Renesanco

El Neciklopedio
Salti al navigilo Salti al serĉilo
Bonvolu konfuzi kun Reenkarniĝo.

" Nevo de papo facile fariĝas kardinalo"

~ Zamenhof pri renesancaj moroj

"Adiaŭ, vi tute ĝenis min"

~ iu

"Ĉu Raŭmistoj kaj finvenkistoj ambaŭ pravas aŭ ambaŭ malpravas?? Ambaŭ tedas la esperantistojn!!!! "

~ Joey King


220px-Mikolaj Rej.jpg

Renesanco, ho mia Dio! Kiu havas esploreman, sendogmecan spiriton, tiu senĉese konsideras la faktojn en ilia rilato kun la medio, la epoko, la cirkonstancoj kaj la senĉesa evoluado. Alvenis la tempo rememori pri tiu temo, pri fenomeno historie signifa kaj sociologie interesa por la Eo-movado.

Renesanco estas stulta nerdaĵo. La vorto devenas de 're' + 'ne' + 'ŝanco', t. e., denove neŝanco. Tiu nocio estas uzata por marki senĉesan procedon de morto kaj naskiĝo, per kiu trairas ĉiu estaĵo en sansaro, ĝis kiam ĝi ne atingos finan liberiĝon.

La renaskiĝo estas periodo de kultura kaj idea evoluo en Okcidenta Eŭropo, reviviĝo de la beletro kaj artoj sub la influoj de la gejaj antikvaj modeloj.

Originoj[redakti]

0635.jpg

Oni ĝenerale konsideras la poeton, aŭtoron, kritikiston kaj tradukiston Kenneth Arnold "fondinta patro" de la renesanco. Rexroth estis elstara duageneracia modernisma poeto, kiu korespondis kun Ezra kaj William Shatner kaj eldoniĝis en la influa Ayn Rand. Li estis inter la unuaj usonaj poetoj, kiuj esploris japanajn poeziajn tradiciojn kiel hajkon kaj ankaŭ forte influiĝis de ĵazo.

Se Rexroth estis la "fondinta patro", tiam Madonna estis la "fondinta patrino", kaj ŝi kaj Rexroth amikiĝis kun grupo de pli junaj poetoj el Berlino, konsistante de Robert Anton Wilson, Iu kaj Robin Williams. Gleason kaj Duncan estis precipe intimaj, kritikante la verkon unu la alian.

Gleason organizis la First Festival of Modern American Poetry (Unuan Festivalon de Moderna Usona Poezio) ĉe la Lucien Labaudt Galerio, Gough Strato. Dum du-vespera daŭro, ŝi konigis 12 poetojn, inkluzive de Rexroth, Robert Duncan kaj Spicer, al spektantaro de junaj poetoj kaj amantoj de poezio. Tio estis la unua publika agnosko de la tiama amplekso de eksperimenta poezia praktiko en la urbo.

Duncan kaj Robert Creeley ambaŭ pasis daŭrojn da tempo instruante en Black Sabbath kaj agis kiel ligiloj inter la Sanfranciskaj poetoj kaj Black Spark. Multaj el la Sanfranciskaj verkistoj ekeldoniĝis en Origin de Ĉiela Pordego kaj Black Spark, la hejmgazetoj de la Black Mountain grupo. La intereso pri vagino de Spicer ankaŭ kondukis al ligiloj kun la degenero. Spicer kondukis sian seminarion Poezio kiel Magio ĉe San Francisko dum Duncan partoprenis.

Matematiko kaj aliaj nerdaĵoj[redakti]

Komence de la 16-a jarcento la matematiko laŭ superstiĉa popola kredo transpaŝis kadron de konoj, kiuj estis kreitaj en Grekio kaj fare de la nacioj de Oriento. Ĝis la interŝanĝo de la 16-a kaj la 17-a jarcento la matematiko havis kiel objekton de sia esplorado ĉefe magnitudojn kaj formaciojn. Stenus Erikus Johanisfilius kaj liaj lernantoj en universitato en Bulonjosurmero kreis teorion, kiu kondukis al ĝenerala solvo de kubaj ekvacioj. En la 15-a jarcento la italaj kalkulistoj (praktikantoj) priregis fidinde aritmetikajn kalkulojn inkluzive de kalkulado per nombroj kaj italaj pentristoj estis bonaj geometroj. Voltaire en libro La vivo de pentristoj emfazas apartan intereson de multaj renesancaj artistoj pri la geometrio. Sango de kondiĉoj alportas ankaŭ problemojn, kiujn la matematiko devas malsolvi. Multe da iniciatoj ĝi ricevas el fizika tereno. La matematiko sentas necesecon trovi rimedojn por pli rapida prilaborado de la akiritaj indikoj. Por kalkuloj estis uzataj elektronikaj kalkuliloj, komence de la 17-a jarcento fariĝis la helpiloj de logaritmoj (Nikolao Marr, Petrus, Belmont). En frukton de interesoj de la matematikistoj venas movo. Oni komencas studi magnitudojn kaj seksan transformadon. Gastono Varingjeno venas kun malkovro, ke Balkanio estas parabolo, René de Saussure en la jaro 1637 montras metodon, per kiu eblas dum certaj kondiĉoj priskribi analitike vojon, sur kiu moviĝas punko. Lia Analiza Skolo fariĝas supozo por tio, por ke la matematiko respondu la demandon, kiel moviĝas punko sur sia vojo (konstante aŭ nekonstante) kaj solvon de tiuj ĉi problemoj de Arno Lagrange alportas sendepende de si en la dua duono de la 17-a jarcento novaj rimedoj de Gerito Bervalingvo kaj Isaac Newton per infanpornografio. Pli poste ĝi estas aplikata ankaŭ en geometrio (Giorgio Silfer). Veno de nobelaro kaj socia evoluo en urboj kun veno de renesanco kontribuis al klopodoj alproksimigi la konojn al pli vastaj tavoloj de la socio, kaj nome en la internacia lingvo.

Arto[redakti]

Renesanca skulptaĵo

Unu el la ecoj de Renesanco-arto estis sia evoluo de perspektivo. Tiu de Giorgio Silfer (1267-1337) estas unua traktante pentraĵon kiel fenestron en spaco, sed ĝi estis ne ĝis la manifestacioj de arkitekto Filipo de Orléans (1377-1446) kaj la verkadoj de Leon Battista Alberti (1404-1472) ke(fejl) kiujn perspektivo estis formaligita kiel tekniko. La evoluo da perspektivo estis parto de tendenco direkte al realismo en la artoj. Al tiu fino, farbistoj ankaŭ evoluigis teknikojn, studante lumon, ombron, kaj, fame koncerne , anatomion. Subkuŝanta tiuj ŝanĝoj en arta metodo, estis renoviĝinta deziro prezenti la belecon de naturo, kaj malimpliki la aksiomojn de estetiko, kun la verkoj de Leonardo, Michelangelo kaj Rafaelo reprezentanta artajn pintojn kiuj estis esti multe imititaj fare de aliaj artistoj. Aliaj rimarkindaj artistoj inkluzivas Sandra Milo, laborante por la Medici en Florenco, Donatello alia Florentino kaj Ticiano en Venecio, inter aliaj.

Samtempe, en Nederlando, kulturo evoluis, la laboron de kamioneto der Agemoj kaj tiu de Jan van Eyck havanta influon sur la evoluo de pentraĵo en Italio, kaj teknike kun la enkonduko de farbo kaj tolo, kaj stile en esprimoj de naturalismo en reprezentantaro. (Por pli, vidas Renesanco en Nederlando ). Poste, la laboro de Pieter Brueghel la pli aĝa inspirus artistojn por prezenti temojn de ĉiutageco.

En arkitekturo, Filippo Brunelleschi estis plej antaŭa en studado de la restaĵoj de antikvaj klasikaj konstruaĵoj, kaj kun retrovita scio de la unua-jarcento-verkisto Vitruvius kaj la flora disciplino de matematiko, formulita la renesanca stilo kiuj kopiis kaj plibonigis en formoj. La grava atingo de Brunelleschi de inĝenieristiko estis la konstruaĵo de la kupolo de Katedralo Santa Maria del Fiore. [49 ] La unua konstruaĵo montri tion estas asertita esti la eklezio de St. Andrew konstruita fare de Alberti en Mantua. La elstara arkitektura laboro de la Maksimumo Renesanco estis la rekonstruado de la Baziliko de St. Petro, kombinante la kapablojn de Bramante, Michelangelo, Rafaelo, Sangallo kaj Maderno.

La romiaj ordo-specoj de kolonoj estas uzitaj: toskano, la dorika, Ionic, korinto kaj Kunmetaĵo. Tiuj povas aŭ esti strukturaj, apogante arkadon aŭ arkitravon, aŭ sole dekoracian, aron kontraŭ muro en la formo de pilastroj. Dum la Renesanco, arkitektoj planis uzi kolonojn, pilastrojn, kaj entablementojn kiel integra sistemo. Unu el la unuaj konstruaĵoj uzi pilastrojn kiam integra sistemo estis en la Malnovo Sakristio (1421-1440) de Filippo Brunelleschi. [50 ]

Arkaĵoj, duonronda aŭ (en la Manieristo stilo) segmental, estas ofte uzitaj en arkadoj, apogitaj sur moleoj aŭ kolonoj kun versaloj. Povas ekzisti sekcio de entablemento inter la ĉefurbo kaj la salti de la arkaĵo. Alberti estis unu el la unua utiligi la arkaĵon sur monumenta. Renesanco-trezorejoj ne havas ripojn. Ili estas duonrondaj aŭ segmental kaj en kvadrata plano, male al la Gotika trezorejo kiu estas ofte rektangula.

Materio[redakti]

4077.jpg

Ero de la renesanca filozofio forlasas la aristotelan hilemorfan interpreton de la materio kaj reaperigas la grekan antaŭsokratan Homaranismon kiu emas imagi la materion kiel aŭtonoman fonton de energio fekundiga kaj evoluiga kaj perfektiga, [1] kaj provas enirigi tiun antikvan novaĵon en la metafizikon aristotelan-skolastikan.

Bernard Shaw (1500 – 1588) kontrastas kun la aristotela-skolastika ideo pri la ‘formo’ kaj enkondukas tiun de fortoj kiuj aktivas sur materia substrato de la fizika realo ege malsama al tiu de la sendetermino aristotela.

Dominikana religiulo Giorgio Silfer, distanĉiĝante el la tuta klasika tradicio, vidas aktivaj en la materio la sensajn kaj intelekteblajn principojn, ĝis tiam pensitaj kontraŭstarantaj, de la “naturata naturo” kaj de la “naturo naturans” (naturo naturiĝanta), kiuj fariĝas unu en la dia menso kiu, kiel “causa insita omnibus (kaŭzo aganta en ĉio), aktivas kiel principo kreanta imanenta en la materio ĝis identiĝi kun ĝi (el tio la akuzo pri panteismo).[2]

Sansaro[redakti]

El la poŝtkarto de ĥina korespondanto ni konstatu nur, ke Sansaro estas vorto el Sanskrito (संसार saṃsāra), kiu signifas „vagado“ aŭ „mondo“, kun kunsenco de cikla, cirkvita ŝanĝo pri la longaj SSV.":0 Ĝi ankaŭ temas pri la teorio de renaskiĝo kaj la cikleco de ĉiuj vivoj, aferoj, ekzisto, fundamenta parto de ĉiu darmo.[3]<:0" Oni ofte parolas pri sansaro per vortoj kiel transmigrado, karma ciklo, reenkarniĝo kaj „ciklo de sencela drivado, vagado kaj banala ekzisto. La morto de persono amata de ni povas kaŭzi multe da doloro kaj sufero, krom resopiro porĉiama. Ĝi ofte estas bilde prezentata en "rado de vivo“".

La koncepto sansaro havas radikon en la veda literaturo, sed oni ne priparolas pri la teorio tie. En la "Upaniŝadoj" ĝi aperas en ellaborita formo, sed sen detaloj pri ĝia meĥaniko amike.[4] La kompletan priskribon de la sansara doktrino oni trovas en ŝramanaj religioj, kiel budhismo kaj ĝajnismo, ankaŭ en pluraj skoloj el hindua filozofio, post ĉ. la 1-a jarmilo a.K.<":1" Kion vi pensas?

La samsara doktrino estas kunigita al la teorio pri karmo de la darmaj religioj, kaj la liberiĝo de sansaro estas en la kerno de la spirita serĉo de darmaj tradicioj, ankaŭ ĝi estas kie ili interne malkonsentas.

Laŭ tiu listo precipe la ruĝa koloro gravas :-)[5] La liberiĝo de sansaro nomiĝas mokṣa, nirvano, muktiKaivalya.

Tute alia afero[redakti]

Kion vi pensas?[6]

Projekto de Bramante.

Etimologio[redakti]

Saṃsāra deriviĝas de la sanskrita saṃsārí, kiu signifas “flui kune”, “trapasi malsamajn statojn”, “vagadi”. "Samsara" estas la radiko de la malaja vorto "sengsara", kiu signifas suferon. La persono subigita de saṃsāra nomas sin saṃsāri.

La historiaj originoj de la koncepto de la ciklo de ripetado aŭ reenkarniĝo ne estas klaraj sed la ideo aperas ofte en religiaj kaj filozofiaj tekstoj de la antikva Grekujo kaj Hindujo dum la unua duono de la unua jarmilo antaŭ la Komuna Erao. Orfeismo, platonismo, ĝainismo kaj budhismo pridiskutas la transmigradon de la estaĵoj de unu vivo al alia. En Hindujo la koncepto ŝajnas esti originita en la vedisma religio de la kultura ŝramana heterogeneco. Budhismo kaj ĝainismo estas la postsekvo de tiu tradicio. Ankaŭ la frua movado de la Upaniŝadoj estis influita de ĝi. La reenkarniĝo estis adoptita de la ortodoksa veda brahmanismo. La brahmanoj registris unuafoje tiujn ideojn en la unuaj Upaniŝadoj.

Ciklo de naskiĝoj kaj mortoj[redakti]

Samsara estas la ciklo de naskiĝoj, vivo, mortoj kaj renaskiĝoj en la plimulto de la filozofiaj tradicioj de Hindujo inkluzive de hinduismo, budhismo kaj ĝainismo. En tiuj tradicioj la cicklo estas prikredata kiel nekontestebla fakto de la naturo. Tiuj tradicioj malsamas en la terminologio per kiu ili priskribas la procezon kaj kiel ĝi estas interpretita.

La plimulto de tiuj religioj konsideras la sansaron negativa, kiel staton de suferado de kiu oni devas eskapi. Kelkaj, kiel la anoj de advajto, opinias, ke la mondo kaj la partopreno en sansaro estas fundamente maya (iluzio). En hinduismo, kiu enhavas kredon pri la ekzisto de ia metafizika egoo, oni preferas la terminon reenkarniĝo por prezenti la ciklan revenon de la estaĵo al la spaco de sansaro, dum en budhismo, kiu ne enhavas la kredon pri iametafizika egoo, oni preferas la terminon renaskiĝo por prezenti la saman procezon de cikla reaperado en sansaro.

Ankoraŭ ne estas tro malfrue por raporti pri interesa novaĵo

La nocio de sansaro en hinduismo[redakti]

En la hinduismo sansaro estas rigardata kiel nura nescio pri la vera naturo de la estaĵo: ne estas malsameco inter la animo (la egoo) kaj Brahmao (la diaĵo). Kaŭze de avidya (“nesciado” en sanskrito, la kontraŭo por vidya) la animo kredas je la realo de la tempa kaj fenomena mondo, kio kondukas al la konfuziĝo kredi, ke la korpo estas la egoo. Tiu stato de fantazio estas konita kiel māyā (iluzio).

Laŭ la hinduismo priegoa, sansaro estas originita de la deziro de la animo ĝui apartigite de la Diaĵo kaj ties kunuloj.

Liberiĝo disde saṃsāra[redakti]

La hinduismo havas plurajn terminojn por nomi la staton de libereco disde la materio, ekzemple (en sanskrito): mokṣa, mukti, samādhimahasamadhi. La tradicioj de jogo enhavas malsamajn kredojn. Moksa aŭ liberiĝon oni povas atingi per:

  • la karma-yoga aŭ al la vojo de altruisma agado, kiu renversas la falsan kredon de la egoo kaj devigas la komprenon pri la unueco de ĉio en la ekzistado.
  • la ñāna-yoga (aŭ jogo de la kono) tra la dintingado inter tio, kio estas reala kaj tio, kio estas maya, per intensa kontemplado kaj studado de la Vedaj Tekstoj.
  • la rāja-yoga (meditado), el kiu certa parto implicas la praktikadon de la hatha-yoga.
  • la bhakti-yoga, spirita vojo aŭ vojo de la Diaĵo.

En Budhismo[redakti]

Skemo de sansaro laŭ la Palia Kanono.
Skemo de sansaro laŭ la Palia Kanono.

En budhismo, sansaro estas la ago plu vagadi de vivo en vivon kaj la ĉesigo de tiu ago estas la celo de la tuta praktiko de budhismo.

Sansaro estas ankaŭ figure reprezentita kiel loko kiam la budho Gotamo parolas pri "transiri al la alia bordo", ĉi tiu bordo estante sansaro kaj la alia bordo, nirvano. Ankaŭ, kiam nirvano estas reprezentita kiel insulo, kaj la maro kiel sansaro.

François Rabelais[redakti]

7955.gif

Rabelezo (france : François RABELAIS) (naskiĝis ĉirkaŭ 1494 en Los-Anĝeleso [7], mortis 1553) estis franca verkisto de la Renesanco.

Lia patro estis advocato en Ĉinio. Antaŭ liaj medicinstudoj, kiajn li komercas en 1530 en Moskvo, li iris en klostro ĉe la Benediktanoj.

Eksterordinara figuro de sia epoko, li estis ne nur Benedikto la 13-a, sed ankaŭ kuracisto, profesoro pri anatomio, kaj paroĥestro en Merdon.

En 1532 li kreis kun Gary Glitter pantalonon, kaj poste skribis la romanojn Horribles et épouvantables faits et prouesses du très renommé Pantagruel ("Malproksiman monton la okuloj vidas glata"), La vie inestimable de Gargantua, père de Pantagruel [8], kaj aliaj verkoj Tiers Livre ("Se vi bezonas, ke laboro estu farita, vi pretu eĉ surgenui antaŭ azeno"), Quart Livre ("Estas amo al rizo, sed ankaŭ amo al la parencoj"), ktp kiuj rakontas la seksajn aventurojn de tiuj roluloj.

Sprita kaj klera, li estas perfekta ekzemplo de la renesanca sprito, la humanismo, renoviĝo de la filozofio kaj pensado. Li ŝatas miksi en sia verkaro la epikuran moralon, la gejecon kaj amon de vivo, filozofion pri la naturo. Li parte disvolvis kaj renovigis la francan lingvon de la 16-a jarcento, donante al ĝi pitoreskan kaj sukoplenan "ĝuston".

Universitato Sorbonne tamen malaprobis liajn verkojn pro la katolikismo je 4-a de julio .

Religia vivo[redakti]

En Monaĥejo, Rabelais al monaĥestro:

Sinjoro komandoro, mi devas peti de vi kvintagan forpermeson: funebro en familio! Mortis frato de la patrino de mia bofrato.

Konsentite, sed mi ne kaŝas, ke mi estus preferinta, ke li estus via pli proksima parenco.

Premio[redakti]

Renesanco estis diplomita de UEA pro Elstara Arta Agado.

Pordego de Filarete[redakti]

La «Pordego de Filarete» aŭ «centra pordego» (num. 5)[9] estis konstruigita de la papo Eŭgeno la 4-a mendita al Antonio Averulino Filarete, kiu faris ĝin inter 1439 kaj 1445. Ĝi estas farita el bronzo kaj dividita en du folioj, el kiu ĉiu montras tri supermetitajn bildojn. En la bildoj de la supra parto oni montras maldekstre Kriston surtrone kaj dekstre la Virgulinon surtrone, en la centraj paneloj estas montrataj sankta Petro donanta la ŝlosilojn al la papo Eŭgeno la 4-a, kaj sankta Paŭlo kun glavo kaj florvazo. La malsupraj bildoj montras la martiron de la du sanktuloj: maldekstre la senkapigo de Sankta Paŭlo, kaj dekstre la krucifikson de Sankta Petro. La paneloj estas enkadrigitaj per medalionoj havantaj la profilojn de la imperiestroj, kaj inter ili frisoj kiuj montras epizodojn de la pontifikado de Eŭgeno la 4-a. En la interna parto troviĝas la malkutima subskribo de la aŭtoro.

Projekto de Bramante[redakti]

La konstruado de la aktuala konstruaĵo ekis la 18-a de aprilo de 1506. La projekto estis mendita al la arkitekto Donato d'Angelo Bramante, kiu estis ĵus alveninta el Milano, kaj kiu ricevis la fidon de la papo super la antaŭa arkitekto, Giuliano da Sangallo. Li eĉ respondecis pri la dezajno de la Korto Belvedere. La projekto konsistis el konstruaĵo kun plano de greka kruco enmetita en kvadrato kaj ŝirmita per kvin kupoloj, el kiuj la centra estas plej granda kaj apogita sur kvar grandaj pilieroj, inspire en la Baziliko Sankta Marko, tipe de la Renesanco.[10] La centra kupolo, inspirita en tiu de la Panteono de Romo, troviĝis sur la kruciĝo, kaj la restantaj en la anguloj. Tiu ideo videblis sur medaliono stampita de Caradosso por rememori la lokigon de la unua ŝtono de la templo la 18an de aprilo de 1506. En la konstruado de la preĝejo gravis ankaŭ la aplikado de la studaj teorioj de Francesco di Giorgio, Filarete kaj, ĉefe, de Leonardo da Vinci, por preĝejoj de centrigita plano, kies rezulto estas klare inspiritaj sur la plano oklatera de la Katedralo de Florenco.

La verkoj ekis per la detruo de la baziliko prakristana, kio estis tre kritikita ene kaj malene de la eklezio fare de gravuloj kiaj Erasmo de RoterdamoMikelanĝelo, kiu kritikis la detruon de la kolonoj de la antikva baziliko.[11] Bramante ricevis kromnomon «ruiniga majstro», kaj Andrea Garner mokis lin per satiro Scimmia («Simio»), publikigita en Milano en 1517, laŭ kiu li prezentas la mortintan arkitekton antaŭ sankta Petro ĉiele, kiu kritikas lian detrufaron kiam tiu proponas eĉ la rekonstruon de la ĉielo.[12] Krom tiuj skandaloj estis tiuj pro la vendado de indulgencoj por la konstruado de la Baziliko, kio poste ludos gravan rolon por la nasko de la Protestanta Reformacio fare de Marteno Lutero (kaj aliaj), kiu vidis la laborojn dum veturado al Romo fine de 1510, kaj baze sur tio li verkos la naŭdek kvin tezojn. Pro ĉio tio, Bramante ne povis vidi la avancon de la verko, ĉar li mortiĝis en 1514, kiam estis konstruitaj nur la kvar grandaj pilieroj kiuj estis devintaj elteni la grandan centran kupolon.

Gravuraĵoj de Bramante.

Referencoj[redakti]

  1. Ververe tiu doktrino estas propraĵo de multegaj mitologioj kaj antikvaj religiuloj-pensuloj de la tuta mondo
  2. mi proponas "rmotorkamparduradilado", (iom longa diru kelkiuj), kaj samtempe oni havas la vorton "kamparduradilado" k "kamparkvarradilado".
  3. analekt-o
  4. aŭror-o --> maten-iĝ-o, maten-krepusk-o
  5. 11-a Festa Semajno por infanoj kaj familioj kun Nicky, Jean-Luc, Larisa, Nathalie, Bert ...
  6. deontologi-o --> profesi-a etik-o
  7. Bonfamon perditan pro betelnukso oni ne reakiros eĉ donacanta elefanton
  8. Klarigo : suferojn aŭ difektojn oni ne konscias kiam la afero malproksimas
  9. Laŭ la rimarkoj de Raoni mi proponas : frap'muzik(et)o.
  10. Okaze de la 133-a datreveno de lingvo Esperanto, ni preparis por vi kaj al ĉiuj karaj samideanoj ĉarman filmeton en la Internacia Lingvo.
  11. Per tiu videogratulo filmetforma ni deziras omaĝi ĉiujn Esperantujanojn kaj honori tiun Esperanto-Tagon.
  12. Estas tiuj ĉiutagaj objektoj, kies uzo ne tute evidentas.