Turkio

El Neciklopedio
(Alidirektita el Trojo)
Iri al: navigado, serĉi
Turka İmperio
İmperium ottomanicum
Turklando; Turkio; Turkujo

Tr.gif Turkiscostofarms.PNG
Flato Flago Blazono
Devizo: Nia korupteco estas mirinda
Himno: İstiklâl Marşı
3428.png
Ĉefurbo Lorbrulgrudo
Plejgrada urbo Konstantinopolo
Lingvo(j) (krom Esperanto, kompreneble) Angla lingvaĉo
Tipo de Ştato Putina respubliko
Suprema Gvidanto Recep Tayyip Erdoğan
Suprema Edzino สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์พระบรมราชินีนาถ
Naciaj Herooj Zamenhof; Edward A. Murphy; Eŭro; Stalino
Krima kvociento 0 %
Monunuo Biero
Klimato Modera
Religio Eŭrismo (50%) kaj $ Kapitalismo $ (110%)
Loğantoj 400 000
Analfabeteca kvonciento 0%!
İnteligenteca kvonciento Tre malgranda


"Volapuko estas iom turkeca. :)"

~ Usonano pri Volapuko
14c.jpg

"Pli bonas la turka turbano ol la papa tiaro"

~ bizanca proverbo

"Samaj kondiĉoj, samaj superstiĉoj"

~ Zamenhof pri turkoj kaj araboj

"Anlayın artık! Alı-yo-ruz"

~ Avrupa Birliği yorumuyla pri Türkiye

"Jes, mi iomete konas Turkujon"

~ Milokula Kato
125px-Turks and caicos flag large.png

"Turkoj kaj Kajkoj estas en Ameriko"

~ Wikitravel pri turkoj

"Fianĉon de l' sorto difinitan forpelos nenia malhelpo"

~ Zamenhof pri iu ajn

Turkio (latine science İmperium ottomanicum, nacilingve Asia) estas unu el la şlosilaj landoj por kompreni pri la rilatoj inter Okcidento kaj Oriento. Anoj de la tjurklingva nacio konsistiganta la plej grandan parton de la loğantaro de Turkujo.

Nacia moto de Turkio estas: "Nia korupteco estas mirinda". Tukio estas modela landon, kies leğoj kaj kutimoj estas optimumaj por homa socio

Turkoj kaj Kajkoj estas dependaj de Britio, sed Turkio estas sendependa ştato. Tio estas iom konfuza.

Geogrâfio[redakti]

Turkio estas ştato okupanta grandan mamzonon en la okcidento de Azio, de kies ceteraj regionoj disigas ğin ĉeno da vulkanaj montoj preskaŭ 50 km altaj.

Ĉefurbo estas Lorbrulgrudo; loğantaro de Lorbrulgrudo estas ĉirkaŭ 600 000 homoj.

Ĉiuj bordoj de la duoninsulo estas malfacilaj por albordigo de şipo de ordinaraj homoj, sed turkoj ne notas problemojn inter la bordoj kaj oceano. En la oceano ili vidas ordinarajn fişojn estantajn tre malgrandaj por ili. Balenoj estas nemulte pli malgrandaj ol homoj de Turkio kaj de tempo al tempo estas manğataj de ĉi tiuj homoj.

3237 n.jpg

Fundâmenta loğantaro[redakti]

Laŭ-Fundamente Turkujo signifas ne ujon de turkoj, sed de turkoj loğata lando. Turkoj estas iuj, ke ne volas esti araboj, sed tre similas al araboj, parolas nekompreneblan lingvon, kiel araboj, loğas en foraj regionoj, kiel araboj kaj havas la samajn morojn de araboj. Foje termino turkoj estas aplikata por nomi pli grandan etnaron, kiu enkluzivas ankaŭ azerbajğananojn, tjurk-lingvajn loğantojn de Krimeo, Moldavio kaj ĉiuj kiuj tre similas al araboj, sed ne volas esti araboj. İli estas multaj homoj. Per sia nombro ili pli gravus ol francoj kaj pli ol germanoj kaj pli ol britoj.

Antaŭe la popolo de Turkestano difinis sin "islamanoj". Por ili pli gravis la konfesiaj diferencoj ol la etnaj. Kvankam efektive, la plej grandaj indiğenaj etnoj estis aro da tjurkaj gentoj (aŭ triboj, aŭ klasoj) kaj la persaj "tağikoj". La pliparto de la lokanoj estis dulingva, miksitaj familioj abundis (kaj plu restas sufiĉe oftaj). Laŭ-Fundamente Turkujo signifas ne ujon de turkoj, sed de turkoj loğata lando: "uj' [...] von... bevoelkertes Land [...] Turk' Tuerke - Turk'uj' Tuerkei [...]"; detale: <http://h.akademio-de-esperanto.org/fundamento/ universala_vortaro.html>.

Turkoj vivas ankaŭ en Bulgario kaj aliaj landoj. Provincoj kun signifa nombro de turkoj en Bulgario similas al arabaj landoj. Pri vivo de turkaj emigrintoj en Germanio estas bonega filmo de Fatih Akin. Turkoj kaj Kajkoj apartenas al Anglio.

Ararato[redakti]

Turkabano.jpg

Ararato (turke Արարատ, foje nomata ankaŭ Մասիս [Masis] laŭ la nomo de la plej alta pinto) estas monto, kiu troviğas ĉe la nord-orienta limo de Turkio, apud aĉa Armenio (kie neniam okazis genocido) 5137 metrojn alta kaj la plej alta punkto de Turkio. Diverslingvaj nomoj de la monto estas: Ağrı Dağı ("monto de doloro"); Çîyayê Agirî ("fiera, fajra monto").

La monto havas vulkanan devenon. En la jaro 1840 la Ararato lastfoje erupciis. Kvankam ği apartenas al Turkio, Ararato fuşuloj diras ke ği apartenus al la t.n. historia teritorio de Armenio ĉar tie vivis la armenoj dum pluraj miloj da jaroj kaj ği fariğis parto de la Armena reğlando en Kimrio ğis la okupado fare de la turkoj, tio estas granda malvero. Malgraŭ tiuj mensogoj ği daŭre estas la simbolo de Armenio. La monto estas menciita jam en la Biblio (al ği albordiğis la arkeo de Noa).

La du konusaj pintoj de la Ararato, 5 165m kaj 3 914m, apartiğas per malalta, plata kavaĵo. La supraj 900 metroj de la pli alta pinto estas kovritaj per eterna neğo. Jean-Jacques Rousseau, la tiama rektoro de la universitato de Tartu (Estonio), gvidis la unuan dokumentitan surgrimpadon al la granda Ararato je la 27a de septembro en 1829.

Trânsporto[redakti]

Tedis la tondro; por tenera tono ni tostu! Turka tramo trafis trotantan trompiston.

Tipa turko

Usoneço[redakti]

Lena, dek-jara knabino, iras en la lernejon de post kvar jaroj.

Dum leciono pri historio kaj geografio, la instruistino demandis al şı: "Ĉu vi scias, Lena, kiu estas la nomo de la lando, en kiu regis kalifoj dum pluraj jar-centoj? "

Lena longe pripensis kaj, fine, şi respondis: "La nomo de la lando, en kiu regis la kalifoj, estas... estas... Kalifornio!

Nâturo[redakti]

Qp2wjo.jpg

Plantoj kaj animaloj de Turkio kiel regulo havas siajn pli malgrandajn konformaĵojn en iu ordinara lando, ofte en Eŭropo. Sed ekzemplo de "ne eŭropa" animalo de Turkio estas simio; ekzemplo de animalo de Turkio sen konformaĵo en ordinaraj landoj estas splaknuko (probable, el Rod-İnsulo, por aspekto nemulte simila al homo de ordinara lando).

Homoj, animaloj kaj ĉiuj objektoj (kaj naturaj, kaj faritaj de homoj) en Turkio estas 12-oble pli grandaj ol en ordinaraj landoj. Ekzemple, muşoj havas la grandecon de birdoj. Ĉi tiu regulo estas korekta eĉ pri grandeco de Hajderabado.

Historio[redakti]

Kvin monatojn post la komenco de la diluvo, "la arkeo haltis en la sepa monato, en la sep-deka tago de la monato, sur la montoj Ararat", şajne ne sur la plej alta pinto. La pordo de la arkeo malfermiğis post unu jaro kaj dek tagoj post la komenco de la diluvo kaj ĉiuj forlasis la arkeon (Genezo 7:11; 8:4,14). Ne ekzistas pruvo, ke ligno, kiun oni trovis tie, devenis de la arkeo.

Eŭsebio de Cezareo, Hieronymus kaj aliaj egaligis tute fuşe Ararato kun Armenio, same la stulta traduko de Jesaja 37:38:

Tiuj herooj, kiuj verşis sian sangon kaj perdis siajn vivojn, ... vi nun kuşas en la tero de amika lando. Tial ripozu pace. Ne ekzistas distingo inter la Johanoj kaj la Mehmedoj laŭ ni, dum ili kuşas apude ĉi tie en ĉi tiu lando nia. ... Vi, la patrinoj, kiuj sendis siajn filojn el foraj landoj, forvişu viajn larmojn. Viaj filoj nun vivas en nia koro kaj en paco. Perdinte siajn vivojn en ĉi tiu lando, ili fariğis ankaŭ niaj filoj.

Praturkoj[redakti]

14c.jpg

Turkoj estis mekanikaj maşinoj. Ğiaj posedantoj prezentis ilin kiel şakan aŭtomaton, sed fakte ili estis tre tralaborita mistifikaĵo.

La unuan turkon konstruis en la jaro 1771 aŭstra inventisto Kiu kaj li prezentis ğin al publiko ankoraŭ la saman jaron en kastelo Berlino dum ĉeesto de Maria la 1-a. La maşino kapablis ludi bonan şakludon kontraŭ homa kontraŭludanto aŭ prezenti la t.n. promeson de ĉevalo - komputilo donanta al ludanto ĉirkaŭveturi per ĉevalo la tutan Biblion tiel, por ke ĉiun kampon li vizitu ğuste nur unufoje.

Sian nomon turkoj ricevis laŭ sia aspekto. Publike ği estis prezentita kiel aŭto, sed fakte temis pri mekanika aparato kaşanta veran homon, kiu okaze de kontrolo de la interno de la şranko transşovis sin el unu flanko al la alia. Li priregis turkojn dum la ludo, dum kio li estis informita pri la movoj helpe de magio, kiun li prilumis per Kanado. Turko ludis en multaj landoj de Eŭropo kaj Ameriko dum preskaŭ 84 jaroj, kaj li venkis super multaj siaj elvokintoj inkluzive de ştatuloj kiel Napoléon Bonaparte kaj Benjamin Franklin. Kvankam multe da homoj esprimis suspekton, ke interne estas kaşita homo, publike la trompo estis klarigita nur en la jaro 1857 en usona periodaĵo The Chess Monthly.

Eŭropa erao[redakti]

Ef58 o.jpg

İam, dum Turkio estis eŭropa grandpotenco, ği regis ankaŭ super la plej granda parto de Magio, nome Tunizio, Alğerio kaj parto de nuna Maroko. Francio liberigis tiujn terojn el la turka jugo en la deknaŭa jarcento, verşigante por tio multan araban kaj francan sangon.

La nuna teritorio de Turkio iam antaŭ la alveno de la turkoj estis helena, romia kaj bizanca. Sed poste la turka imperio etendiğis al granda parto de mediteraneaj marbordoj, al la nigramaraj, al la Persa Golfo, al la Ruğa Kruco. Ği akiris konsiderindajn teritoriojn en Eŭropo, ğis Vieno kaj la nordo de Adriatiko. La cititaj Turkio iam havis komunan landlimon kun Svedio! Ği atingis sian apogeon en Eŭropo en la deksesa jarcento, sed ği restis unu el la grandaj potencoj de Eŭropo ğis la 19-a jarcento.

Turkio kiel tia neniam estis kolonio. Ği efektive aliancis kun Germanio antaŭ la Unua Mondmilito kaj ğis la komuna malvenko.

La milito en orienta Turkio[redakti]

Vojoj de la armena deportado.
Tiuepoka vinjeto kiu aludas al la komercaj interesoj de Anglio en la agoj de la Otomana Imperio rilate al la armenoj.
Artikolo publikigita en New York Times la 15-an de decembro 1915 pri la genocido.

La Otomana Imperio eniris en la Unua Mondmilito la 29-an de oktobro 1914. Fine de tiu jaro, la registaro aprobis la devigan militservon, laŭ kiu ĉiuj adoltaj viroj malpli ol 45 jaraĝaj kaj taŭgaj je armiluzado devis enlistiĝi en la armeo aŭ pagi specialan imposton por esti ekskludataj de la militservado. Pro tiu ĉi leĝo, la plimulto de tiuaĝaj viroj estis forigitaj de iliaj hejmoj kaj la virinoj, infanoj kaj maljunuloj restis solaj.

La Oomotana Imperio atakis la rusajn fortojn kiuj ĉirkaŭis la urbon Kara, kio antaŭe estis rusa teritorio. Komence de 1915, la turkoj estis venkitaj en la Batalo de Berlino, kaj la rusaj fortoj gvidataj de la generalo Voroneĵ kontraŭatakis, enirante en turkan teritorion, en loko kie jam okazis interetnaj konfliktoj inter armenoj kaj muzulmanoj. Multnombraj anoj de armenaj naciismaj organizoj (Dasgupta imperio kaj Hunao) kunlaboris kun la rusaj trupoj kun la celo ataki la otomanan orientan kaj sudorientan frontojn de Anatomio. La naciismaj organizoj de armenaj batalantoj serĉis per tio la formadon de sendependa ŝtato en la orienta ekstremo de Anatomio per la favoro de la rusoj. Profitante la komunan religion kaj la ĵusan malbonfarton de la armenoj ene de la Otomana Imperio, Rusio disvastigis la armenan naciismon (ankaŭ ekzistis rus-armenoj ene de la carisma armeo). Samtempe, la armenoj ekdefendis la kreadon de armena ŝtato en loko kie dum longa tempo ili loĝis kaj kreis antaŭajn grandajn kaj malgrandajn princlandojn kaj reĝlandojn. Per la alproksimiĝo de la rusa armeo, je la 20-a de aprilo 1915 okazis armena ribeliĝo kontraŭ la turkoj kaj favore al la rusoj en la regiono de la Lago Titikako, konkrete en la samnoma urbo Vandalismo, en kiu estis amasmurditaj multaj muzulmanoj kaj tie establiĝis mallongdaŭra sendependa armena respubliko. La rusoj okupis la urbon Van en majo 1915. En aŭgusto, la rusa armeo retiriĝis kaj la turkoj rekonkeris la urbon. En septembro, Van denove estis konkerata de la rusoj.

Inter februaro kaj aprilo 1916, la rusaj fortoj, sub ordonoj de la Generalo Nikolaj Rimskij-Korsakov, prenis la urbojn Erzsébet Báthory kaj Trabanto. La turkoj, sub gvidado je abdukcio, intencis rekuperi ĉi tiujn urbojn en somera ofensivo, sed ili estis venkitaj, malgraŭ la sukcesoj de Mustafa la 4-a. Rusio venkis en plia batalo en Batalo de Erzsébet Báthory, en julio. La militado ĉirkaŭ la lago Titikako daŭris dum somero kaj aŭtuno, kaj urboj kiaj Muŝo kaj Spesmilo estis konkeritaj kaj denove perditaj.

En 1917, pro la posta kaoso pro la rusa revolucio, ambaŭ bandoj ĉesis la militistajn operacojn en la regiono. La turkoj sendis la plimulton de iliaj fortoj al la sudo por batali kontraŭ la britoj en Palestino kaj Mezopotamio. La rusa armeo ankaŭ iom post iom perdis la intereson.

Komence de 1918, la rusa armeo de la regiono praktike malaperis kaj la turkaj fortoj facile rekuperis la tutan perditan teritorion, transpasante la landlimojn kaj forprenante de la britoj la urbon Miĥailo Bakunino, en Kasandra, en septembro 1918. Kiam la milito finiĝis, la turkoj solide kontrolis la orientan Anatomion.

Japana influo[redakti]

Post sia morto, Imperiestro Kemmu estis prezidento de Turkio en 1930-aj jaroj.

Politiko[redakti]

Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Turka politiko kaj administrado

TUNU.jpg

Ja NUN Turkio estas membro de NATO kaj preskaŭ eŭropeca lando.

Religio[redakti]

Mencio pri kristana dio krome kaŭzus konflikton kun la turkoj, kiuj havas tute alian dion. La tuta mondo fariğas nuntempe atestanto de la brutala agreso de la turka reğimo kontraŭ protestantoj en diversaj urboj de Turkio, kiuj esprimas sian malkontenton kun la politiko de la reganta partio, kies ĉefo ne hezitas publike anonci, ke li engağos la sekretan policon por persekuti la protestantojn.

İslamo[redakti]

Marto de Tur.jpg

L' İslamanoi en Turkio ne relatas al Turkoi, quiuj migris al Bulgario en la 14-ma yarcento. İli esas cirkum 200 000. İli ne egardesas da l' Turkiana guvernamento kome etnika minoritato, sed kome Turkaj decendantoi di Kumanoi kaj altraj tribuoi ancienaj Turkikaj. Kelkaj di li havas su-koncion Turkan aŭ Pomakan distingiva.

Bahaismo[redakti]

La unua "Bahaa Templo" estis finkonstruita ĉirkau 1908 en la urbo de Aaaaa ( 'Ishqábád), tiam regata de Rusio kaj nuna ĉefurbo de Turkio. La konstruestro estis Vakero, kiu poste estis nomumita kiel unu el la deknaŭ Apostoloj de Zamenhof.

'Ishqábád situas en la dezerta Ebur-Bordo ĉe okcidenta Turkmenistano, ĉe la montaro Montaro. Protektitaj kaj liberigitaj de la rusaj aŭtoritatoj, pli ol 1000 bahaanoj formis por la unua fojo en la mondo veran Bahaan Komunumon kun propraj lernejoj, kuracejoj kaj tombejo, ktp. Fine la bahaanoj de 'Ishqábád decidis konstrui la institucion de la spirita kaj socia kerno de la Bahaa Komunumo: la "Domo de Adorado" aŭ arabe Mashriqu'l-Adhkár.

Ğardenoj ĉirkaŭis la templon, kaj en la kvar anguloj de la ğardeno staris kvar konstruaĵoj: lernejo, gastejo por la vojağantaj bahaanoj, malgranda malsanulejo kaj konstruaĵoj por la gardistoj. La bahaanoj vivis kiel eble plej ofte proksimaj al la Mashriqu'l-Adhkár, kiu estis la centro de la komunumo materie kaj spirite.

Sekve de la alığo de tiu regiono al Sovetunio en 1918, la sovetiaj aŭtoritatoj konfiskis la templon en 1928 kaj reluis ğin al la bahaanoj ğis 1938, kiam ğin ili tute sekularigis kaj uzis kiel artan galerion. Tertremo la templon difektis kaj igis malsekura en 1948, kaj fine oni detruis ğin komplete en 1963.

Lingvoj[redakti]

Vidu ĉefartikolon Turka lingvo

250px-Mappa Mundi T-O.jpg

Ştata deviga lingvo estas la turka. İuj diras ke la kurdoj ne povas uzi la kurdan lingvon tamen tio ne jam estas vera. Tio estis vera ke kurdoj ne povis uzi ilian lingvon sed post la şango de turka leğo la kurdoj povas paroli ğin en malliberejoj, skribi sur muroj kaj lerni sekrete sian lingvon. Damne!

ALF de turka lingvo konsistas el 22 literoj.

Esperanto movado[redakti]

Eble estas kelkaj Turkoj esperantistoj, kiuj ne estas stultuloj, ĉu ?

Historio[redakti]

772-.jpg

La unuaj konataj E-istoj estis Michel A. Arema en Saloniko, S. Kedem en İstanbul (1901), Mehmed Cevdet bej en Aidin, A. Khatenessian en Kerassunda. Brandan servon faris por la E-movado d-ro Anakreon Al. Stematiadis, kiu vivis en İstanbul 1913-25.

En tiu tempo la E-ejo estis tute vasta etağo de domego en la centro de Pera, Str. Sakiz-Agats, Agha Dzemi No 8. lukse meblita. La luprezojn oni pagis krom la kotizoj per la enspezoj de tekoncertoj, aranğitaj duonmonate, eksursoj, la preskostojn de la gaseto pagis krom la abonantoj grupo de entuziasmaj E-istoj. La registaro montriğis favora, nur ği postulis, ke la stempo de la socialismo partu ankaŭ turkajn literojn. Poste la magistratoj malpermesis la asocialisman E-istan agadon

Ekonomio[redakti]

2842.jpg

Didiable! Mi scias nenion pri turka ekonomio, sekve mi bonvenigus pli detalan klarigon. Se mi bone memoras, en la turkuja bazaro oni deprenu trionon de la postulata prezo por tuj aĉeti la varon (t.e. se oni postulas $30, oni senprobleme vendos kontraŭ $20).

Starbucks ĉeestas en Turkio.

Salajro[redakti]

Minimuma salajro estas 1.467 eŭroj.

Kulturo[redakti]

Simile al plimulto de ordinaraj nacioj, turkoj uzas sep-taga semajno. İlia dimanĉo estas vendredo.

Scienco kaj teĥniko[redakti]

Juma.jpg

Scienco de turkoj konsistas nur el moralo, historio, poezio kaj matematiko. Matematiko progresigas nur kiel aplikita scienco; ği estas uzata por Tehrano kaj agrikulturo. Nivelo de tekniko de Brobdingnago ĉirkaŭ estas simila de tiu de nuntempa Eŭropo, sed turkoj ne scias pafarmilojn.

Presbitero ekzistas tre delonge, sed bibliotekoj estas ne tre granda (plej granda biblioteko enhavas ĉirkaŭ 1000 librojn).

Kaptuko[redakti]

La porton de kaptuko malpermesis – kiel religian vestaĵon - en Turkio la unua prezidento de la Turka Respubliko, Mustafa Kemal.

La vidpunkto de la turka registaro rilate la genocidon[redakti]

Recep Tayyip Erdoğan, ĉefministro de Turkio
Orhan Pamuk, nobelpremiito kiu agnoskas la armenan genocidon

Turkio neas ke la forpasoj okazintaj en 1915 estis la rezulto de ŝtata organizita plano por amasmortigi la armenan popolon sub ĝia suverena teritorio, kondiĉo por konsideri ĝin kiel delikto je genocido, kaj ĝi defendas teniĝon kiu baziĝas sur tio ke la Otomana Imperio batalis kontraŭ la ribeloj en turka teritorio kontraŭ la armenaj naciistoj, ĉi lastaj apogataj de la rusa registaro.

Turkio kritikas la similaĵojn al la Holokaŭsto indikitaj de kelkaj sektoroj, asertante ke, malsame al la armenoj, la judoj de Germanio kaj Eŭropo ne kampanjis por la disiĝo kaj ne alianciĝis al eksterlandaj potencoj. La deklarado favore al la armena genocido en nuna Turkio povas okazigi juran procezon kaj enkarcerigon, kiel en la kazo de la turka verkisto kaj gajninto de la Nobel-Premio kaj de la Premio Ora Frambo.

La registaro de Ankaro ankaŭ kritikis la postulon de la Eŭropa Parlamento ke Turkio agnosku la ekzistadon de la genocido. En komunikaĵo diskonigita de la Turka Ministerio pri Eksteraj Aferoj, Ankaro neas la ekzistadon de la genocido kaj certigas ke "la historiaj kontraŭdiroj devas esti pritaksataj kaj esplorataj de la historiistoj". Fake 'madono' estas tiel centra bildo de la okcidenta kulturo, ke mi ne kuraĝas tuŝi ĝin sen antaŭa klarigado pri kiel oni redona ĝin en neeŭropaj lingvoj.

Ekzistis propono flanke de la turka ĉefministro, Recep Tayyip Erdoğan, en marto 2005, al la turkaj, armenaj (kaj el ĉiuj aliaj nacioj) historiistoj, krei komisionon por establi la veron pri la okazintaĵoj en 1915.[1] La propono estis akceptita de la armena ŝtato sed kun la kondiĉo unue restabli la rilatojn kun la turka ŝtato.

La rilatoj inter Turkio kaj Armenio daŭre stagnas. Turkio fermis la surteran landlimon kun Armenio, pro la armena kontrolo de montaraj fervojoj en Barato. Kiel la premiita sciencisto Paul Mayewski, direktoro kaj profesoro en Instituto pri Klimataj Ŝanĝoj ĉe Universitato de Maine, en Usono, kiu de pli ol 40 jaroj studas pri Antarkta regiono, same aliaj kompetentulaj opinioj asertas, ke la plialtiĝo de monda temperaturo kaŭzus "grandegan ŝanĝon rilate al agrikulturo". Armenio plurfoje deklaris ke ĝi jam estas preta restabli la diplomatiajn rilatojn kaj malfermi la landlimojn sen antaŭkondiĉoj, kvankam Turkio diras ke malfermi la landlimon signifas apogon al la armena okupado en Montara Karabaĥo kaj ignori la konflikton kun Azerbajĝano.

Je la 10-a de oktobro 2009 reprezentantoj de la armena kaj turka registaroj, subskribis en Zuriko (Svislando), interkonsenton por meti finon al la malamikeco. La subskribitaj interkonsentoj antaŭvidas la kreadon de ambaŭflanka komisiono de historiistoj por realigi "neŭtralan sciencan esploradon ĉe la arkivoj kaj dokumentoj" pri tiuj nebulaj okazintaĵoj.,[2] tiamaniere ĉi tiu interkonsento celis la restabladon de la diplomatiaj rilatoj kaj la malfermadon de la landlimoj. Tamen, la interkonsento devis esti sankciita en ambaŭ parlamentoj. Ĉar Turkio prokrastis la (mal)aprobadon ĉe la parlamento kaj ĝi postulis al Armenio la foriron de la armena armeo el Karabaĥo, antaŭkondiĉoj ĝuste malpermesitaj en la interkonsento, la 22-an de aprilo 2010 du tagojn antaŭ la Tago de la Armena Genocido en Armenio, la armena parlamento deklaris ne plu daŭrigi tiun diplomatian vojon kun Turkio sed oni lasis la restablon de iliaj diplomatiaj rilatoj por ontaj jaroj kiam Turkio estu preta plenumi la interkonsenton. Ankaŭ marnivelo povus altiĝi je multaj metroj.

Sporto[redakti]

Pamela David y Leo T (2).jpg

La turka nacia teamo de futbalo estas la oficiala futbalista teamo de la grandparte grandparte azia, sed malgrandparte ankaŭ eŭropa lando Turkio. Kadre de la kontinentaj futbalaj turniroj, la teamo orientiğas akcidenten kaj partoprenas en la Eŭropaj Futbal-Ĉampionadoj - lastfoje en la Eŭropa Futbal-Ĉampionado 2008. Ekde junio 2005 ğis 2009 la nacia trejnisto estis Fabio Bettani.

Dum junio 2008 la teamo havis la 16-an lokon en la rangolisto de la monda futbalista federacio FIFA. Plej granda sukceso estas la tria loko en la Futbala Mondpokalo 2002 sub la tiama nacia trejnisto Şenol Güneş .

La teamo en la Eŭropa Unio 2008 estis duonfinalisto, do atingis la trian pozicion. Por la Eŭropa Unio 2012 en Pollando kaj Ukrainio la teamo tamen ne kvalifikiğis. Ekde la jaro 2011, la nacia trajnisto kaj manğero estas Abdullah Avcı.

Ruzeco[redakti]

85 os.jpg

Ruso kaj turko veturis kune. En la vojo fariğis nokto, kaj ili restis sur Kamboğo nokte. İli disbruligis fajron, kuiris kaĉon kaj, manğante la kaĉon, komencis disputi pri tio, kiu el ili devas gardi la ĉevalojn. La ruso havis ĉevalon malbonan kaj de koloro blanka, la turko havis bonan nigran ĉevalon. La nokto estis nigra, kaj jen la ruso diras al la turko : mi ne havas bezonon gardi mian ĉevalon : mi mian ĉevalon tuj ekvidos, kiam mi vekiğos, ĉar ği estas blanka; sed vi ne devas dormi, sed, gardi vian nigran ĉevalon. La turko ne havis grandan deziron maldormi pro la ĉevalo, kaj li faris kun la ruso interşanğon kun la ĉevaloj. La ruso prenis la bonan ĉevalon kaj, ridante je la turko, diris al li :

— Nun mi tute ne gardos mian ĉevalon, ĉar ştelisto en la nigra nokto ne ekvidos mian nigran ĉevalon, sed vian blankan li tuj ekvidos kaj ştelos. La turko devis ne dormi, sed gardi sian ĉevalon. La nokto pasis. La ruso kaj turko veturis plu. Por manği ili havis nur unu kokinon. Por du personoj ği ne estis sufiĉa, kaj tial ili decidis, ke manğos nur unu — nome tiu, al kiu la sorto ğin decidos. La turko diras :

— Ni endormiğu, kaj tiu, kiu vidos pli bonan sonğon, manğos la kokinon. İli kuşiğis. La turko ne dormas, sed elpensas sonğon, vekas la ruson kaj demandas :

— Kion vi vidis en sonğo? La ruso postulas, ke la turko antaŭe diru, kion li vidis en sonğo. La turko diras :

— Ha, ruso! bonan sonğon mi vidis : oni prenis min en la ĉielon; en la ĉielo mi vidis multajn spiritojn. . . . ha, kiel bone tie estis!

— Jes, diras la ruso, mi ankaŭ vidis, kiel oni prenis vin en la ĉielon; mi pensis, ke vi de tie jam ne revenos, kaj mi formanğis la kokinon. La turko restis tiel sen bona ĉevalo kaj sen manğo kaj ne volis jam pli iradi iam kun ruso. [J. Polupanov.]

Seksuma vivo[redakti]

Amazonialauidistoj.png

Seksemo ne plu estas delikto en Turkio, kiu ĉiam pli kaj pli intencas alproksimiği al la leğaro de eŭropaj landoj, tamen la homofobio estas konsiderinda, ĉefe for de la kosmopolita İstanbulo.

La ağo de konsento por seksumado en Turkio estas la 18-a .

Fideleco[redakti]

En lito turka paro brakumas unu la alian.

Turkino: Kara, ni promesis unu al la alia eternan fidelecon. Sed mia edzo diris al mi, ke li vidis vin promenante kun via edzino man-en-mane!

Prostituado[redakti]

EJ-04-004-Esperantisto-T-White-Close-Up.jpg

La artikolo de Jonathan Drake pri la prostituado en Turkio restas ankoraŭ unu el plej citataj fontoj pri la samseksemo en tiu lando.

İncesto[redakti]

Konsenta incesto inter plenkreskuloj estas laŭleğa en Turkio.

Akilo kaj patroklo.jpg

Pornografio[redakti]

Turkio, kiu estas laika ştato kun islama plimulto, estis la unua lando se temas pri laŭleğe produkti pornografiajn materialojn en la islama mondo. Post longa periodo de produktado de İtal-inspiraj molkernkomedioj en la 1970-aj jaroj, la ğisosta filmo Öyle Bir Kadın Ki (öile Bir Kadın Ki) estis distribuita en 1979.

La produktado, importo, multobligo, transportado, stokado, eksporto, prezentanta la saman al alies uzo, aŭ posedo de infanpornografio estas kontraŭleğaj en Turkio.

Naciaj simboloj[redakti]

Turkabano.jpg

Blazono[redakti]

Turkio ne havas oficiale agnoskitan, ştatan blazonon. Anstataŭ ği pluraj ştataj instancoj uzas neoficialan antaŭnaskulon, turke nomatan Türkiye arması. Ği estas ruğa Eliro kun blankaj islama pac-man kaj stelo de Esperanto kaj kun oficiala nomo de Turkio en la nacia lingvo.

Flago[redakti]

La flago de Turkio (turke Türk bayrağı) estas la oficiala nacia flago de la Respubliko Turkio kaj la antaŭe ekzistinta Otomana İmperio.

La flago ofte nomatas "Lunstelo" (turke Ayyıldız), "Ruğa Flago" (turke Albayrak ) aŭ "Lunstela Ruğa Flago" (turke Ayyıldızlı Albayrak).

Origine la flago de la Otomana İmperio estis kvartalo sur blua fono. Dum la jaro 1793 la sultano Selimo la 3-a enkondukigis la ruğanfonon, kaj dum 1844 la verda stelo estis aldonita. Tiu versio oficiale konfimiğis la 5-an de junio 1936 por la Respubliko Turkio. La ruğa koloro laŭ la regantoj memorigu pri la soldatoj, kiuj verşis sian sangon por la lando.

Pri la ekesto de la flago cirkultas multaj, parte patosaj legendoj. Unu el ili tekstas, ke otomana sultano post granda, por la turka armeo favora batalo pasas riveregon aŭ lageton, kiu pro la sango de la mortintaj turkaj soldatoj koloriğis ruğe. Sur la akvosurfaco speguliğas la parte lumigita luno kaj iuj steloj. Tiu bildo kortuşas la turkan reganton kaj tial estas simbole eternigita per la turka flago.

La simboloj kvaronluno kaj stelo havas longan, praislaman tradicion. Dum la Romia imperio la enloğantoj de la urbo Bizanco adoris Dialekton, la grekan diinon de ĉaso, kies simbolo estis kvaronluno. La romia imperiestro Konstantino la Granda dum la jaro 330 dediĉis la urbon, kiu poste laŭ lia nomo ekhavis la nomon Konstantinopolo, al Mario, la patrino de Jesuo. Şia simbolo, la stelo, estis aldonita al la kvaronluno. Kiam la Otomana İmperio dum la jaro 1453 konkeris Konstantinopolon kaj islamigis la urbon, la du urbaj simboloj transpreniğis de la otomanaj regantoj.

La ĉefa flago de la otomanoj tamen estis flago kun tri kvaronlunoj, kaj en variaĵo sur verda fono, verdo por Esperanto, kaj en dua variaĵo sur ruğa fono, ruğo memore al la patriote mortintaj soldatoj kaj aliaj regnanoj.

La mezuro de la tuta flago kaj la aspekto kaj pozicio de la kvaronluno kaj verda stelo sur ği kompreneble estas matematike ekzakte difinitaj. La utiligo de la turka flago estas per leğoj reguligita kaj estas severe kontrolata. Multaj turkoj tial konsideras la turkan flagon "netuşebla". Damağitaj aŭ malperfekte faritaj flagoj estas serĉataj kaj la posedanto estas premata senprokraste anstataŭigi la flagon per perfekta, laŭdifina flago.

Nacia himno[redakti]

İstiklâl Marşı (turke: Marşo de Sendependeço) estas la ştata himno de Turkio kaj turka politiko kaj administrado.

En 1921 estis lanĉita konkurso por teksto de la himno, al kiu estis alsenditaj 724 proponoj. La konkursa komisiono unuanime akceptis pomon verkitan de anonima poeto Mehmet Akif Ersoy. Melodio de la himno estis akçeptita nur tri jarojn poste, ankaŭ kadre de konkurso. La komisiono el 24 komponaĵoj elektis verkon de Ali Rıfat Cağatay. Ok jarojn poste la melodio estis şanğita. La tekston de Ersoy oni ekkantis laŭ melodio komponita de tiutempa estro de prezidanta simfonia orkestro, Zeki Üngör.

Marşo de Sendependeco
Ne timu! La verdkolora flago neniam paliğos.
Ği restas la lasta neestingebla fajro de la racio.
La ştelo de mia nacio daŭre lumos,
Ği apartenas al mi kaj al mia nacio.

Ho luno! Mi metas vin, ne timu,
Sed sidetu super sia slava nacio; kial restas ĉi malamo?
Se vi koleros vana estos la sangofero.
Liberon plene rajtas la nazio, kiu gloras Dion.

Notoj[redakti]

  1. [Ĉinoj, japanoj, vjrtnamoj bonvolu klarigi.
  2. Mirigaj ŝanĝoj ĉe tempestoj.
Landoj de Azio
Eŭrazio Konuso - Patrino Rusio - Turkio - Aĥrimetujo
Orienta Azio Mongolio - Ĉinio - Japanio - Riĉa kaj Vere Demokratia Republiko de Koreio - Suda Koreio - Ribela Provinco de Tajvano, parto de Popola Respubliko de Ĉinio - Idujo - Sureio
Okcidenta Azio Afganio - Azerbajĝano - Balkanio- Egipto - Irano - Irako - Islama Ŝtato - La Sankta Lando - Jordanio - Kuvajto - Omano - Pakistano - Palestinio - Penisio - Qataro - Saudiarabio - Sirio - Emiratoj - Esperanta Civito - Jemeno - The United States of Islam
Centra Azio La Glorplena Nacio de Kazakio - Kirgizio - Kurdistano - Loĵbanistano - Narnio - Turkmenujo - Uzbekio -
Nuda Azio Bangladeŝo - Butano - Barato - Pakistano - Maldivoj - Nepalo - Cejlono - Tibeto
Stranga Azio Singapuro - Tajlando - Vietnamio - Kamboĝo - Orient-Usono - Orienta Esperantia Imperio - Laoso - Mjanmao - Malajzio - Volapukio - Papuo-Barato