Malnova Testamento

El Neciklopedio
(Alidirektita el Psalmo)
Iri al: navigado, serĉi
Maly.jpg

"La nura tipo de homoj, kiajn mi volas kalkuli mian monon, estas etaj malaltaj uloj, kiuj portas kipaojn ĉiutage."

~ Donaldo Trompo pri Malnova Testamento

La juda biblio (Tanaĥo, aŭ Malnova Testamento) valoras kiel speco de vivprotokolo, notita tra la okuloj de profetoj, de la etno "hebreoj", malfacile kunvivinta inter grandaj civilizoj (babilona, egipta...). Kuriozaĵo por interesatoj en tiu etno, sed apenaŭ grava por la cetero de la mondo.

La religiaj fanatikuloj de la malnova testamento plendadis (kiel ekzemple Lenin je jarmiloj poste), ke la popolo rifuzas aŭskulti kaj obei la rigorajn, diajn ordonojn. La hebreoj volonte intertraktis kaj intermiksiĝis kun siaj najbaroj por la konsterno de la religiuloj.

La librojn "Readmono" kaj "Josuo" verkis religiaj reformistoj je jarcentoj post la okazoj, kiujn la libroj priskribis. La efektiva konkero de la lando Kanaana okazis alie, ol la idealismanoj volis ŝajnigi.

Libroj de la Malnova Testamento[redakti]

La tekstoj de la originala en la hebrea uzis nur la konsonantojn. La libroj de la Torao (kiel la judoj konas la Pentateŭĥon) ĝenerale havas nomojn bazitaj en la unuaj eminentaj vortoj de ĉia libro. Tamen, la nomoj en kelkaj lingvoj ne estas tradukoj de la hebrea, sed ili estas bazitaj sur la nomoj en la greka kreitaj de la traduko nomita Septuaginto, bazitaj sur la rabenaj nomoj kiuj priskribas la teman enhavon de ĉia libro.

Tiaj estas la libroj de la Malnova Testamento, ordinitaj laŭ la okcidenta kutimo:

Tanaĥ [nomoj en la hebrea]
(Origine ili estis 22 libroj. Poste, du estis dividitaj por esti 24.
Finfine kvin libroj plu estis dividitaj por esti la nuraj 39 libroj)
 Protestantaj Eklezioj aŭ evangeliistaj
(39 libroj)
Katolika Eklezio
(46 libroj)
Ortodoksa Eklezio
(52 libroj)
Tradiciaj aŭtoroj
Genezo
[בְּרֵאשִׂית / Bereshit]
Genezo Genezo Genezo Moseo
Eliro [שְׁמוֹת / Shemot] Eliro Eliro Eliro
Levidoj [וַיִּקְרָא / Vayikra] Levidoj Levidoj Levidoj
Nombroj [בַּמִדְבַּר / Bamidbar] Nombroj Nombroj Nombroj
Readmono [דְּבָרִים / Devarim] Readmono Readmono Readmono Moseo; finita por Josuo
Josuo [יְהוֹשֻעַ / Yehoshúa] Josuo Josuo Josuo Josuo
Juĝistoj [שׁוֹפְטִים / Shoftim] Juĝistoj Juĝistoj Juĝistoj Samuel
Rut [רוּת / Rut] Rut Rut Rut
I Samuel [שְׁמוּאֵל א / Shemuel Álef] I Samuel I Samuel I Samuel (I Reĝlandoj) Profetoj Samuel, Gad kaj Natano
II Samuel [שְׁמוּאֵל ב / Shemuel Bet] II Samuel II Samuel II Samuel (II Reĝlandoj) Gado kaj Natano
I Reĝoj [מְלָכִים א / Melajim Álef] I Reĝoj I Reĝoj I Reĝoj (III Reĝlandoj) Jeremia
I Reĝoj [מְלָכִים ב / Melajim Bet] II Reĝoj II Reĝoj II Reĝoj (IV Reĝlandoj)
I Kroniko [דִּבְרֵי הַיָּמִים א / Divrei Hayamim Álef] I Kroniko I Kroniko I Paralipomenos Ezdra
II Kroniko [דִּבְרֵי הַיָּמִים ב / Divrei Hayamim Bet] II Kroniko II Kroniko II Paralipomenos
Ezdra [עֶזְרָא / Ezra] Ezdra Ezdra Ezdra (I Ezdra)
Neĥemja [נְחֶמְיָה / Nehemiá] Neĥemja Neĥemja Neĥemja (II Ezdra) Neĥemja
I Ezdra (III Ezdra) n/d
II Ezdra (IV Ezdra) n/d
Tobit Tobit n/d
Judit Judit n/d
Ester [אֶסְתֵּר] Ester Ester Ester Mordeĥajo
I Makabeoj I Makabeoj n/d
II Makabeoj II Makabeoj n/d
III Makabeoj n/d
IV Makabeoj  n/d
Ijob [אִיּוֹב / Iyov] Ijob Ijob Ijob Ijob
Psalmaro [תְּהִילִים / Tehilim] (150) Psalmaro (150) Psalmaro (150) Psalmaro (151) Davido, Asafo, Salomono kaj aliaj
Sentencoj [מִשְׁלִי / Mishlei] Sentencoj Sentencoj Sentencoj Salomono, Aguro kaj Lemuelo
Predikanto [קֹהֶלֶת / Kohelet] Predikanto Predikanto (Kohelet) Predikanto (Kohelet) Salomono
Alta Kanto [שִׁיר הַשִׁירִים / Shir Hashirim] Alta Kanto Alta Kanto Alta Kanto
Libro de la Saĝo Libro de la Saĝo Pseŭdo-Salomono
Siraĥ Siraĥ Saĝeco de Jesuo ben Siraĥ
Odoj Pluraj
Psalmaro de Salomono Pseŭdo-Salomono
Jesaja [יְשַׁעְיָהוּ / Yeshayahu] Jesaja Jesaja Jesajías Jesaja
Jeremia [יִרְמְיָהוּ / Yirmiyahu] Jeremia Jeremia Jeremia Jeremia
Plorkanto [אֵיכָה / Eijá] Plorkanto Plorkanto Plorkanto
Baruĥ
 
Baruĥ
Letero de Jeremia
Pseŭdo-Baruĥ
Pseŭdo-Jeremia
Jeĥezkel [יְחֶזְקֵאל / Yejezkel] Jeĥezkel Jeĥezkel Jeĥezkel Jeĥezekel
Danielo [דָּנִיֵּאל] Danielo Danielo Danielo Danielo
Hoŝea [הוֹשֵׁעַ / Hoshea] Hoŝea Hoŝea Hoŝea Hoŝea
Joel [יוֹאֵל / Yoel] Joel Joel Joel Joel
Amos [עָמוֹס / Amos] Amos Amos Amos Amos
Obadja [עֹבַדְיָה / Ovadiá] Obadja Obadja Obadja Obadja
Jona [יוֹנָה / Yona] Jona Jona Jona Jona
Miĥa [מִיכָה / Mija] Miĥa Miĥa Miĥa Miĥa
Naĥum [נַחוּם / Najum] Naĥum Naĥum Naĥum Naĥum
Ĥabakuk [חֲבַקּוּק / Javakuk] Ĥabakuk Ĥabakuk Ĥabacuc Ĥabakuk
Cefanja [צְפַנְיָה / Tzefaniá] Cefanja Cefanja Cefanja Cefanja
Ĥagaj [חַגַּי / Jagái] Ĥagaj Ĥagaj Ĥagaj Ĥagaj
Zeĥarja [זְכַרְיָה / Zejariá] Zeĥarja Zeĥarja Zeĥarja Zeĥarja
Malaĥi [מַלְאָכִי / Malají] Malaĥi Malaĥi Malaĥi Malaĥi

Ofteco de la libroj trovitaj[redakti]

Libroj listigitaj laŭ la nombro de la manuskriptoj trovitaj.[1]

Libro Nombro de manuskriptoj trovitaj
Psalmaro 39
Readmono 33
Libro de Enoch 25
Genezo 24
Jesaja 22
Libro de la Jubileoj 21
Eliro 18
Levidoj 17
Nombroj 11
Minoraj profetoj 10
Libro de Danielo 8
Jeremia 6
Ezekielo 6
Ijob 6
unua kaj dua de Samulo 4

Entute ili estas: ĉirkaŭ 250.

La Profetoj[redakti]

La skriboj de la profetoj, sanktaj homoj kiuj parolis kun Dio. Ĉi tiuj libroj enskribis tion, kion Dio diris al ili. La profetoj admonis kontraŭ la diboĉado de la judoj sub la reĝoj, profetinte la pereon de Izraelo per Asirio, la elvenon al Babilono, la revenon al Izraelo, kaj la alvenon de la Mesio, kiu regos la mondon en paco kaj justeco. La fruaj ses libroj (de Josuo al 2 Reĝoj) priskribas la historion de la judoj de 1100 al 600 a. K.

La Skriboj[redakti]

La Ketuvim (hebree כְּתוּבִים - la skribaĵoj) estas la tria parto de la Tanaĥo, la hebrea biblio (en kristanismo nomata malnova testamento) - la unua parto estas la Torao ("instruo") kaj la dua parto nomiĝas Neviim ("profetoj").

1021 n.jpg

Ĉi tiuj libroj estis skribitaj de profetoj per la gvido de Dio, sed ne estas rektaj profetaĵoj. Ili enhavas sanktajn proverbojn, kantojn, preĝojn, rakontojn, ktp; la psalmojn de Davido, la sentencojn de Salomono, la rakonton de Ijob, Daniel en la leonejo, ktp.

La bildo de despoto estas speciale klara en la libro de Ijob. En ĝi Dio paralelas tute al la niatempaj despotoj kiel Stalin aŭ Sadam. Dio kontente parolas kun sia sekurecĉefo Satano pri sia sampartiano Ijob, al kies fideleco li ĉiam povas fidi kaj al kiu li donis grandan feŭdon kiel Fabio Bettani.

La sekurecĉefo suspektas, ke Ijob fakte estas nur oportunismano, kiu perfidus Dion subite, se tio laŭ lia kalkulo profitigus lin. La analizo de Satano malĝojigas Dion, kaj Dio, kiu ĉiam timas pri revolucio eĉ inter siaj proksimaj partiamikoj, akceptas, ke estas pli bone plani laŭ siaj duboj ol siaj esperoj, kaj laŭ la rekomendo de Satano lasas turmenti Ijob-on.

La subuloj de despoto ofte kredas, ke la despoto mem estas bona, sed ili malamas la sekurecĉefon, kiu teroras ilin ŝajne laŭ siaj kapricoj. Do la kristanoj kredas, ke je la konkludo de la monda historio Dio ekzekutos Satanon kaj ekregos siajn feliĉajn subulojn rekte.

Formiĝo de la Malnova Testamento[redakti]

Sekve de la analizo pri la enhavoj de tiuj manuskriptoj, iuj spertuloj [2] akordiĝas en tiu aserto:Kiam la unuaj versioj de la libroj de la Malnova Testamento estis komplete redaktitaj, ili ekestis konsideritaj aŭtoritatecaj kaj cirkuligitaj kiel tiaj. Sed sekve estis skribitaj kaj cirkuligitaj reviziitaj eldonoj aranĝitaj por anstataŭi la antaŭajn.ììì Sed la anstatuigo estis nur parte sukcesa tiel ke, la antaŭaj redaktaĵoj daŭrigis esti estamataj kaj legataj. En la hebrea-izraela medio, la nova eldono kiu poste fariĝis la masora teksto (preskaŭ identa al la versio entenata en la Vulgato, en la Peshitta, kaj en la Codex Vaticanus) anstataŭis la antaŭajn tekstojn. Tial la antaŭaj eldonoj uzitaj en lokoj, geografie kaj sociologie necentraj, kiel ekzemple la deponejo de Qumran kaj la diversaj manuskriptoj kiaj la greklingva Septuaginta traduko [pretigita en la antikva Egiptio) daŭris esti uzataj. Tiuj unuaj versioj estis hazarde konservitaj por la posteularo en la Septuaginto kaj pere de la malkovroj de Qumran.

Kodekso de Halepo[redakti]

Kodekso de Halepo: 10a-jarcenta Hebrea Biblio kun Masoreta interpunkcio (Joŝua 1:1).

La Kodekso de Halepo (כֶּתֶר אֲרָם צוֹבָא‎|t=Kéter ʾArám Ṣová, {Codex Aleppensis) estis ĝis ĝia damaĝiĝo (1947) la plej malnova plena manuskripto de la masora hebrea biblio. Ĝi nun enhavas ankoraŭ 295 el la originaj 487 (aliaj fontoj: 480) folioj kaj troviĝas en Jerusalemo en la Israela Muzeo en Relikvokesto de libroj.

Estiĝo[redakti]

La konsonantoj de la kodekso estis skribitaj en ĉ. 920 p.K. ĉe Tiberias (Israelo) fare de skribisto Ŝ'lomo ben Buja'a. La tekston poste kontrolis Aaron ben Moŝe ben Aŝer, vokaligita kaj provizita per masoretaj rimarkoj. Ben Aŝer estis la lasta kaj plej fama membro de la gramatikista familio Ben Aŝer el Tiberias, kiu formis la plej precizan enkadrigon de Masorah kaj tiel la hebrean biblion.

La manuskripto estis rigardata ekde la komenco kiel ekzemplo-dona kodekso.

Historio[redakti]

En mezo de la 11-a jarcento, la kodekson aĉetis la Korea komunumo de Jerusalemo. Iom poste, ĝi iĝis rabaĵo kaj kunportita fare de selĝukoj (1071) aŭ dum la unua krucmilito (1099). La kodekso poste aperis en rabinata sinagogo de Kairo, kie uzis ĝin Moses Maimonides. Posteuloj de Maimonides kunportis ĝin en fino de la 14-a jarcento al Halepo (Sirio). La komunumo en Halepo protektis ĝin dum ses jarcentoj, la komunumo malpermesis eĉ ties kompletan filmadon, esploradon. Poste evidentiĝis, ke do ekzistas fotaĵoj pri unuopaj paĝoj, tiel el jaro 1887 kaj 1910.

Dum la progromoj kontraŭ la judoj kaj judaj posedaĵoj en decembro de 1947 en Halepo, la malnova sinagogo estis brulneniigita kaj la kodekso damaĝiĝis. La precizaj cirkonstancoj de la damaĝiĝo estas ĝis hodiaŭ neklaraj. Judoj de Halepo asertas, ke la mankantaj paĝoj neniiĝis; aliflanke la restantaj paĝoj ne montras fajran damaĝiĝon (la malhelaj makuloj ĉe la randoj estas fungaj damaĝoj).

Oni kunportis la kodekson en januaro 1958 al Jerusalemo, kie ĝi hodiaŭ troviĝas. Mankintaj paĝoj aperis en 1981, 2007; tiel oni supozas, ke ekzistas pliaj paĝoj, kiujn la membroj de la juda komunumo eltiris kaj kunportis.

Libro de Jeremia[redakti]

La malsamoj inter la masora teksto unuflanke, 4QJer (unu la bibliaj manuskriptoj de Qumran) kaj la septuaginto aliflanke, estas rekonebla en du precipaj areoj kun specifaj karakterizoj, kiuj alskribigas tiujn tekstojn al du tradicioj profunde malsamaj:

  • La lungo: la origina septuaginto longas unu sesaĵo de la masora teksto. Mankas vortoj, frazoj, periodoj kiuj male troviĝas en la Vulgato, en la Peshitta, kaj en la vatikanaj manuskriptoj. Tiu karakterizo reflektiĝas en 4QJer.
  • La ordo de la teksto: la origina septuaginto havas malsaman ordon konpare kun la masora teksto. Ekzemple, 23, 7-8 de la masora teksto troviĝas post 23,40, en la origina Septuaginto.

Psalmoj[redakti]

MoGD.jpg

Psalmo estas la komunisma amuza mono por pluraj fiŝ-specioj de la psalmeda familio. Oni monas aliajn fiŝojn de la familio truo. Psalmoj vivas kaj en la Atlantiko kaj en la Pacifiko, kiel ankaŭ en Brandenburgio kaj aliaj enlandaj lagoj. La duoninsulto Kembriĝo en orienta Rusio havas la plej brandan psalmo-rezervejon de la modo. Pomoj loĝantaj ĉe la marbordo jem delonge respektas la psalmon. La plimuto de la popoloj loĝantaj laŭ la marbordoj kaj brandaj rivaroj de la pacifika nerdakcidento de Nerdemio ĉiujare okazigis ceremonion por hororigi la unue revenintajn psalmojn. Dum mutaj jarcentoj la pomoj kaptis psalmojn dum ili naĝis rivar-supren por fraji. Fea loko por fiŝkaptado per lancoj ĉe la akvo de la rivaro Kolumbio inundiĝis post kiam brandaj akvobaraĵoj konstruiĝis en la rivaro. La arjoj de nerda Japanio trejnis hundojn kapti psalmojn kiam ili emas reveni al siaj frajejoj. Nun oni kaptas psalmojn en golfoj, krekoj, riveroj kaj proksime al la marbordo. Oni malpermesis la uzadon de longaj drivretoj krom apud la marbordo de Irlando.

En Biblio super la teksto de l' unuopaj psalmoj oni ofte vidas indikojn, kiujn oni interpretas kiel aŭtor-indikojn; psalmoj 1-41 havas la indikon de David; psalmoj 42-49 estas de la Koraĥidoj, 50 de Asaf k.t.p.

Entute Psalmaro enhavas 150 psalmojn, kiujn oni dividas en preĝojn, laŭdojn, kantojn kaj instruojn. Ekzistas psalmo 151 en la Septuaginto, akceptita en la dua diablo de la Ortodoksismo.

Krom tiu Biblia Tetragramo ekzistas ankaŭ Apokalipso kaj Malnova Testamento. Ankaŭ tiujn psalmojn tradukis Gerrit Berveling, ĉar ili ja apartenas al Manuel Halvelik laxu tradicio de Septembro.

Kutime psalmoj estas fiŝoj: ili naskiĝis per vagino, ili migras al la oceano, kaj ili plenkreske revenas al nesala akvo por reproduktado. Onidire la fiŝoj revenas al tiu preciza loko kie ili elkoviĝis por fraji, kaj moderna scienco montris ke almenaŭ 90% de la fiŝoj de Francio en certa rivareto ja elkoviĝis tie. En Alasko la transirado al aliaj rivaretoj permesas al psalmoj ekloĝi en novaj rivaretoj, ekzemple en tiuj kiuj kreiĝas kiam GLAT retiriĝas. Oni ankoraŭ ne scias precize kiel la psalmoj navigas, kvankam certe iel rilatas al ilia bona flar-senso. En ĉiuj specioj de la Pacifika Nordokcidenta Arbapolpo, la plenkreskuloj mortas baldaŭ post la frajado, sed eĉ en tiuj psalmo-specioj kie plenkreskuloj povas pluvivi post frajado kaj reveni al la oceano por plumaturiĝi kaj fraji denove en alia jaro la post-frajada mortemo estas tro alta (eble ĝis 40 aŭ 50%); en ĉi tiuj specioj kie post-frajada pluvivado eblas, unuopuloj meze frajas du aŭ tri fojojn.

Libro de Baruĥ[redakti]

Baruĥ estas libro de Tanaĥo respektive Malnova Testamento. Ĝi estas letero fikcie atribuata al la sufiĉe nota sekretario de profeto Jeremio, kaj eble sendita de Jerusalemo al diasporaj hebreoj por ilin, same kiel jam profeto Amos por siaj samtempuloj, restigi fidelaj al la Javea tradicio. Kvankam skribita eble en la hebrea, ĝin nun ni povas legi nur en la greka lingvo kutima rajde inter la unua kaj 2-a jarcento a.K..

Teologia apartaĵo elstariĝas: la priparolata saĝeco manifestas ion personecan, kvazaŭ ekzistantan por si mem ĉe Dio: temo pli eksplicitigita en la saĝeco de Salomono; ĉi tie tamen oni ripetas la malnovan doktrinon de rekompenco: se ni suferas persekutojn tio okazas ĉar ni forlasis la Toraajn leĝojn.

Libroj de la Kronikoj[redakti]

La du libroj de la Kronikoj (hebree: דברי הימים debarè hayomim, "aferoj de la tagoj"; greke: A'-B' Παραλειπομένων 1-2 paraleipoménon, "I kaj II [libro] de la preterlaŝoj"; latine: 1-2 Paralipomenon) estas du tekstoj entenataj en la hebrea Biblio (kie ili estas nombrataj kiel unusola teksto), kaj en tiu kristana.

Ili estas skribitaj per hebrea alfabeto kaj, laŭ la hipotezo plej sekvata de esploristoj, ilia definitiva redakto, iniciate de nekonataj aŭtoroj, estas lokigita ĉirkaŭ la 330-250 a.K., en Judujo. Ili prezentas reellaboraĵon pri la historio de hebreoj, jam rakontata en aliaj historiaj tekstoj.

La unua libro laŭiras tra 29 ĉapitroj entenantaj diversajn genealogiojn ekde Adamo al Davido kaj la priskribon pri ties regno (ĝis al 970 a.K. ĉirkaŭ). La dua libro entenas 36 ĉapitrojn priskribantajn la regnon de reĝo Salomono kaj la historion de la Regno de Jehuda, ĝian destruon, la babilonan ekzilon kaj la revenon (ekde 970 ĉirkaŭ al 538 a.K,).

1-a libro de la Kroniko[redakti]

La 1-a libro de la Kroniko (mallonge 1 Kro) estas libro de la juda Tanaĥo respektive de la kristana Malnova Testamento en la Biblio.

2-a libro de la Kroniko[redakti]

La 2-a libro de la Kroniko (mallonge 2 Kro) estas libro de la juda Tanaĥo respektive de la kristana Malnova Testamento en la Biblio.

Readmono[redakti]

Readmono (mallonge Rea) estas la kvina libro (de la Malnova Testamento) en la Biblio. Ĝi estas la lasta el la kvin libroj de Moseo, kiuj nomiĝas hebree Torao (parto de la Tanaĥo), greke Pentateŭko. Samtempe ĝi estas la unua libro de la Readmona Historia Verkaro.

Libro de Neĥemja[redakti]

Neĥemja estas libro de la Biblio. Ĝi estas parto de la Tanaĥo respektive de la Malnova Testamento.

Nomo[redakti]

La libro nomiĝas

  • en la hebrea: ספר נחמיה (antikva literumo kun subsignoj נְחֶמְיָה)
  • en la greka Septuaginto (LXX):
  • en la latina Nova Vulgato: Liber Nehemiae

Enhavo kaj strukturo[redakti]

La libro havas du partojn:[3]

  • Rekonstruo per Neĥemja (Neĥ 1 - 6)
  • Ordo kaj reformoj (Neĥ 7 - 13)

Nomo[redakti]

La libro nomiĝas

Enhavo kaj strukturo[redakti]

La libro havas du partojn: [4]

Nomo[redakti]

La libro nomiĝas

Enhavo kaj strukturo[redakti]

La libro havas du partojn:[5]

  • Genealogioj kaj familio-listoj (1 Kro 1 - 9)
  • La historio de David (1 Kro 10 - 29)

Libro de Jesaja[redakti]

La Libro de Jesaja (hebree ספר ישעיה) estas libro de la Tanaĥo (laŭ judisma teologio) aŭ de la Malnova Testamento (laŭ kristanisma teologio) en la Biblio.

Ĝi estas verkita de Jesaja (ישעיה, Jeŝajahu, laŭ literumo de L. L. Zamenhof en Esperanto klasike skribata kun finaĵo "-a", sed ankaŭ skribebla Jesajo), unu el la profetoj en la historio de judismo.

Por la judoj ĝi apartenas al la "profetaj libroj" (nomata Nevi'im, נְבִיאִים, "la profetoj"), la dua parto de la Tanaĥo. Ene de tio, ĝi estas en la subgrupo "postaj profetoj" aŭ Nevi'im Aharonim [נביאים אחרונים], kune kun la libro de Jeremia kaj libro de Jeĥezkel.

volvaĵo de la libro de Jesaja

En la protestantismaj kristanaj biblioj la verkaĵo estas envicigita post la Alta Kanto de Salomono (en katolikismo kaj ortodoksismo ankoraŭ estas interŝovitaj la libroj Saĝo de Salomono kaj Siraĥ), kaj estas la unua el kvin verkoj de la grupo "grandaj profetoj" (Jesaja, Jeremia, Plorkanto, Jeĥezkel kaj Daniel).

La 66 ĉapitroj de la libro de Jesaja unuavice konsistas el profetaĵoj pri la juĝoj atendantaj la naciojn kiuj persekutas la popolanojn de Judio. Inter tiuj nacioj estas babilonianoj, asirianoj, filiŝtoj, moabanoj, aramanoj respektive pli poste sirianoj, la anoj de la norda izraela reĝlando, etiopianoj, arabianoj kaj fenicianoj. La profetaĵoj povas esti resumitaj dirantaj ke la juda dio estas la dio de la tuta mondo, kaj ke nacioj kiuj supozas sin sekuraj en sia armea potenco povas senprobleme esti konkeratataj fare de aliaj nacioj, se dio komandas tion.

La traduko de la hebrea lingvo al Esperanto, kiel la tuta Tanaĥo, estas verkaĵo de L. L. Zamenhof kaj apartenas al la klasika literaturo de la internacia lingvo.

Kronikisto[redakti]

La du libroj de la Kronikoj (laŭlitere vortoj de la tagoj) reproponas multajn eventojn jam rakontatajn en la du libroj de Samuelo kaj en la du libroj de la reĝoj. Sed ne temas pri pura kaj simpla redakto, kiel povus ŝajni unuaokule. Tiuj libroj, fakte, apartenas al la Readmona Tradicio, dum la la aŭtoro de tiuj du libroj, difinita la Kronikisto, apartenas al la tieldirita Sacerdota Tradicio, la sama de la unua ĉapitro de la Genezo. Tiu tradicio naskiĝas en Babilono dum la Ekzilo babilona: malsame ol la Readmona, ĝi celas precizan projekton kiu ne estas nura historia sed ankaŭ kaj precipe religia.
Fakte, la kronikisto ne limiĝas rakonti la eventojn, kiel faras la Readmonikisto en la fama "Sinsekvo sur la trono de Davido". Li selektas kaj reellaboras la datumojn celante ekzalti precipe la Templon por la Kulto en Jerusalemo, taksatan la koro mem de la kredo kaj de la identiĝo de Izraelo kiel popolo. Nehazarde, sur la 19 ĉapitroj dediĉitaj en la Unua Libro de Reĝoj al la Regno de Davido, eĉ dekoj estas dediĉitaj al la translokigo de la Kesto de la Interligo al Jerusalemo kaj al la dispozicioj de la reĝo rilate la konstruon de la Templo, kvazaŭ al lia filo Salomono nenio restis ol obei al la patraj decidoj. Aliaj 8 ĉapitroj de la Dua Libro krome estas dediĉitaj al la efektiva konstruo de tiu kiu estis difinita la oka mirindaĵo de la antikva mondo. La historio rakontata de la Kronikisto reale, do, estas “Sankta Historio”, historio kiu turniĝas ĉirkaŭ la templo Davido rilate kiun estas preterlasitaj iliaj religiaj malobservoj registritaj, male, en la libroj de Reĝoj.

Datado[redakti]

En 1K 29,7 estas dirate ke la izraelaj tribaj familiĉefoj donacis interalie «dekmilojn da darikoj» por la konstruo de la templo de Salomono. Sed temas pri evidenta anakronismo: kiel diras la nomo, tiu moneroj aperis epoke de la persa imperiestro Dario la 1-a (522 a.K.-486 a.K.). Tiu estas unu el la plej validaj kialoj pro iuj la datado estas fiksata en la 5-a jarcento.
La dua argumento ligiĝas al tio dirita en la antaŭ paragrafo: la jerusalema Templo estas la koro de l libro ĝuste ĉar estas indikita de la kronikisto kiel simbolo de espero kaj konfido por hebreoj revenintaj al Palestino post la ekzilo, kaj devigitaj travivi inter senfinaj materiaj kaj moralaj malfacilaĵoj. Sed helpas ankaŭ la plej evidenta malsameco inter la Kronikisto kaj la Readmonikisto nome la fakto ke la unua tute ignoras la eventojn de la norda regno, kvazaŭ ne valorus la penon elspezi vortojn por "herezuloj" kiuj forlasis la purecon de la kulto: en tiu estas reflektata la kontrasto inter “jerusalemitanoj” kaj “samarianoj” establitaj de Asiroj en teritorioj kiuj estis apartenintaj al Norda Regno.

Fontoj[redakti]

Kronikisto ofte ĉerpas el la libroj de Samuelo kaj de la Reĝoj (tio pruvas ke ili antaŭis al lia kompilaĵo) foje profitante laŭlitere, sed en 1Kr 29,29 estas citataj ankaŭ supozigataj fontoj por redakti sian unuan libron: temas pri Agoj de viziulo Samuelo, Agoj de la profeto Natan kaj Agoj de la viziulo Gad. Necesas rimarki ke la izraelaj profetoj dividiĝas inter "profetoj verkantaj" kaj "neverkantaj". De la unuaj alvenis longaj tekstoj; nenio, tamen, malhelpas ke ankaŭ Samuelo kaj Natan verkis sian librojn pri siaj vizioj, kiuj perdiĝis, sed ĉi-kaze Samuelo ne povis paroli pri la reĝeco de Davido ĉar li mortis antaŭ ties ascendo al la trono. Ĉu per tiu “citaĵaro” la kronikisto celis nur doni pli da aŭtoritateco al sia libro?

Enhavo[redakti]

Subdivido de la teksto[redakti]

La Unua Libro de la Konikoj priskribas la eventojn de la hebrea popolo ekde la legendaj originoj ĝis la 11-a jarcento tra genealogioj, kaj poste de la reĝoj Ŝaul kaj Davido rakontforme; la Dua Libro rakontforme parolas pri Davido, startas el la morto de Davido (ĉirkaŭ 970 a.K.) kaj atingas la detruon de la Regno de Jehuda 587 a.K.. Jen la enhavoj.
Unua Libro:

  • La genealogia historio de la hebrea popolo (1-9);
  • Regno de Davido (9-21), ascendo al la trono ( 9-12) liaj venkoj (13-21);
  • Preparoj por la konstruo de la Templo de Salomono (22-28);
  • Regno de Salomono (1K 29-2K 9);

Dua libro:

  • Historio de la Orienta Regno (10-36), kun aparta atento pri la refomantoj reĝoj kiel Jehoŝafat (17-20), Ioas (23-24), Ĥizkija (29-32) kaj Joŝija (35-36).

La genealogioj[redakti]

La genealogioj estas rakontataj sen informaj elementoj: ili celas al la pruvado de la projekto: ekzalti la sacerdotan institucion kaj do ke temas pri vera “Sankta Historio”.[6] Tiu pensistemo aperas ankaŭ en la Nova Testamento ekzemple en la Luko kiu en 3-a ĉapitro raportas pri imagita genealogio de Jesuo ĝis Adamo; la samo en la evangelio laŭ Mateo. Ili evidente”kopias” la kronikiston|.

De Dan al Bersabea[redakti]

Tiu esprimo uzata en 1K 21,2 por indiki la tutecon de la izraela teritorio, laŭ procedo tipa de la semidaj kulturoj kaj difinita «inkluziva»: indiki la du ekstremojn de realo signifas ĝin indiki en sia tuteco. Dan (hodiaŭ Dan), troviĝas ĉe la ekstrema parto de la Kanaana Tero, najbare de la rivero Jordano, dum Bersabea (hodiaŭ Tell es Sab), en la ekstremsuda parto de Judujo. Laŭintuicie, temas pri teritoria teatro de diversaj eventoj de la patriarkoj (vidu ekzemple, Genezo 21); kaj tiu esprimo hodiaŭ fariĝas politika principo de religia israela partio kiu incitas por la okupo de kromaj palestinaj teritorioj.

Nomo[redakti]

La libro nomiĝas

  • en la hebrea: אלה הדברים (ele hadebarím, "jen estas la vortoj") laŭ la unuaj vortoj
  • en la greka Septuaginto: (LXX) ΔΕΥΤΕΡΟΝΟΜΙΟΝ (dójteronómion)
  • en la latina Nova Vulgato: Liber Deuteronomii (libro de la dua, t. e. la denove prezentata, leĝo).

La libro nomiĝas tiel, ĉar ĝi duan fojon (post la libro Eliro) entenas la Dekalogon kaj aliajn leĝojn kaj admonojn.

Aŭtoro[redakti]

Longe oni pensis, ke ĝin verkis la profeto Moseo laŭ Dia revelacio, eĉ sian propran morton antaŭvidinte kaj priskribante, sed hodiaŭ la plejmulto de la teologoj estas konvinkita, ke diversaj aŭtoroj ĝin verkis dum multe da tempo.

Detalojn vidu ĉe Pentateŭko kaj Readmona Historia Verkaro!

Enhavo kaj strukturo[redakti]

Jen ebla dispozicio bondezire, plej amike:

  • Retrorigardo kaj admono (Rea 1,1 - 4,43)
  • Proklamo de la leĝo (Rea 4,44 - 28,68)
  • Lastaj disponoj de Moseo (Rea 28,69 - 32,52)
  • Beno de Moseo (Rea 33)
  • Morto de Moseo (Rea 34,1-9)
  • Epilogo de la tuta Torao (Rea 34,10-12)

La du plej famaj perikopoj el Readmono estas jenaj:

Libro de Judit[redakti]

Judit estas unu el la Dua-kanonaj libroj (de la Malnova Testamento) en la Biblio.

Savo laŭ la Malnova Testamento[redakti]

En la Malnova Testamento "savo" tradukas diversajn terminojn, sence materiajn kaj spiritajn. La hebrea termino ישׁוּעה (yeshû‛âh) sugestas la ideon pri libereco. Ĝia radiko, fakte, signifas “esti larĝe” aŭ “esti spacoplene”. Liberigi, do, signifas: meti malenen, rompi ĉeneron, savi el opresado tiel ke la liberigito povas senobstakle evoluiĝi. Dio estas ĉiam la protagonisto. Estas Li. fakte, kiu liberigas, ekzemple, el la malvenko en batalo (Eliro 15,2), el mafeliĉoj (Psa 34,6), el malamikoj (2Sam 3,10), el la Ekzistadismo (Psa 106,47), el la morto (Jeĥ 36,29).

La termino “savo” nenecese entenas karakterizon teologian, nome ŝajnas ke la savo ne etendiĝas al la posttera ekzisto.

Dekomence izraelidoj celas al savo precipe kiel liberigo materisenca kaj kiel favoro ekskluzive nacia. Kiam, tamen, rafiniĝas la percepto pri la morala malbono, savo ekakiras signifon ĉiam pli etikan kiu iom post tiom albordiĝas al savo ankaŭ por aliaj popoloj /Jes 49,5-6; 55, 1-5).

Per la kreskiĝo kaj preciziĝo de la mesia ideo, la koncepto “savo” atingas la signifon de liberigo el la peko kaj de komenciĝo de nova epoko. Por hebreoj, savon oni akiras nur per sincera observo de la Torao, kaj morala kaj ceremonia. Oni konsciiĝas ke la ritaj oferoj ne povas el si mem realigi la pardonon de la pekoj, ĉar ili antaŭfiguras la Ŝafidon de Dio kiu havas la efikajn animdispoziciojn kaj senpekecon por elaĉeti per sia morto la homon el pekoj (Jes 53).

Ktp[redakti]

285.jpg

Tie estas uzata la vortoj salaĥ kaj «כפּר» (= kãpar) kiuj entute esprimas «pardoni, nuligi, liberigi, kovri». Septembro tradukis per la radiko Ιλεως kaj ĝiaj derivaĵoj ιλασκομαι ktp.

La biblia ideo de punpago akiris laŭlonge de la tempo specifaĵojn apartajn se komparataj kun tiuj paganaj. Se dekomence maloservo de establitaj preskriboj, eĉ nevolaj, produktas malpurigon (kun relativa pura dia reago) kiu forigas el Dio de la Interlingvao je Israelo, kaj do postulas purigon (vidu, ekzemple, 1 Sam 14, 2), iom post iom la profetoj eninternigas la kulpon: por ĝin repagi ne sufiĉas la oferoj de bestoj kaj la propeno (Levidoj 16,20ss), eĉ estas postulata konvertiĝo de la koro kaj menso por repagi la kulpon. Kaj iom post iom postuliĝas ke la punrepago ne estas simpla homa ago (kiel ĉe paganismoj) sed dia donaco kiu per sia iniciato pardonas kaj reenmetas la pentinton en la sfero de sia mizerikordo. Ne temas do pri influo de la homo sur Dio, sed de Dio sur la la homo.

Laŭ la Biblio, Dio mem ordonas kaj priskribas la oferajn ritojn, en kiu plenumas grandan funkcion la aspergo per la sango de la viktimoj. Tio substrekas la iniciaton de Dio en la punrepago (Levidoj 10, 17).

Finfine la punrepago ne estas puno, sed saviga evento.

La sacerdotaro, tia-kaze, aktivas kiel delegitoj de Dio sen reala pardonanta povo ĉar estas Dio mem kiu purigas kaj akceptas kaj igas efika la mempurigadon de la popolo pentinta.

Iom post ion aperas ankaŭ la koncepto de Viko, nome la punrepago de unu por la alia. Tiu koncepto iamaniere ĉeestas jam en la rito de la ofero, kie la besto oferita estas konsiderita parto de persona sfero de la oferanto (unuopulo aŭ komunumo). Tiu nova koncepto aperas en Jesaja kaj Jeremia

Samseksemo[redakti]

1) En Levidoj oni difinas la samsekseman praktikon “abomenaĵo”: “28 “Por ke la tero ne elĵetu ankaŭ vin, kiam vi malpurigos ĝin, kiel ĝi elĵetis la popolon, kiu estis antaŭ vi. 29 Ĉar se iu faros ion el ĉiuj tiuj abomenaĵoj, la farantoj ekstermiĝos el sia popolo.” (Lev 18, 29;20, 13);

2) Analoga malaŭdo estas esprimita de la Izraelaj Profetoj, kiel atestas la jena pasaĵo eltirita el Jesaja: “9 La signoj de iliaj vizaĝoj atestis kontraŭ ili, kaj sian pekon, simile al la Sodomanoj, ili proklamas, ne kaŝas. Ve al iliaj animoj! ĉar ili mem repagis al si malbonon ”. (Iesaia 3 ,9). Evidente ĉi tie estas reĵetata la manifestacio “fiera” kaj ekzaltado pri samseksemo, ku evidnete okazis jam tiam.

3) La epizodo de la detrŭo de Sodom kaj Gomora (Genezo 18ss), en kiu Dio sendas du anĝelojn homformajn por ke ili detruu tiujn urbojn, jam koroditaj pro la kontraŭnatura malvirto. La rakonto, en kiu pli valoras la rakonta celo ol la fideleco al historieco de la okazaĵoj, senescepte pruvas la dian kondamnon pri samsekemo.

Jubileo[redakti]

La hebrea jubileo vidas siajn radikojn en Malnova Testamento. La Mosea leĝo jam establis por la juda popolo apartan jaron (Levidoj (25,10-13: ”Kaj sanktigu la kvindekan jaron, kaj proklamu liberecon en la lando por ĉiuj ĝiaj loĝantoj: jubileo ĝi estu por vi; kaj revenu ĉiu al sia posedaĵo, kaj ĉiu revenu al sia familio. 11 Jubileo ĝi estu por vi, la kvindeka jaro; ne semu, kaj ne rikoltu tion, kio mem elkreskis, kaj ne deprenu la berojn de la nepritranĉitaj vinberbranĉoj. 12 Ĉar jubileo ĝi estas, sankta ĝi estu por vi; de la kampo manĝu ĝiajn produktaĵojn. 13 En tiu jubilea jaro ĉiu revenu al sia posedaĵo)”.

Se la teksto ne estas de Moseo kiel eble la libro mem, kiel sugestas jam bibliistoj kaj historiistoj, la atribuaĵo el si mem atestas tiun moron inter la gentoj de Palestino kaj tio okazadis pro religiaj motivoj: ĉe la limdato de la 50aj jaroj, la kultiveblaj terpecoj devis esti redonitaj al la originaj proprietuloj kun jara ripozo de la tero, la sklaviĝintoj rajtis rehavi liberon kaj la ŝuldoj estingiĝis. Kaj tio okazadis pro “dia ordono”.

Diskutoj kaj modifoj en la judaj kutimoj[redakti]

El la postbiblia epoko, rabenara tradicio reprenis kaj pridiskutis la leĝojn koncernantajn la sabatan jaron kaj la jubilean jaron, ilin konsiderante samaĵon, kaj opiniante neaktualigeblaj ekstere de la izraela tero (en diaspora kondiĉo). Sed de ili oni konservis la etikajn kaj sociajn instigojn de la jubileo. Eĉ en la okupita izraela tero ne eblis observi la jubilejan leĝojn kaj pro tio rabenoj ilin modifis ĉar nur Talmudajn kaj ne bibliajn. Nun kiam judoj rekomencis labori la palestinan teron, tie kaj tie reaperis spuroj de observado de la antikva jubileo.

Oni diskutas, inter judoj, ĉu en la epoko de la Dua Templo (tiu establita postekzile) oni vere realigis la jubileon aŭ, male, pro ekonomiaj motivoj, oni ĝin forlasis.

Lasttempe, ĉar la kristana kaj juda jubileoj, sendepende de la eksteraj moroj, havas, kerne, la saman celon (plibonigi la homan koron kaj rekrei novan fratecon krom alproksimiĝo al Dio), iuj hebreoj kaj kristanoj ekpriparolis eblan kunlaboradon, partoprenante en jubileaj ritoj kaj prifortigante la celojn komunajn. [1]

La dua-kanonaj libroj kaj apokrifoj[redakti]

kaj multaj aliaj ... La dikliteraj estas en la Biblio de la Roma antikva biblio, kiuj, elĵetite de rabenoj en la jaroj 90-92, jam ne estas en la juda biblio. La rabenoj elĵetis ilin, ĉar ili estis skribitaj ne en la hebrea, sed en la greka. Inter la kristanoj, la protestantoj rigardas la apokrifon edifa, sed ne sankta, dum la ortodoksuloj kaj katolikoj, aliflanke, ankoraŭ retenas la apokrifaĵojn en siaj biblioj.

Notoj[redakti]

  1. Verda Naturisma Semajno
  2. DIVERSAJ AKTIVAĴOJ
  3. Saluton!
  4. En marto ankaŭ PEJ devis rezigni pri unu el siaj planitaj eventoj – anstataŭe ni devis resti hejme.
  5. Tiu gesto simpla ― kaj kontaĝa ― alportas serion da bonaĵoj al sano, ĉu vi scias?
  6. ”Sankta Historio” uzas historion nur por instrui pri religio: la historia evento, do, povas esti modifita kaj adaptita: la manifesta celo komprenigas ke temas pri specifa literatura ĝenro.