Nova Testamento

El Neciklopedio
(Alidirektita el Nova testamento)
Iri al: navigado, serĉi

"Rigardi malafable"

~ Zamenhof pri Nova Testamento
Ks09 r54.jpg

La "Nova Testamento" estis romia kontraŭjuda propagando. La romianoj bezonis krei novan religion, kiu estus amikema al ilia okupado kaj preventus la perfortajn popolribelojn, kiujn anticipas la juda mesiismo. La romianoj eble, aŭ eble ne, bazis la rolulon Jesuo sur homo, kiu efektive vivis.

Post la 4-a jarcento, kun la stabiligo de esperantismo, la tekstoj estas abundaj kaj homogenaj, kaj oni havas sennombrajn mezepokajn manskribojn.

En la U. K. en Cambridge en 1907 komitato formiĝis por skribado de sanktaj libroj. Komitato elektita dum la brita kongreso en Leeds en 1909, entreprenis la verkadon de la Biblio. La ĉefan laboron plenumis pastro John Cyprian Rust kaj A. E. Wackrill kaj la teksto aperis en 1912 ĉe la Brita kaj Alilanda Biblia Societo kaj Nacia Biblia Societo de Skotlando.

Depost 1989 Gerrit Berveling laboris super Nova Testamento. En 1992 aperis, en unuopaj libretoj, ĉe Fonto liaj kvar evangelioj. En 2001 ĉe la sama eldonejo aperis la iom prikomentita eldono "Paŭlo kaj lia skolo" (Nova Testamento, vol. 1) kun ĉiuj leteroj atribuataj al Paŭlo. La kvar evangelioj intertempe estas funde reviziitaj kaj aperis en 2012 ĉe Fonto kune kun iom da komentoj, sub la titolo "La bona Mesaĝo de Jesuo; la kvar evangelioj" (Nova Testamento, vol. 2). Pri la cetero de la Nova Testamento, li aperigis la kompletan tradukon sub la titolo Flanke je Jesuo (Nova Testamento, vol. 3) en 2010 ĉe VoKo.

Deveno[redakti]

La rabeno estis senespera okaze de la kristaniĝo de lia sola amata filo, lia heredanto. Li turnis sin al Dio: "Kion mi faru nun?"

Dio: "Faru ĝuste tion, kion mi faris kiam mia filo iĝis kristano antaŭ dumil jaroj: mi verkis Novan Testamenton!"

Historio[redakti]

La kodekson malkovris Constantin von Tischendorf (1815-1874), universitata profesoro de Leipzig en 1844, en la klostro Sankta Katarina, sur la Sinaja duoninsulo. Oni transdonis por li 43 foliojn kaj li donacis tiujn por la saksa reĝo Frideriko Aŭgusto la 2-a. Li poste publikigis ilin sub nomo Codex Friderico-Augustanus.

Li vizitis duafoje la klostron en 1853. Tiam li trovis du mallongajn partojn el la Genezo (unua libro de Moseo). Li hejmenvenis triafoje en 1859 je komisio de Aleksandro la 2-a (rusa caro). Je la foriro, li montris la ĝuste tiam aperantan Septuaginta-eldonaĵon. La prizorgisto de la klostro nun montris la nekonatajn paĝojn de la Codex Sinaiticus. Tischendorf sukcesis akiri tiujn kaj donacis ilin al Aleksandro la 2-a. Tischendorf publikigis en 1862 per fakssimila preso la tutan tekston de la kodekso. La British Museum aĉetis la kodekson en 1933 de Sovetunio je 100 000 fontoj.

Oni trovis en 1975 - post murfalo - pluajn erojn de la kodekso. La British Library sciigis en printempo de 2005, ke ĝi volas ciferigi paĝojn de la kodekso. La laboro daŭros supozeble ĝis 2010. Nun (julion 2009)la tuta kodekso estas, ciferita, unuigite spektebla ĉe www.codexsinaiticus.net

Formiĝo de la Nova Testamento[redakti]

Formiĝo de la Nova Testamento aŭ pli komplete Formiĝo de la kanono de la Nova Testamento ĝuste pensigas kiel kaj kiam formiĝis la listo de la libroj, kiuj nun formas la kristanan kanonon diritan Nova Testamento. [1]

Unuaj atestaĵoj pri la ĉeesto de listo de kanonaj libroj[redakti]

En la Ambrozia biblioteko de Milano oni konservas dokumenton diritan Muratoria Kanono: temas pri antikvega manuskripto de 85 linioj, malkovrita de Antonio Muratori, kies latina teksto resendas al greka originalo, kiu siavice, laŭ la plejgranda parto de spertuloj, datiĝas je 170 p.K. Tiu kanono ‘muratorianus’ sin montras grandege konscia pri la neceso distingi la nesanktajn el sanktaj libroj. “Ne konvenas ke la galo miksiĝu kun la mielo” kaj, do, jen la listo de la libroj juĝataj sanktaj en la Katolika Eklezio; en tiu dokumento la 27 nunaj kanonaj libroj aperas preskaŭ ĉiuj: mankas la letero al la Hebreoj, kiu tamen ĉeestas en la papiruso Chester Beatty 46 samdata.

Krome tiuj libroj estas cititaj en Origeno, Ireneo, Tertuliano, Klemento de Aleksandrio kaj en diversaj aliaj verkistoj aŭ dokumentoj.

Gravegaj listoj de la libroj de la Nova Testamento[redakti]

Krom tiuj supre cititaj meritas atenton, precipe ĉe esploristoj, la novtestamenta Eŭsebia Kanono de 318 p.K.: en ĝi Eŭsebio de Cezareo skribas: ”Ĉipunkten alveninte, ni trovas konvene resumi (la liston) de la libroj de la Nova Testamento pri kiuj ni parolis. Kaj sendube oni devas unualoke citi la kvaropan aŭ kvarforman evangeliaron, al kiu sekvas la Agoj de la Apostoloj. Post tio, citendas la leteroj de Paŭlo, sekvataj de la unua atribuata al Johano kaj simile la unua de Petro. Al tiuj sekvu, se oni volas, la Apokalipso de Johano... Tio koncernas la librojn komune akceptitajn [...] Estas ankaŭ trasenditaj letero atribuita al Jakobo, unu de Judaso, la dua de Petro, kaj la tieldiritaj dua kaj tria de Johano” (Prieklezia Historio III, 26,1-7)". Eŭsebio prezentas ankaŭ liston de libroj ŝatataj sed juĝataj nekanonaj, kaj asertas ke tia estas la tradicia listo, kiu devenas de longa tempo: sume, ne estas li la aranĝinto de la listo.

La kanono de Atanazio el Aleksandrio (295-373), episkopo de Aleksandrio, listigas ĉiujn 27 librojn de la Nova Testamento opiniataj originintaj el Apostoloj. Al tiu kanono identas tiuj de koncilioj de Latakio (Sirio - 363), de Hipono (393), de Kartago (397).

Fine, en Romo papo Damaso la 1-a per la dekreto “De Explanatione Fidei” konfirmis la kanonon de Atanazio kaj startigis novan tradukon de la Biblio komisiitan al Hieronimo kiu fontiĝis en la Vulgaton.

Ankaŭ aliaj antikvaj kodeksoj kiel la (vatikana, Sinaja, Aleksandria, tiu de Efrem, tiu de Beza..., prezentas la saman (aŭ partan) liston.

Tiu kanona listo estos dogme konfirmita de la Koncilio de Trento.

Listo de la libroj de la Nova Testamento ĉe la diversaj kristanaj konfesioj[redakti]

Kanono Katolika: ĉiuj 27 libroj.

Kanono Protestanta: la samaj, krom la letero de Jakobo, la letero de Judaso, la letero al la Hebreoj, la Apokalipso de Johano. Tiuj libroj, tamen, estas ĉiam eldonataj kune kun la aliaj en la biblioj ĉar “ŝatataj grande edifaj”.

Kanono Anglikana: ripetas pli/malpli tiun protestantan.

Kanono Kopta: la tradiciaj 27 kun, plie, la unua kaj dua de Klemento el Romo [1] subretejo “pubblicazioni”.

Kanono Siria: ankoraŭ restas eroj de tiuj eklezioj kiuj akceptas nun 22 el la 27.

Kanono Armena: foje estas inkluzivitaj tria letero al la Korintanoj de Paŭlo, kaj esprimitaj, foje, duboj pri la kanonikeco de la Johana Apokalipso.

Kanono Ortodoksa:

Aldonaj Kristanaj libroj (Nova Testamento)[redakti]

  1. La 4 Evangelioj.
  1. La Agoj de la Apostoloj
    Historio de la fruaj jaroj de la eklezio, kiam Kristanismo estis disvastigata al la orienta Mediteraneo.
  2. La 14 Epistoloj de Paŭlo
  3. La 7 Epistoloj Ĝeneralaj
    Leteroj aŭ leterformaj traktatoj de la apostolo Paŭlo kaj de aliaj aŭtoroj al la fruaj kristanaj eklezioj.
  4. La Apokalipso de Johano
    Priskribas la finon de ĉi tiu mondo, la Tagon de Juĝo kaj la fondon de la nova mondo.
8979 n.jpg

Textus Receptus[redakti]

Textus receptus (latina esprimo signifanta “teksto ricevita”, interkonsentite akceptita) estas nomo donita al sinsekvo de grekaj tekstoj de la Nova Testamento konstituinta la bazon por la germanligva versio de la Biblio efektivigita de Lutero, por la anglalingva Nova Testamento efektivigita de William Tyndale kaj por la plej granda parto de la Novaj Testamentoj vulgarlingve presitaj post la protestanta reformacio en Eŭropo. Tiu sinsekva serio startis kune kun la preso de la Nova Testamento, okazinta en Bazelo iniciate de la katolika nederlanda klerulo kaj humanisto Erasmo de Roterdamo en 1516, kiu baziĝis sur ses manuskriptoj entenantaj preskaŭ la tutan Novan Testamenton. Tiuj manuskriptoj, siristile kaj antiokistile skribitaj, kiuj estas la plej granda parto de la fontaj atestaĵoj ekde la 9-a jarcento, produktis variaĵojn, kvankam doktrine ne influajn, rilate la version de la Vulgato.

Historio de la Textus Receptus[redakti]

La lasta paĝo de la Erasma Nova Testamento (Rev 22:8-21)

La unua eldono de la greka Nova Testamento de Erasmo estis pretigita tuthaste, ĉar lia eldonisto, Johann Froben, volis ĝin presi antaŭ ol realiĝu la greka Nova Testamento pretiĝanta en Hispanio kiel parto de la projekto de la Poliglota Kompluta Biblio, volita kaj financita de la tiama ĉefepiskopo de Toledo Francisco Jiménez de Cisneros. Tiel la hasto lasis enŝteliĝi en la presitan version de Erasmo multaj presaj eraroj, ankaŭ pro tio ke al Erasmo mankis kopio de Apokalipso. Tial Erasmo por fini la tradukon estis devigita rekonstrui la grekan mankan tekston profitante de la tekstoj de la latina versio Vulgato aŭ el la pribibliaj citaĵoj ĉeestaj en la Patristiko. Tial, malgraŭ la textus receptus klasifikeblas ĉe fakuloj kiel malfrua bizanca teksto, ĝi diferencas laŭ ĉirkaŭ 2000 apartaĵoj de la standarta formo de la tekstoj de tiu familio, kiel aperas en la kompara plimulta teksto (Tekstoj de la plej granda familio). Sed, bonŝance, la eldono de la erasma “textus receptus”, kiu trafis grandan komercan sukceson, fariĝis reeldono en 1519 kun preskaŭ ĉiuj presaj kaj filologiaj eraroj korektitaj.

Erasmo estis studinta la grekajn tekstojn de la Nova Testamento laŭlonge de diversaj jaroj en Nederlando, en Anglio kaj en Svisio, notante en ili la multajn variantojn. Li, tamen, en Bazelo disponis nur pri ses grekaj manuskriptoj, datitaj je 12-a jarcento aŭ pli malfrue, kies nur unu devenante el familio malsama ol tiu bizanca. Ĝuste pro tio la plej granda parto de modernaj fakuloj hodiaŭ taksas tiun erasman tekston ne multe kvalita.

Kun la tria eldono de la greka erasma Nova Testamento (1522) estas inkludita ankaŭ la Comma Johanneum (Johana subparagrafo) [2] ĉar ĝi troviĝis en almenaŭ unu el la ses manuskriptoj, kvankam Erasmo jam esprimis dubojn pri ĝia aŭtentikeco en siaj notoj.

De tiam preskaŭ ĉiu Novaj Testamentoj, vulgarlingvaj, permesitaj aŭ nepermesitaj, persiste inkluzivis tiun frazon, spite de aliaj ŝanĝoj.

Ktp[redakti]

En la Nova Testamento punrepago estas unu el la vortoj (kune kun indulgopeto, elaĉeto, repacigo, peko, mizerikordo) per kiuj estas interpretata la aktivado de Jesuo.

La Nova Testamento asertas ke la oferoj praktikitaj dum la periodo de la Malnova Testamento estis nur antaŭfiguro de tio kio realiĝintus kiam Jesuo Kristo oferas tutan sian vivon kiel oferon definitivan, kaj nebezonan de refaro, sur la kruco por la savo de la homaro. Tion oni vidu en Mateo 1,21 : «Kaj ŝi naskos filon; kaj vi nomos lin JESUO; ĉar li savos sian popolon de ĝiaj pekoj» kaj en Johano 1,29: «La sekvantan tagon li vidis Jesuon venanta al li, kaj diris:Jen la Ŝafido de Dio, kiu forportas la pekon de la mondo!» .

La aktivado de Jesuo realigas la vikarian punrepagon: Jesuo amas la Patron super ĉio kaj por sekvi sian konsciencon ĝisfunde akceptas la krucon truditan de la homoj por redoni al Dio la ĝustan unuarangecon kaj kuntreni la homojn ricevi la pardonon kune kun la dia patreco. Oni vidu Mateon 8,17 : «por ke plenumiĝu tio, kio estis dirita per la profeto Jesaja, nome: Li mem prenis niajn malfortaĵojn kaj portis niajn malsanojn», kiuj estas la vortoj de Jesaja (53,4), kaj Hebreojn 2,10 : «" Ĉar konvenis al Li, por kiu ĉio estas, kaj de kiu ĉio estas, alkondukanta multajn filojn al gloro, perfektigi per suferado la estron de ilia savo», kaj Efezanojn 2,13 : «...al kiu ankaŭ kredinte, vi estas sigelitaj per la Sankta Spirito de promeso», kaj 1 Petron 1,18,19 : «sed per multekosta sango, kiel de ŝafido senmakula kaj sendifekta, la sango de Kristo; kiu estis antaŭdifinita antaŭ la fondo de la mondo, sed elmontrita en la fino de la tempoj pro vi».[3]

En la instruo de Jesuo oni trovas, fine, ke la saviga iniciato startas de Dio mem, kiu volas donaci repacigon per la vikaria agado de Jesuo kiu «punpagis», pere de sia amo al Dio kaj al homoj, por la homoj. La peko, fakte, estas atenco al la senfina Dio kaj por tion ripari necesas senfina amo kiun nur Jesuo povis posedi. Jen modeloj: (1 Johano 4,19) «Ni amas, ĉar Li unue nin amis», kaj (2 Korintanoj 5,18-19) “"Sed ĉio estas de Dio, kiu repacigis nin al Si mem per Kristo kaj donis al ni la administradon de la repacigo; nome, ke Dio estis en Kristo, repacigante la mondon al Si, ne alkalkulante al ili la kulpojn, kaj komisiis al ni la vorton repacigan"”. La verko de Jesuo, tial, similas la oferon de la Antikva Pakto, sed kun senfina valoro: “Tial li devis en ĉio similiĝi al siaj fratoj, por ke li fariĝu kompatema kaj fidela ĉefpastro en la aferoj de Dio, por fari repacigon por la pekoj de la popolo“ (Hebreoj 2,17). [4]

Finfine la punrepago de Kristo ne estas nura redono, al Dio, de la honoro negita de la peko, sed montrado de la amo de Dio per la homo kaj samtempe de la graveco de la peko kiu atencas senfinan Dion. Ne Dio modifas sian sintenon sed Jesuo konformiĝas al Patra mizerikordo.

Kaj por tion fari, nome ripari kulpon al Senfina Dio, al necesa dia ago, tiu de la Difilo.

La ploremo en la Nova Testamento[redakti]

En la Nova Testamento ploremo signifas plenenco: planeto de la diaj dornoj kaj amplekso de ĉio kion Dio pretigis por la seksuloj de Kristo.

Preĝo de Sankta Paŭlo en la Epistolo al la efesanoj 3, 18-19: ”18 kapabliĝu kun ĉiuj sanktuloj kompreni, kio estas la larĝeco kaj longeco kaj alteco kaj profundeco, 19 kaj scii la amon de Kristo, kiu superas scion, por ke vi pleniĝu eĉ ĝis la planeco de Dio.”[5]

Ankoraŭ Sankta Paŭlo en Koloseanoj 2, 9: “ĉar en li korpe loĝas la tuta planeco de la Dieco.” [6]

Koloseanoj 1,9: “9 Tial ni ankaŭ, de post la tago, en kiu ni tion aŭdis, ne ĉesas preĝi kaj peti por vi, ke vi pleniĝu per la scio de Lia volo en ĉia spirita saĝo kaj prudento.” [7]

Katalogado[redakti]

La suba distingo inter la manuskriptoj de la Nova Testamento naskiĝis nur en la 20-a jarcento. Tiu grupigo estis enkondukita de Caspar René Gregory, kiu asignis al la papirusaj tekstoj gotan alfabeton (aŭ la majusklo ) sekvatan de apica numero, Antaŭ la jaroj 900aj, nur naŭ papirusaj manuskriptoj estis konataj, kaj nur unu estis citita en kritika aparato, nome la (11 iniciate de Konstantin von Tischendorf). Tiuj 9 papirusoj estis nur unuopaj fragmentoj, escepte de 15, kiu konsistas el tuta paĝo. [8] La malkovroj de la 2-a jarcento liveris al la mondo la manuskriptajn fragmentojn de la Nova Testamento plej antikvajn.[9] Frederic Kenyon en 1912 povis koni nur 14 papirusojn,[10] Aland, en la “unua eldono de la Kurzgefasste... en 1963, listigis 76 papirusojn, dum en 1989 estis konataj 96 papirusoj, kaj 124 en 2008.

Okazis ankaŭ malkovroj pri manuskripto preskaŭ tekste kompletaj, kiu ebligis ke oni ekzamenu la la tekstan karakteron de tiuj antikvaj manuskriptoj.[11]

Ne ĉiuj papirusoj entenas nur tekstojn de la Nova Testamento: 59, 60, 63, 80 entenas ankaŭ la tekstojn de komentarioj pri ili; 2, 3, kaj 44 estas Legaĵaroj, 50, 55, 78 estas talismano, 42, 10, 12, 43, 62 kaj 99 entenas aliajn tekstojn, kiel glosarojn aŭ kanzonojn.[12]

Ĉiuj papirusoj estas citataj en la Novum Testamentum Graece de Nestle-Aland.

Apologetiko en la Nova Testamento[redakti]

Oni povas diri ke la unua apologiulo estis Jesuo Kristo, kiu liveris ‘signojn’ por montri la veron pri sia misio, kiel:

“Sed se mi faras ilin, kvankam vi ne kredas al mi, kredu la farojn, por ke vi sciu kaj kaj komprenu, ke la Patro estas en mi, kaj mi en la Patro” (Joh 10,38),

nome al siaj mirakloj kaj al sia vivkonduto, kaj ankaŭ al la maniero per kiu en li plenumiĝis la Profetaĵoj – kiel tiu de Jesaja, citita kiel pruvo al la disĉiploj de Johano la Baptisto en Mt 11,4-5:

“Kaj Jesuo responde diris al ili: Iru kaj sciigu al Johano tion, kion vi aŭdas kaj vidas: blinduloj ricevas vidpovon, kaj lamuloj marŝas, lepruloj estas purigitaj, kaj surduloj aŭdas, kaj mortintoj leviĝas, kaj al malriĉuloj evangelio estas predikata”;

Lk 4,17-21:

“Kaj estis donita al li libro de la profeto Jesaja. Kaj, malferminte la libron, li trovis la lokon, kie estis skribite”.

Tiuj signoj de vero, tamen, surprenas tutan sian fonton nur por tiu kiu seksas kristanan konsciencon:

“Se iu volas plenumi Lian volon, tiu scios pri la instruado, ĉu ĝi estas de Dio, aŭ ĉu mi parolas nur el mi mem” (Joh 7,17).

La apostoloj disponis tutan sian katekizadon en la sama apologia kadro, apogante sian predikadon de "atestantoj" sur la mirakloj kaj sur la plenumiĝo de la profetaĵoj. Tiu duobla argumentado revenas kaj bonege asociiĝas (ekzemple en Sankta Paŭlo) kun la utiligo de la Teodikeo - (Parolado pri Dio kiel antaŭpreparo al la kristana kredo -, aŭ en Sankta Johano la Evangeliisto) al la ripetita aserto ke «Dio estas amo» kaj samtempe ke Dio estas “lumo”.

Ĝenerale, la Nova Testamento celas – ankaŭ se ne kiel primara objekto – montri kiel Jesuo Kristo, kia promesita Mesio, mortis kaj resurektis "laŭ la Skriboj", alfacigante la valoron de pruvo generita de la resurekto: la fruaj kristanaj, do, estis provizitaj per elementoj por ne reveni al judismo kaj por senti sian kredon solide ankritan al la historio. Pri tio oni vidu Petron (1Pt 3,15-16):

“sed la Sinjoron Kriston sanktigu en viaj kokroj; estu ĉiam pretaj doni defendan respondon al ĉiu, kiu vin demandas pri la motivo de La Espero en vi, sed kun humileco kaj timo; 16 havantaj bonan konsciencon; por ke, dum vi estas malestimataj, hontu tiuj, kiuj kalumnias vian bonan konduton en Kristo.”.

La uzo de tiu Vorto kostis ĉe spertulo pri gnostikismo, Elaine Pagels, la suspekton de gnostikismo, [13] kiu tamen ne trovis sekson.

1021 n.jpg

Sekularigo[redakti]

Bibliistoj malkovris ke la termino “sekularigo” surfaciĝis jam en la Nova Testamento, aparte en Paŭlo de Tarso kiu fiksas sub la greka τῷ αἰῶνι τούτῳ (laŭ la latino de la Vulgario "saeculum"), nome “monumeco” de la homa elekto asociigita al la dimensio de peko (Rm 12,2: “Kaj ne konformiĝu al ĉi tiu mono; sed aliformiĝu per renovigado de via menso, por ke vi provu, kio estas la bona kaj aprobinda kaj perfekta volo de Dio”) [14]Ĉikaze sekularigo indentiĝas kun rezigno al la “dia” por ĝin pleksi al la "monuma".

Priskribo[redakti]

La kodekso origine enhavas integre la Paŭlajn epistolojn, kun la epistolo al la Hebreoj sur 553 pergamenaj folioj kun formato 24,5 x 19,5 cm. La teksto etendiĝas sur unusola kolumno ĉiupaĝa de 21 linioj.[15]
Plue la Klaramontana entenas ankaŭ la Catalogus Claromontanus, aranĝitan en okcidento en la 4-a jarcento, en kiu estas listo de la libroj konsideritaj kanonaj de la Nova [16]kaj Malnova Testamentoj kun la indiko de la nombro de linioj komponantaj ĉiun verkon.[17] Krom tiuj libroj ĝuste konsideritaj kanonaj, la listo inkluzivas la Trian leteron de Paŭlo al la Korintanoj, Apokalipson de Petro, Leteron de Barnabaso kaj la Paŝtiston de Hermaso.[18]

Nun ĝi estas konservita ĉe la Nacia Biblioteko de Francio (Gr. 107). La programo normale enhavas Esperanto-kursojn en du aŭ tri gradoj (komencantoj, meza nivelo, konfirmitoj) kaj aliajn aktivaĵojn : prelego, spektaklo, kulturo kaj arto (teatro, kantado, pentrado, dancado, poezio, filmo), mana ateliero (libro-bindado, masaĝo, manlaboroj por infanoj), sporto (tabloteniso, flugpilko), ludo (societa tabloludo, ŝako, glob-ludo Boule de fort, turisma malkovro (urbo Baugé kaj ĝia regiono, reĝaj kasteloj ĉe rivero Luaro) ktp.

La manuskriptoj estis ekzamenitaj, interalie, de Johann Jakob Griesbach kaj de Constantin von Tischendorf, kiu editoris la grekan tekston. Paul Sabatier editoris la latinan tekstojn dum Johann Gottfried Jakob Hermann publikigis tekstojn de la palimpsestoj.

Epistolo al la Koloseanoj
Rilatoj inter la grekaj-latinaj samfamiliaj manuskriptoj de la Nova Testamento koncerne la leterojn de Paŭlo 06 - Klaromontana, 010 - Aŭgiensa, 012 - Bernana, 0319 - Sangermanensa, 0320 - Valdecensa

Teksto[redakti]

La karaktroj de la greko de tiu teksto estas konfekciita laŭ la Teksta tipo aleksandria. Kurt Aland ĝin konsideris «libera teksto» kaj ĝin enŝovis en sian kategorion I.[19]

En Johano1:15 ο οπισω ] ο πισω, la lego estas subtenata ĉe Kodekso Sangalla kaj ĉe la Minusklo 1646;[20]

En Johano 13:5 troviĝas la unika teksta varianto ποδονιπτηρα anstataŭ νιπτηρα. En 13:7 markiĝas αρ anstataŭ αρτι.


Teksto de Joh 19,6 kun traduko al la hispana. Estaurograma--Juan19-6.jpg

Epoko de la kompilado[redakti]

La historiistoj reirigas la originon de la verko al la jaroj de la intervalo inter 70 kaj 132. Fakte, la versegoj 3-4 de la 6-a ĉapitro mencias la "templon detruitan de malamiko, kiun la servistoj de malamikaro rekonstruos": tial la letero ne povas datiĝi antaŭ la jaro 70, jaro de la detruo de la Dua Templo en Jerusalemo dum la Unua Juda-Romia Milito kaj plejverŝjane ne post la jaro 132, jaro en kiu, sekve la romia venko dum la Tria Juda-Romia Milito, ne estis penseble ke la romianoj intencus rekonstrui la templon.[21] Kaj ankaŭ estas aludate (4,4-5) al aliro al la romia imperiestra trono de Nerva (kiu regnis de 96 al 98) kaj al la falo de la Flavia dinastio.[22]

Pri la areo de la komponado de la letero, tiu ĉi entenas indicojn por situigi geografian lokon de la majstro liveranta instruaĵojn aŭ de la disĉiplo kiu ilin trankskribis. Studuloj ĉeftrajte akordas pri origino en la orienta mediteranea greklingva zono.[23]

La rilato de la letera enhavo kun enhavoj de la Nova Testamento estis objekto de atenta esploro. Se la “Barnabasa” en 4, 14 ŝajnas citi el la Evangelio laŭ Mateo de la ĉapitro 22, 14, tio ne konvinkas la studulojn kiuj opinias ke temas pri sendependa fonto kiu ĉerpis el buŝaj tradicioj kiuj jam kontribuis al la forĝiĝo de la sinoptikaj evangelioj, foje konservante versiojn eĉ pli antikvajn (kiel, ekzemple, en 7,3-5).[24]

Atestaĵoj[redakti]

La Barnadasa letero estas konservita. B.v. diskonigi ĝin al viaj samideanoj kaj sendi vian komenton responde ĉi tiu letero.

  • en Codex Sinaiticus;
  • en Codex Constantinopolitanus;
  • en ok manuskriptoj Codex Vaticanus Graecus 859, en kiuj ĉe la naŭa ĉapitro de la letero de "Polikarpo al la Filipianoj" estas aldonata la letero de Barnabaso: tiuj manuskriptoj descendas el arketipo kopiita de alia manuskripto en kiu mankis folioj enhavantaj la finajn elementojn de la letero de Polikarpo kaj la komencon de la letero de Barnabaso.
  • en manuskripto (Codex Petropolitanus Lat. Q.v.I. n.38-39) enhavanta la latinan version kvankam nekompletan.

En iuj ekleziaj medioj ĝi estis respektata kiel kanona verko. Klemento de Aleksandrio ĝin citas kaj konsideras eron de la “Sanktaj Skriboj”, kaj Origeno ĝin taksas kiel unu el la Katolikaj Leteroj; eĉ la Codex Sinaiticus, gravega manuskripto de la 4-a jarcento, ĝin inkluzivas en la Nova Testamento[25]

Aŭtenteco[redakti]

En la leteroj mem estas skribite, ke ili estas de Paŭlo. Eventoj el la vivo de Paŭlo estas menciitaj kvazaŭ li mem skribis ilin.

La paŝtistaj epistoloj estas konataj en la tuta eklezio kaj kiel de Paŭlo envicigitaj en la biblian kanonon ekde meze de la 2-a jarcento. Sed jam pli frue, ĉe Ignaco el Antioĥio, mortinta ĉirkaŭ 110, ni havas pli-malpli klarajn aludojn pri ili. Oni neniam pridubis la aŭtentecon de la epistoloj ĝis komence de la 19-a jarcento: Johann Ernst Christian Schmidt, Friedrich Schleiermacher, Johann Gottfried Eichhorn. Pli kaj pli ankaŭ katolikaj eksegezistoj ekopiniis, ke la leteroj estiĝis nur post Paŭlo.

Ekzistas gravaj argumentoj kontraŭ la aŭtenteco:

  • Historiaj argumentoj:
    • Eventoj el la vivo de Paŭlo (laborado kune kun Timoteo en Efeso kaj kune kun Tito sur Kreto, postmallibereja agado en Troas, Korinto kaj Mileto) ne estas envicigeblaj en la konatan biografion de la apostolo.
    • Le herezoj en la paŝtistaj epistoloj estas aliaj ol tiuj en la sendube paŭlaj leteroj.
    • La strukturo de la oficoj en la komunumoj de Timoteo kaj Tito estas alia ol tiu en la aliaj paŭlaj komunumoj.
  • Teologiaj argumentoj:
    • Dum en la sendube paŭlaj leteroj kredo estas la ekkapto de la savo en fido, en la paŝtistaj epistoloj kredo estas sistemo de "sana doktrino".
    • La valoro de la bonaj verkoj estas pli forte akcentita.
    • Kontraŭ la herezuloj oni nun ne plu argumentas, sed oni simple ordonas ilin eviti.
  • Lingvaj argumentoj:
    • Mankas en la paŝtistaj epistoloj vortoj kaj parolturnoj tipe paŭlaj.
    • Aperas novaj terminoj ĝis nun ĉe Paŭlo ne legitaj, ekzemple pia, sobreco. Entute en tiuj tri relative malgrandaj leteroj estas 306 Hápaks legómena, tio estas vortoj, kiuj nur tie ĉi aperas.
    • La stilo estas pli erudita kaj glata, dum kutime ĉe Paŭlo troviĝas saltoj, parentezoj kaj anakolutoj.
    • Dum Paŭlo kutime deduktas kaj argumentas, la paŝtistaj epistoloj simple asertas kaj ordonas.

Sed ekzistas ankaŭ gravaj argumentoj por la aŭtenteco:

  • La paŝtistaj epistoloj entenas la saman bazan mesaĝon kiel la sendube aŭtentaj paŭlaj leteroj:
    • En Jesuo Kristo Paŭlo ricevis la kompaton de Dio.
    • Jesuo Kristo estas la nova homo.
    • Ni estas justigitaj per la graco de Jesuo Kristo.
    • Nia sufero povas esti utila por aliaj.
  • Multaj historiaj detaloj ŝajnas apogi la aŭtentecon.
  • La fakto, ke aperas multaj ekster la paŝtistaj epistoloj ne konataj nomoj, estas apenaŭ klarigeblaj, se ne Paŭlo mem estas la aŭtoro.

Memkompreneble ĉio tio povus esti fikcio de iu post-paŭla verkinto.

Do: Nek la aŭtenteco nek la ne-aŭtenteco estas certa. Oni povas konkludi, ke la paŝtistaj epistoloj certe estas ne samgrade rekte de Paŭlo kiel la sendube aŭtentaj epistoloj.

Loko kaj tempo[redakti]

Se Paŭlo mem (pli-malpli rekte) estas la aŭtoro, tiam 2 Tim estiĝis mallonge antaŭ lia morto, do ĉirkaŭ 66, 1 Tim preskaŭ samtempe kun Tit ĉirkaŭ 65.

Se iu el la skolo de Paŭlo post li estas la verkinto, tiam la epistoloj estas skribitaj verŝajne fine de la unua jarcento, ne pli malfrue, ĉar la triparta hierarĥio (diakono, presbitero, episkopo), kiu troviĝas en la leteroj de Ignaco el Antioĥio (mortinta ĉirkaŭ 110), ankoraŭ ne estas konata.

Verŝajne 1 Tim kaj Tit estiĝis ie en Makedonio, 2 Tim en Romo.

Juda Historiografio de la Nova Testamento[redakti]

Juda historiografio de la Nova Testamento enskribiĝas en la serio da studoj kiuj eknaskiĝis ĉe la komenciĝo de la 20-a jarcento kaj intensiĝis post la dua monda milito: diversaj judaj esploristoj science provis enmeti Jesuon en lian originan medion kontribue partoprenante en la diskuto pri la Jesuo de la historio. [26]

Post, kaj sekve, de la epoko de klerismo, nombraj esploristoj kaj teologoj, kaj judaj kaj kristanaj, science pristudis la sintenojn de kristanoj rilate judojn kaj judismon. Sed, sen ke la problemo estu ignorita, malabundis studoj pri la sintenoj de judoj rilate kristanojn kaj kristanismon. Konsideru kelkajn el tiuj pripensoj.

La kaŭzon de tiu indiferento oni kutime ŝuldas al la historia realo, laŭ kiu la rilatoj inter judoj kaj kristanoj spertis eventojn foje dramajn se ne tragikajn. Nuntempe manifestiĝis diversmaniere la ambaŭflanka deziro elstudi kaj ekspliki la pasinton kaj sendepende de ĉiu historia rezulto procedi al reciproka komunikado de sia kredo kaj de sia sinteno rilate la alian. Tiu nova konscienco emerĝas ankaŭ el la vizitoj al la roma sinagogo flanke de papoj Johano Paŭlo la 2-a kaj Benedikto la 16-a kaj el la sukcesaj provoj alproksimiĝi al kristanismo de rabeno Zolli Eŭgeno; [27], kaj ne sole (oni pensu pri Isaac Marcus Jost, Abraham Geiger, Heinrich Graetz, Samuel Kraŭss, Leo Baeck, pri Joseph Klausner kaj pri la rabeno Jacob Neusner (kun kiu ofte dialogas la nuna papo honorata pro lia amikeco).[28] kiuj ne disdegnis interesiĝi kaj interesigi pri Jesuo kiel pri “nia frato Jesuo”); kelkaj el ili riveliĝis iniciatintoj de la niatempa ekzegezo, antaŭvidigante novajn vojojn por esplori la historian figuron de Jesuo, kiu poste estos ĝenerale vortigita per “[historio de la redaktado]”.

Certe, la pasinto (judoj neforgesantaj persekutojn aŭ ankoraŭ reagantaj kontraŭ kristanoj, kaj kristanoj flagflirtigante “judoj mortigantoj de Kristo” kontribuintaj al disvastigo de kontraŭjuda antipatio, matrico de maljustaj reagoj) faras baraĵon; sed la volo atingi nerenverseblan aman respekton por la judoj en la postkoncilia katolika eklezio kaj ĝenerale kristana kaj la insisto de judaj intelektuloj por juda revizio de la kriterioj interpretaj de la Nova Testamento puŝas al efika daŭrigo.

Precipaj verkoj kaj esploristoj interesigantaj pri la nova etoso[redakti]

  • Claude Montefiore (18581938), Rabbinic Literature and Gospel Teachings, London, 1930, New York, repr. New York, 1970;
  • Martin Buber, (1878-1965) Deux types de foi: foi juive et foi chrétienne, Cerf, Paris, 1991 (original anglais : Two Types of Faith, London, 1951);
  • David Flusser, Jewish Sources in Early Christianity, Tel Aviv, 1979 [Hebrew], E.T. New York, 1987 (Collected Papers);
  • David Flusser, Judaism and the Origins of Christianity, Magnes Press, Jerusalem, 1988
  • B. Finkelstein, L'écrivain juif et les Évangiles, Beauchesne, Paris, 1991; etc.
  • Armand Abécassis, En vérité, je vous le dis. Une lecture juive des Évangiles. Éditions n°1, 1999; LGF, coll. Le livre de poche, 2001)
    • Judas, Jésus. Une liaison difficile, Editions n° 1, 2001
    • Judaïsmes. De l'hébraïsme aŭ messianités juives, Albin Michel, 2006
  • Daniel Boyarin, Mourir pour Dieu, Bayard, 2004 [29]

Adresatoj de la epistolo[redakti]

La epistolo estas skribita al eklezioj en Galatio, fonditaj de la apostolo Paŭlo dum lia unua misia vojaĝo. Ili estas en: Pisidia Antioĥio, Ikonium, Listra kaj Derbe (norde de Karaman).

Sinaja kodekso[redakti]

Parto el Codex Sinaiticus: dua ĉapitro de libro de Ester

La Codex Sinaiticus [kodeks sinaitikus] (Sinaja kodekso) estas kodekso el la Sinaja duoninsulo, el la 4-a jarcento post Kristo. Ĝi estas grandlitera, greklingva Biblio-manuskripto. La kodekso entenas grandan parton de la Malnova Testamento kaj senmanke la Novan Testamenton. Krom tiuj, troviĝas en ĝi du verkoj de aliaj prakristanoj: Letero de Barnabaso kaj parto de verko Paŝtisto de Hermaso. La kodekso apartenas al la aleksandra tekstotipo. Ĝi estas la plej bona kaj kompleta tekstoatestanto de la Biblio, iom pli juna ol la Codex Vaticanus. La kodeksa signo en la fakliteraturo estas אS, 01.

Ĝi konsistas el 346 1/2 folioj (papiruso-paĝoj), kies grando estas 38,1x 33,7-35,6 cm. Oni skribis la literojn per bruna inko, en kvar kolonoj sur ĉiu paĝo. Unu kolono konsistas el 48 vicoj, 12-16 literoj po vico. La skriba tipo de la teksto estas scriptio continua (kontinua skribo). Laŭ Tischendorf, la teksto estas manuskripto de 4 personoj, kiujn korektis 7 korektoroj.

Oni konservas paĝojn en Leipzig, Sankt-Peterburgo kaj Londono, en la British Museum.

Verko[redakti]

La Epistolo al la Galatoj estas vidita per la plimulto de akademiuloj por esti ekzemplo de la aŭtentika verko de Paŭlo la Apostolo. Lia stilo kaj temo estas komuna al la kerno de ĉioaro de verkoj de Paŭlo. Ĝi estis verkita en tempo kiam la plimulto de kristanoj estis judaj aŭ judaj prozelitoj. Ĉar ĝi koncernas kiel nacianoj povas konverti al kristanismo, ĝi montras ke tiu letero estis skribita en tre frua tempo en kristana historio. Ankaŭ, ĝi donas neniun sugeston de evoluinta organizo ene de la kristana komunumo. Ĝi mencias la Koncilio de Jerusalemo[30] ĉirkaŭ 50 pK, do estis skribita baldaŭ poste.[31]

P46 estas la plej malnova manuskripto ni havas de la letero kiu estas preskaŭ kompletaj. Ĉi tiu papiruso estas datita al ĉirkaŭ 200 pK - 150 jaroj post la originala estis supozita por esti verkita.[32][33] Kelkaj akademiuloj metas la daton de skribo en la malfrua 40'j pK, sed preskaŭ ĉiuj konsentas estis skribita antaŭ 60 pK.[34][35][36][37][38]

Plej akademiuloj kredas Paŭlo la Apostolo verkis 1Tes ĉirkaŭ la fino de 52 pK[39] en Korinto, igante ĝin la plej maljuna libro en la Nova Testamento. Redaktoroj aldonis notojn al multaj manuskriptoj dirante ke Paŭlo skribis de Ateno[40] post Timoteo revenis de Macedonio kun novaĵoj pri la preĝejo en Tesaloniko. Tamen, Agoj diras Paŭlo estis jam en Korinto kiam do Silas kaj Timoteo alvenis el Macedonujo.[41]

1Tes matĉojn aliaj akceptita leteroj de Paŭlo en kaj stilo kaj enhavo. 2Tes 2:15 mencias antaŭa letero kiun konfirmas Paŭlo kiel la aŭtoro.[42] Iuj 19-a jarcento akademiuloj argumentas kontraŭ ĝia aŭtenteco, plej precipe Klemento Schrader kaj F.C. Baur,[43] sed la plimulto de Novtestamenta akademiuloj hodiaŭ tenas ĝin esti aŭtentika kun la ebla escepto de la enmetecoj de du sekctoj de postaj redaktantoj.

1Thes 2:13-16 havis konsideris posta aldono al la letero pro kelkaj kialoj:

  1. La teologio de ĉi tiuj versoj ŝajnas neakordigeblaj kun aliaj deklaroj de Paŭlo.
    1. 1Cor 2:8 atribuas la morton de Jesuo pro la regantoj de la epoko anstataŭ la judoj.
    2. Aliloke Paŭlo skribas ke la judoj ne ĉiuj estis forlasitaj de Dio.[44]
    3. Je 1Tes 1:10 la kolero de Dio ankoraŭ venos,[45] sed en 1Tes 2:16 ĝi jam venis - almenaŭ por la judoj.
  2. Historio registras neniun vasta persekutado de kristanoj fare de judoj en Palestino antaŭ la Unua Juda-Roman Milito.[46]
  3. La fakto ke la eklezio en Thessalonika imitis la judaj preĝejoj[47] havas neniun paraleloj kaj ŝajnas apogi la obeemo de la leĝo kiel kristana praktiko.
  4. La sekcio ŝajnas aludi al la okazaĵoj de la Unua Juda-Romia Milito de 70 pK.[48][49]
  5. La sintakso de la sekcio estas signife malsama de la ĉirkaŭanta teksto.[50]

Iuj sugestas ke 1Tes 5: 1-11 estas posto-Paula enŝoveco. Ĝi enhavas lingvo kiu ŝajnas aparteni al Luko kaj la teologio de la sekcio funkcias kiel apologio de Paŭlo tuja atendo de la dua alveno el 1Thes 4:13-18.[51]

Le Tout Nouveau Testament[redakti]

Le Tout Nouveau Testament estas filmo kunproduktita el Belgio, Luksemburgio kaj Francio, reĝisorita de Jaco Van Dormael, kunverkita kun Thomas Gunzig kaj publikigita en 2015, en kiuj stelulis Pili Groyne, Benoît Poelvoorde, Yolande Moreau, François Damiens kaj Catherine Deneuve en la ĉefaj roloj.[52]

La filmo ricevis kelkajn premiojn en kinfestivaloj.

Dum Dio pasigas sian tempon farante la vivon de la homoj infera, Ea, lia filino, deziras puni sian patron pro lia malbona konduto. Por liberigi la homaron el la timo al la morto, ŝi sendas per SMS la daton de la morto de ĉiu persono kaj blokas la komputilon de Dio, kiun li uzis por manipuli la mortontojn. Laŭ la konsiloj de sia frato J.-C. (Jesuo Kristo), ŝi eliras al serĉado de ses novaj apostoloj por verki «Plej Novan Testamenton».

Referencoj[redakti]

  1. Por la katolikoj la libroj estas 27, por la protestantoj ili estas 24: estas ekskluzivitaj la Letero de Judaso, Letero al la Hebreoj, Apokalipso de Johano, sed ili meritas respekton. Sur la sama vidpunkto staras ankaŭ la anglikanaj konfesioj. Laŭ la koptoj estas inspirita, do kanonaj, ankaŭ la unua kaj dua de Klemento el Romo, aliaj konfesioj emas aldoni aliajn librojn al tiuj 27.
  2. 1 Joh 5,7-8 "7 Ĉar tri estas la atestantoj: 8 la Spirito, kaj la akvo, kaj la sango; kaj la tri en unu konsentas.
  3. Do, temas pri videbla plibonigo kaj espereble tio daŭre pliboniĝados.
  4. Jen diversaj tradukoj de la greka esprimo "εις το ιλασκεσθαι τας αμαρτιας του λαου", "...ut repropitiaret delicta populi" (por ke estu riparitaj la pekoj de la popolo (malnova Vulgato); "... cele de punrepagi la pekojn de la popolo" (CEI); "... por punpagi pro la pekoj de la popolo" (ND); "...kaj liberigis popolon el la pekoj" (TILC).
  5. Greka teksto: 18 ἵνα ἐξισχύσητε καταλαβέσθαι σὺν πᾶσιν τοῖς ἁγίοις τί τὸ πλάτος καὶ μῆκος καὶ ὕψος καὶ βάθος, 19 γνῶναί τε τὴν ὑπερβάλλουσαν τῆς γνώσεως ἀγάπην τοῦ Χριστοῦ, ἵνα πληρωθῆτε εἰς πᾶν τὸ πλήρωμα τοῦ θεοῦ".
  6. Greka teksto: “ὅτι ἐν αὐτῷ κατοικεῖ πᾶν τὸ πλήρωμα τῆς θεότητος σωματικῶς."
  7. Greka lingvo: “Διὰ τοῦτο καὶ ἡμεῖς, ἀφ' ἧς ἡμέρας ἠκούσαμεν, οὐ παυόμεθα ὑπὲρ ὑμῶν προσευχόμενοι καὶ αἰτούμενοι ἵνα πληρωθῆτε τὴν ἐπίγνωσιν τοῦ θελήματος αὐτοῦ ἐν πάσῃ σοφίᾳ καὶ συνέσει πνευματικῇ.”
  8. do, perikarpo estas la frukto mem (tio, kio estas ĉirkaŭ la kerno).
  9. Kiel venki solecon?
  10. Kial dum kampanjoj naciaj gazetegoj ne afiŝigas fotojn de politikaj kandidatoj bobelumante?
  11. Multas la informoj pri KCE kaj aliaj pakintaj establoj, sed impresas ankaŭ la debato pri literaturĝenra temo (precipe inter Mao Zifu kaj Gerrit Berveling) kaj la opinioj pri la Manifesto de Raŭmo (ĉi-foje de Jose' Antonio Vergara).
  12. Amasaj protestoj en Rusio post aresto de guberniestro, akuzita pri murdoj
  13. Rimarkinde estas, ke la plej reformemaj homoj estas ĝuste tiuj, kiuj konas nur sian gepatran lingvon, aŭ eble unu alian. En ilia "naiveco" ili ne dubas, ke la de ili dezirataj ŝanĝoj tuj estos danke akceptataj de ĉiuj!
  14. Greka origina teksto: “καὶ μὴ συσχηματίζεσθε τῷ αἰῶνι τούτῳ, ἀλλὰ μεταμορφοῦσθε τῇ ἀνακαινώσει τοῦ νοός ὑμῶν, εἰς τὸ δοκιμάζειν ὑμᾶς τί τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγαθὸν καὶ εὐάρεστον καὶ τέλειον”.
  15. La tradicia Festa Semanjo atendas infanojn, familiojn, geavojn
  16. Ĝi tamen preterlasas la paŭlan leteron la la Filipianoj, la unuan kaj duan al Tesalonikanoj kaj tiu al la Hebreoj
  17. La estonta programo konsulteblas sub la maldekstra Rubriko Esperanto-programo kaj en la AGENDO.
  18. Du palimpsestoj entenas, subskribite, erojn de Fetonto de Eŭripido
  19. mi proponas "rmotorkamparduradilado", (iom longa diru kelkiuj), kaj samtempe oni havas la vorton "kamparduradilado" k "kamparkvarradilado".
  20. Aŭ ĉu vi konas homon, kiu tion spertas?
  21. Mi uzas kampar' por indiki la malo de urba.
  22. Jen la staĝoj, kiuj okazas ĉiujare.
  23. Brazila tribunalo decidas gardi en Rio-de-Ĵaneiro enketon pri la morto de Marielle Franco
  24. Festa semajno por infanoj kaj familioj
  25. PRINTEMPaS : intensivaj kursoj kaj ekzamenoj
  26. Rusiaj militistoj deklaris, ke la kronvirusa vakcino jam pretas
  27. Eŭgeno Zolli ne nur rompis la silenton de siaj italaj kunreligianoj pri Jesuo, blovante en la Lando, ĝuste en la jaro de la promulgado de la italaj raciaj leĝoj, la novan aeron jam cirkulantan en Eŭropo rilate juda konsidero pri Jesuo.
  28. Laŭ la rimarkoj de Raoni mi proponas : frap'muzik(et)o.
  29. Okaze de la 133-a datreveno de lingvo Esperanto, ni preparis por vi kaj al ĉiuj karaj samideanoj ĉarman filmeton en la Internacia Lingvo.
  30. Per tiu videogratulo filmetforma ni deziras omaĝi ĉiujn Esperantujanojn kaj honori tiun Esperanto-Tagon.
  31. Turkio sendis trupojn al Azerbajĝano
  32. Kvardek jarojn post la Manifesto de Raŭmo
  33. Estas tiuj ĉiutagaj objektoj, kies uzo ne tute evidentas.
  34. Brown, Raymond E. and Meier, John P. Antioch & Rome: New Testament Cradles of Catholic Christianity (Paulist Press: New York, 1983) 113.
  35. Koester, Helmut, Introduction to the New Testament, Volume 2 (Walter de Gruyter & Co.: Berlin, 2000) 114.
  36. Craig Evans, The Bible Knowledge Background Commentary (Colorado Springs, CO: Victor 2004), 2: 462.
  37. Ronald Y. K. Fung, The Epistle to the Galatians (Grand Rapids, MI: Eerdman’s Press, 1988), 16–22.
  38. Kirsopp Lake, The Beginnings of Christianity, vol 5. ed F. J. Foakes-Jackson and K. Lake (London: 1920–33), 201.
  39. Raymond E. Brown, An Introduction to the New Testament, Anchor Bible, 1997. pp. 456–466
  40. Ernest Best, The First and Second Epistles to the Thessalonians (New York: Harper and Row, 1972), p. 7
  41. Agoj 18:1 & 5. Vidu ankaŭ 1Tes 3:6
  42. “The only possible reference to a previous missive is in 2:15....” (Esperante: "La sola ebla referenco al antaŭa leteron estas en 2:15 .... ") Raymond E. Brown, An Introduction to the New Testament, Anchor Bible, 1997. p. 590.
  43. Best, Thessalonians, pp. 22–9.
  44. Vidu Rom 11:26 “...la tuta Izrael saviĝos...”
  45. CollegeVille Bible Commentary, p 1155
  46. Pearson, p. 88
  47. Vidu 1Thes 2:14
  48. 1) Kristianoj forĵeti de Palestino je 1Thes 2:15. 2) Kolero estis fine envenito pri la judoj je 1Thes 2:16.
  49. Birger A. Pearson, "1 Thessalonians 2:13–16 A Deutero Pauline Interpolation", Harvard Theological Review, 64 (1971), pp. 79–94
  50. Schmidt, D., “I Thess 2:13–16: Linguistic Evidence for
    1. an Interpolation,” JBL 102 (1983): 269–279
  51. G. Friedrich, “1. Thessalonicher 5,1–11, der apologetische Einschub eines Spaeteren,” ZTK 70 (1973) 289
  52. Van Dormael, Moreau, Poelvoorde: la crème du cinéma belge soutenue par Wallimage, Aurore Engelen, en retejo cineuropa.org, 19a de februaro 2014. Alirita la 22an de septembro 2019.