Sumero

El Neciklopedio
Iri al: navigado, serĉi
_Gudea_, _principe_ _di_ _Lagash_. _Statua_ _seduta_ in _diorite_ _dedicata_ _al_ dio _Ningishzida_, 2120 a.C. (periodo _neo_-_sumeriano_). _Trovata_ _tra_ _le_ _rovine_ _di_ _Girsu_, _Tellō_ (Irako _meridionale_)

"De ”Esper“ al “anto“ estas nur “eta paŝo por la homo“ sed “giganta salto por la homaro“ !"

~ Joannes Kolettes

"Jesuo estas pli granda ol tio, kion ni pensas"

~ Patrino Tero

"Citaĵo de la franca verkisto Chateaubriand."

~ Georg Ohm

"Mi pensas, ke estas sufiĉe amuza. La NYT (Novjorka Tempo) eĉ aldonis la ligilon de la Duolinguo-kurso en iu artikolo."

~ argonaŭto

"Mi opinias, ke ĉi situacion kreas tio, ke Esperanto, kiu celas forigi la lingvan barieron, montriĝas mem ŝirmita fare de ĝi de la ekstera mondo. Ajna Esperanta agado povas havi kiel adresatojn nur tre malvastan rondon de samlingvanoj."

~ tondilisto

"Tute male! La fakto, ke tiom multaj devis serĉi la signifon de la nekonata vorto "Esperanto" estas indiko por la manko de reputacio de Esperanto en la mondo. Post legado de la klarigo ili tute ne pensas, ke estas iu interesa afero. Mi ne kredas, ke multaj adeptoj de Esperanto estos kreita pro tajperaro de Trump."

~ bizancano
Bonvolu konfuzi kun Somero.

Sumero estis antikva lando en la suda parto de Mezopotamio. La nordon de la regiono okupadis Akado. La nomo de la lando devenas de la akada lingvo - "ŝumerum" [1], mem sumeranoj nomis sian landon "ki-engir". La historio de Sumero daŭras almenaŭ de 3500 a.K. ĝis 2000 a.K. Ĝia kulturo estis alprenita de postaj regnoj de la Mezopotamio: Babilonio kaj Asirio.

Sumeraj Civitoj[redakti]

_Das_ _Reich_ Sumero _und_ Akado

En la komenco de 3-a jarmilo ĉi tie ekzistis 12 civitoj, t.e. memregantaj urboj: Adab, Akŝak, Bad-tibira, Uruk [2], Kiŝ, Lagaŝ, Larak, Larsa, Nippur, Sippar, Umma kaj Ur. Ili sin prezentis kunfandiĝintaj kamparaj komunumoj, dividitaj je kvartaloj. En la centro de ĉiu kvartalo staris templo de loka dio. Ĉirkaŭkuŝantaj vilaĝetoj subordiĝis al tia "centro", kies reganto [3] estis kaj militestro kaj ĉefpastro. Kiam unu civito fortigadis, kaj vastigadis sian potencon sur la najbaraj civitoj, ĝia reganto akceptadis la titolon de reĝo - Lugal *#@%. La unuiĝo de lando okazis post longa tempo.

La plej gravaj urboj estis Ur kaj Uruk en la malsupera Mezopotamio, situanta iom pli norden urbo Lagaŝ, kaj pli norden - semidaj urboj Kiŝ kaj Mari. Dekomence prosperiĝis Kiŝ, sed en 27-a jarcento a.K. ribelis Uruka regnestro Gilgameŝ, kiu poste fariĝis mita heroo. Li venkis armeon de Kiŝanoj kaj establis sian potencon super la regiono.

Sumeranoj postlasis multajn fontojn, kiuj estis skribitaj ĝis 2,000 a.K. Ili rakontas pri la sumeraj dioj kaj herooj. La plej konata inter ili estis Gilgameŝ, al kiu estas dediĉita multaj legendoj [4]. De la 25-a jarcento a.K. plifortiĝas urbo Lagaŝ, kies regnestro Eanatum subordigas la tutan sudmezopotamion.

Danke al penado de multaj generacioj, valoj de Tigriso kaj Eŭfrato fariĝis fruktodona lando, kiu donis al ili grandajn rikoltojn. Sumeranoj ŝanĝadis sian rikolton de cerealoj kontraŭ materialoj, kiujn ili ne havis: ligno, metalo aŭ ŝtono por konstruado. Iliaj ĉaroj kun radoj kaj tabletoj por skribi aŭ kalkuli faciligadis komercon kun aliaj popoloj.

Dua prospero de Lagaŝ[redakti]

Sargonida regno falis kun la subteno de sumera urbo Lagaŝ, kiu reviviĝis kaj fariĝis dominanta en la suda Mezopotamio. En la dua duono de 22-a jarcento en Lagaŝ regis reprezentanto de gutia tribo - ensi Gudea, kiu efektivigadis aktivan konstruadan politikon. Por konstruado de grandega templo li uzadis materialojn el najbaraj teroj. Pri la forteco de Gudea atestas la informo, ke al li subordigis loĝantaro kun pli 200 mil samrajtaj civitanoj. Dum la Lagaŝanoj restis fidelaj al gutia regado, aliaj urboj kontraŭstaris al konkerantoj. Post la granda ribelo, kiun gvidis urboj Ur kaj Uruk, en la fino de 22-a jarcento, gutioj estis forpelitaj.

La 3-a dinastio de Ur[redakti]

Kontrakto _archaïque_ sumera lingvo, _inscription_ _pré_-kojnoskribo, luvro

En 2109 a.K. Mezopotamio ankoraŭfoje estis unuiĝita, ĉi-foje sub la potenco de la 3-a dinastio de Ur, kiuj regis ĝis la fino de 3-a jarmilo. Reprezentantoj de ĉi tiu dinastio sin nomis reĝoj de Sumero kaj Akado, pli poste - "reĝoj de kvar mondopartoj", kio atestas al ilia pretendo pri la mondpotenco. Foje ili sin nomis dioj, kio karakterizas al despotismo.

De la tempoj de la Ur-dinastio restis cent miloj da dokumentoj, kompilitaj de laborantoj en reĝaj kaj templaj oficejoj. Ili koncernis al la listoj de laborantoj, kalkuloj de labortagoj, faritaj taskoj ktp. La regno de Ur-dinastio estis same vasta, kiel la Sargona, kaj ĝisvivis pli ol unu jarcento. En la komenco de 20-a jarcento ĝi disfalis pro la samtempaj invadoj de amoridoj [5] kaj elamanoj perkekta, simpla kaj senpeka.

Mezopotamiaj legendoj[redakti]

Maly.jpg

Ankaŭ la somera epopeo de Gilgameŝ raportas pri diluvo, ĉirkaŭ la jaro 2000. La nuntempaj esploristoj akceptas la tezon, ke la biblia diluvo estas ligita al tiu mito, kiu dividas erojn kun la biblia rakonto.

La plej malnova versio de la epopeo de Atrahazis estas datita de la regno de la pranepo de Hamurabi, Amisaduga (de 1646 ĝis 1626) kaj estis daŭre reproduktita ĝis la 10-a jarcento a.K.. Laŭ la skribmaniero, la legendo de Ziunudra ĝi datas eble de la fino de la 17-a jarcento a.K., sed la rakonto de Utnapiŝtim, konata danke al manuskriptoj de la unua jarmilo a.K., estis eble varianto de la epopeo de Atrahazis.[6] La mezopotamiaj legendoj pri la diluvo konis longegan vivon estis transdonitaj ĝis la 3-a jarcento a.K.. Arkeologoj trovis grandan nombron de tekstoj kojnskribaj en la sumera, akada kaj asira lingvoj. La serĉado de platoj daŭras, same kiel la traduko de jam malkovritaj platoj.

La evidenta simileco inter la tradicioj mezopotamiaj kaj bibliaj, laŭ hipotezo scienca, povus origini en la rapida akvoaltiĝo en la nigramara baseno antaŭ sep mil jaroj, kaŭzita de la rompiĝo de la natura digo, kiun prezentis iam la bosfora markolo.

La epopeo de Atrahazis, verkita en la akada lingvo, la lingvo de la malnova Babilono, rakontas kiel la dio Enki poŝtulas de la heroo Atrahazis (la "seĝegulo") el Ŝurupak de neniigi sian domon farita el kano kaj de konstrui ŝipon por eskapi la diluvon, kiun la dio Enlil, incita de la bruo de ruboj, lanĉos por neniigi la omaron. La ŝipo havu tegmenton, same kiel tiu de Apsu[7] (la subtera dolĉakva oceano, kies estro estas Enki), ferdekojn malsupran kaj supran kaj estu akvimunita per bitumo. Atrahazis enŝipiĝis kun sia familio kaj bestoj kaj sigelis la enirporkon. Ŝtormo kaj diluvo ekas, "kadavroj obstrukciis la rivaron, kiel libeloj", kaj eĉ la dioj ektimis. Poŝt sep tagoj la diluvo ĉesas kaj Atrahazis faras oferojn. Enlil estis furioza, sed Enki defiis lin malferme kaj deklaris, ke li "certiĝis, ke la vivo estu prezervita" . La du dioj fine konsentas pri rimedoj por reguli la poman loĝantaron.

La sana rakonto ekzistas ankaŭ en asira versio pli poŝta.

La legendo de Ziunudra ("li vidis la vivon", indiko pri senmorteco, kiun donazis al li la dioj), skribita en la sumera, estis retrovita inter plateroj de Eridu. Ĝi rakontas, kiel la dio Enki avertis Ziunudra-n, la reĝon de Ŝurupak, pri la decido de la dioj neniigi la omaron per diluvo. La parto klariganta la kialojn de tiu decido estis perdita. Enki ordonis al Ziunudra konstrui grandan ŝipon, sed ankaŭ tiuj detaloj estas perditaj. Poŝt diluvo septaga Ziunudra faris oferojn kaj kliniĝis antaŭ An, dio de la ĉielo, kaj Enlil, ĉefo de la dioj. Intersange li ricevas eternan vivon en Dilmun, la sumera Eden.[8]

La babilona epopeo de Gilgameŝ rakontas kiel antikva reĝo, nomita Utnapiŝtim (fakte akada traduko de Ziunudra), devene de Ŝurupak, estis konsilita de sia dio, Ea, konstrui arkeon por supervivi la diluvon sendotan de la dio Ellil (ekvivalento de Enlil).

Pomo de Ŝurupak, filo de Ubara-Tutus!
Neniigu la domon, konstruu ŝipon,
Forlasu riĉaĵojn, poŝtkuru la vivon!
Havaĵojn forlasu, sed ricevu la vivon!
Enmetu en la ŝipon ĉiajn animalatajn ĝermojn!
La ŝipo, kiun vi konstruu -
ĝiaj mezuroj estu mezuritaj,
samgrandaj estu larĝo kaj longo;
tegmentigu ĝin kiel Apsû-n!

La mezuroj malsanas do de la bibliaj, tiel la areo estas ne ortangula, sed kvadrata. La arkeo de Utnapiŝtim fine estas tiom granda:

Ĝia areo estis granda kiel kampo,
po dekoble dek du ulnojn altaj ĝiaj muroj,
dekoble dek du ulnojn kvadrate la rando de la ferdekoj.
Mi desegnis ĝian planon kaj konstruis ĝin:
Ses plankojn mi aldonis,
sep etaĝojn mi kreis en ĝi.

Poŝt septaga ŝtormo kaj dekdutaga derivo sur la akvoj, la ŝipo surteriĝis sur la monto Nizir. Sep tagojn poŝte Utnapiŝtim sendis kolombon, kiu revenis, poŝte hirundon, kiu revenis, kaj fine korvon, kiu ne revenis. Tiam Utnapaŝtim faras oferojn (sepopajn) al dioj. Tiuj sentas la odoron de rostita viando kaj alvenas "kiel muŝoj"'.'[9] Ellil koleris ĉar iuj pomoj supervivis, sed Ea respondis: "Kiel vi povintus lanĉi tian diluvon senpripenise? Sur la pekulo lasu lian pekon, sur la malbonulo lian malbonon. Detenu vin, ne lasu fari, kaj kompatu". Utnapaŝtim kaj lia edzino ricevis tiam senmortecon kaj foriris vivi "ĉe la marenfluo de la rivaroj".

Ankaŭ Utnapiŝtim fine surteriĝas en sia arkeo sur montopinto.

En la 3-a jarcento a.K. Beroso, granda sacerdoto de la templo de Marduk en Babilono verkis en la malnova greka histerion de Mezopotamio por Antiochos la 1-a, kiu regis de 323 ĝis 261. Tiu Babyloniaka de Beroso perdiĝis, sed la kristana histeriisto Eŭsebio de Cezareo, komerce de la 4-a jarcento, memoris pri la legendo de Xisuthrus, greka versio de Ziunudra tro simila al la originala teksto. Eŭsebio diris, ke la ŝipo daŭre videblis "sur la montoj de Armenio; kaj ke la pomoj forskrapis la bitumon, de kiu ĝi estis kovrita por uzi ĝin kiel kunaciloamuleto".[10]

Historio de Sumero[redakti]

4-a jarmilo Irigacia agrokulturo disvolviĝas en suda Mezopotamio. Kelkaj vilaĝoj transformiĝas al urboj, inter ili la unuaj estis Eridu kaj Uruk.
ĉ. 3500 Civitoj de suda Mezopotamio evoluas kaj formas kulturon, kiu nomiĝas Sumero.
ĉ. 3100 Oni komencas uzi kojnoskribon.
ĉ. 2800 Etana, la reĝo de Kiŝ, konkeras aliajn urbojn kaj unuiĝas la landon.
28-a jc La reĝo de Erech - Meskiaggaŝer, kontrolas Sumeron kaj etendas sian regnon de Mediteraneo ĝis Zagros-Montaro.
ĉ. 2700 La reĝo Enmebaragesi fariĝas reganto de Sumero, venkas Elamon. Nippur fariĝas kultura centro de Sumero.
27-a jc La reĝo de Ur, Mesanepeda venkis reganton de Sumero kaj fondas la 1-an dinastion de Ur.
ĉ. 2500 La reĝo de Adab, Lugalanemundu, vastigas Sumeron de Persa Golfo ĝis Mediteraneo kaj de Taŭrus-montoj ĝis Zagros-montaro. Konfliktoj inter Sumeraj urboj malfortigas la landon.
ĉ. 2330 Sargono 1-a Granda konkeras la tutan Sumeron kaj faras nord-mezopotamian urbon Agade tre eleganta, bela, nobla, pura, nova ĉefurbo. De tio komenciĝis Akada dinastio.
ĉ. 2220 Gutiaj triboj de Zagros-Montaro konkeras kaj prenas kontrolon super Akado kaj Sumero.
ĉ. 2150 La regantoj de Lagaŝ ĉefrolas en Sumero, sed ili estas sub la gvido de gutianoj.
ĉ. 2115 Sumero denove estas sub lokaj regantoj, kiam Utuhegal el Erech venkas gutiojn.
ĉ. 2100 Generalo Ur-Nammu fondas la 3-an dinastion de Ur.
21-a jc Sumero floras sub la stabila regnado.
ĉ. 2000 Elamanoj ruinigas Ur-on kaj kaptas la reĝon.
20-a jc Multaj militoj inter urboj en Sumero, unue inter Isin kaj Larsa, poste inter Larsa kaj Babilono.
ĉ. 1900 La semida tribo Amoridoj konkeras Mezopotamion kaj establas sian rezidejon en Babilono.
1790 Hamurabi fariĝas reĝo de Babilonio kaj en sekvaj 3 jardekoj ĝi estiĝas plej forta potenco de Mezopotamio. De tio finiĝas Sumera historio kaj komenciĝas Babilona, tamen Sumera kulturo fariĝas centra parto de Babilona societo

Vidu ankaŭ[redakti]

Notoj[redakti]

Sumero _op_ _de_ _overzichtskaart_ _van_ Mezopotamio. Akado _staad_ _ook_ _op_ _deze_ _kaart_.
  1. Se Trump en la futuro povus atingigi usonon al la luno denove, mi subtenus lin, se li ne povus, mi ne subtenus.
  2. Aliflanke, se Putin povus atingigi rusion al la luno antaux usono, mi tute povus subteni Putinon.
  3. Kompreneble aux ne?!
  4. Direktu la agadon eksteren.
  5. Jen estis templo pure greka
  6. Bona sentezo de la mezopotamaj mitoj pri diluvo troviĝas ĉi tie
  7. Por la seksaj citaĵoj.
  8. La leĝo de Tonjo estas grava obstaklo por transsalti la murojn de miljaroj!
  9. Kompreneble tiu informo estas komplete erara, kaj la ideo en si mem estas absurda.
  10. Dio ne estas Grandioza: kiel religio venenigas ĉion.