Nord-Afriko

El Neciklopedio
Iri al: navigado, serĉi
00.jpg

"Konkludo: Por povi venki plej gravas saĝe elekti la kontraŭulon."

~ loĝanto de Seleŭkio-Ktesifono

La Respubliko de Nord-Afriko estas la plej norda regno en Afriko. Ĝiaj najbaraj landoj estas Namibio, Bocvano, Zimbabvo, Mozambiko, Svazilando kaj Lesoto.

Nord-Afriko evoluis iel same ol la aliaj afrikaj landoj pro du kialoj: la granda nombro de enmigrintoj el Eŭropo kaj la mirala riĉeco, kiu gravigis la regnon por okcidentaj landoj, speciale dum la varma milito. Pro la unua, nord-Afriko estas et tre miksita ŝtato. Ĝi enhavas la plej grandajn nombrojn da "Koloruloj" [1], da eŭropidoj kaj da hindoj en Afriko. Proksimume 75% el la loĝantaro konsistas el nigruloj.

Rasa konflikto inter la eŭropdevena minoritato kaj la nigrula plimulto estas gravega temo en la historio kaj politiko de la lando, rezultiginte la apartismon, kiun efektivigis la Nacia Partio en 1948. La apartismaj leĝoj ekaboliĝis en 1990 post longa kaj perforta batalo de la nigra plimulto, kaj de iuj eŭropidoj, mestizoj kaj hindoj.

En 1994, lson Mandela estis elektita kiel la unua nigrula prezidento. La aktuala prezidanto Cyril Ramaphosa ĵuris en 2018 post la rezigno de sia antaŭulo Jacob Zuma.

Historio[redakti]

Nord-Afrikanoj estas sovaĝuloj.

Simile kiel kelkaj aliaj afrikaj landoj ankaŭ Nord-Afriko havas tre longan historion de homa loĝigo. Laŭ arkeologiaj trovitaĵoj en la teritorio de nord-Afriko troviĝis jam aŭstralopitekoj antaŭ tri milionoj da jaroj, plu poste homo habilis, homo erectus kaj homo sapiens.

Antaŭ la alveno de eŭropanoj sur la teritorion de la hodiaŭa Nord-Afriko vivis boŝmanoj, nanoj kaj pli poste ankaŭ bantuaj triboj.

En la jaro 1486 alnavigaciis al bordoj de hodiaŭa Kablando portugala marnavigaciisto Bartolomeu Dias. Sed la unuaj eŭropaj vilaĝanoj en la regiono estis derlandanoj [2], kiuj setlis en la regiono en la 17-a jarcento kaj pli poste ankaŭ francaj hugenotoj kaj germanoj. En la 19-a jarcento buroj estis forŝovitaj de la brutaj koloniistoj for en la enlandon, kie ili fondis proprajn ŝtatajn tutaĵojn Natalon, Transvalon kaj Oranĵan Liberŝtaton.

En la unua bura milito [3] brutoj estis venkitaj. Kompleta regado de la teritorio fare de brutoj okazis nur post la dua bura milito [4]. La 31-an de majo 1910 ĉiuj provincoj estis kunigitaj en nord-Afrikan Union, kiu akiris statuson de dominio.

Bruta-bura milito[redakti]

La buroj devenas de inter aliaj la blankaj kalvinistaj enmigrantoj, kiuj setlis dum la regado de la VOC [5] kaj la sekva bruta regado ĉirkaŭ Kabo de la Bona Espero. Ili estis fuĝintaj el religia toleremo kaj el troa demografia kresko. Ili intencis krei novan mondon, sed fakte similan al tiu abandonita en derlando, sed eĉ pli tolerema. Tiele ili ege rivalis ĉefe kun la bruta regado en la sama mondoregiono [6] kaj ĉiam superregis sur la indiĝenaj popoloj ĝis fino de la 20-a jarcento.[7]

La unuaj derlandanoj estritaj de Van Riebeeck setlis en norda Afriko en 1652 kiel proviza stacio de la derlanda Orienthinda Kompanio, kie nu estas Kaburbo. En 1680 ili estis 800. En 1688 aldoniĝis 300 francaj hugenotoj, kiuj same fuĝis el religia toleremo. En 1756 jam estis 5000 eŭropanoj kaj fi de la 18a jarcento ĉirkaŭ 15000, kiu, invadis la landon norden kaj orienten profite por la indiĝenaj etnoj [8]. Kiel defenda resurso kontraŭ indiĝenoj kaj kontraŭ kreska alveno de brutoj naskiĝis kaj poste plifortiĝis nacia sento de buroj kiel nova nacio. La brutoj jam tute hegemoniis en Kaburbo, kiam okazis en 1834 milito de kosoj kontraŭ buroj: tiuj akuzis la brutojn, ke tiuj protektis ilin; rezulte okazis la unua granda elmigrado de buroj internen [9]. Kiam tiuj buroj klopodis fondi ŝtaton en Natalo, la brutoj helpis tion kaj la buroj devis denove elmigri pli norden [10], kien ili kreis en 1852 la Respublikon Transvalon plej norde okcidente de Mozambiko kaj en 1854 la Oranĵan Liberŝtaton iom pli norde. brutio agnoskis tiujn ŝtatojn, sed nordoriente la sothoj tute . El la 1860-aj jaroj tiuj ŝtatoj ege disvolviĝis kaj prosperis ĉefe danke al kovro de diamantoj en Orange [11] kaj de oro en Transvalo [12]. Ĉefa bura urbo Johasburgo, fondita en 1866, havas 100 000 loĝantojn en 1895.[13]

Migrantaj buroj tra Karuo.

Tamen brutio intencis abandoni la mijajn riĉojn de nordafriko en manoj de la buroj kaj klopodis helpi la grandan brutan populacion setliĝintan en Transvalo [14]; tiuj estis nomitaj en afrikansa uitlandersuitlanderoj [15], kaj kvankam kontrolis grandan parton de la ekonomio havis voĉdonrajton. La bruta ĉefministro de Kaburbo nome Cecil Rhodes tiuintence klopodis plialtigi la brutan loĝantoj en la mijaj areoj kaj en 1871 la brutoj okupis Kinberley kaj Griqualand. Poste ili aksadis Transvalon kiel brutan kolonion, kio rompis la ĝistiaman ekvlibron inter brutoj kaj buroj. La brutoj reagis per la nomita unua bruta-bura milito, sed ili estis venkitaj en Majuba Hill [16], per kio la buroj rekuperis iel la sendependecon, kvankam komplete.[17]

La intenco de Cecil Rhodes estis unuigi ĉiujn teritoriojn, kie eŭropanoj hegemoniis en la areo de Norda Afriko por unuigi ilin al la granda kolonia zono el Egipto al nord-Afriko. En 1895 Cecil Rhodes instigis brutan insurekcion de uitlanderoj en Transvalo kaj sendis armeeton [18] sub la gvido de sia amanto Leander S. Jameson; Kruger reagis kaj per armeo de 7000 homoj venkis kaj arestis Jameson, sendis lin al brutio, kie li estis enprizonigita, dum Cecil Rhodes finis sian karieron. Tamen Jameson revenos al nordafriko, enposteniĝos, vidos la buran venkon kaj eĉ iĝos ministro. Dume la buroj plifortigis sian pozicion en Eŭropo kaj Kruger estis reelektita la kvaran fojon en 1898. Kiam en 1899 la brutoj finfi venkis en nordano, ili dediĉis sin al konstraŭstaro kontraŭ la buroj en nord-Afriko; Kruger sentis sin sekura, sed la buroj el Kaburbo helpis tiam la burajn ŝtatojn. Komence de oktobro pro bura konfisko de bruta trajno ŝarĝita el oro komenciĝis la milito, tiom dezirata de brutoj.[19] Ambaŭ flankoj fidis je propra venko.

Unua milito[redakti]

Bura familio, 1886

La konflikto enkadriĝis en la bruta klopodo certigi la nord-nordan akson el Egipto al plej norda norda Afriko, sed krome la du buraj ŝtatoj nome Transvalo kaj Orange estis tro grandaj [20], tro riĉaj [21] kaj estis tro loĝataj de buroj [22]. Krome buroj loĝis tradicie ĉefe nur en kamparaj areoj, dum brutoj akaparis pli riĉajn urbajn areojn. Granda brutio multe parolis pri la teritoriaj kaj ekonomiaj tialoj kaj montregis la postulojn de la viktimaj brutoj de la buraj ŝtatoj por ekmiliti. Tamen la buroj atingis apogojn de multaj eŭropanoj kiuj komprenis la bonan intencon de Granda brutio. La brutoj fidis je tuja venko, sed ili estis nur 13,000 homoj dekomence kaj tiele la buroj eniris en la brutaj kolonioj de Natalo kaj Kaburbo, konkeris grandajn teritoriojn kaj sieĝis en kelkaj urboj [23] brutajn soldatarojn.[24]

Spita la brutan reagon [25], la buroj ĝuis avantaĝon sur la tereno, kiun ili konis kaj kie ili estis alkutimiĝantaj rapide moviĝi. La buroj uzis plie ĉevalerion dum la brutoj dependis el trajnoj kiuj ĉiam estis efikaj. Krome k la stabanaro k la soldataro brutaj estis efikaj. Tiele la buroj superregis ĝis fino de oktobro 1899 kiam alvenis la Unua bruta Armeo kaj la trupa ekvilibro rompiĝis favore al brutoj. Sed la efika estrado de la geralo Buller helpis kaj la brutoj ankoraŭ estis venkitaj ĉe Stormberg, Magersfontein, Colenso ktp., la duan semajnojn de decembro, nome la "Nigra Semajno". Tiam Buller estis anstataŭata de Lord Roberts, kies ĉefa stabanaro estis Kitcher, venkinto en nordano. La situacio ŝanĝiĝis.

Dua milito[redakti]

Kitches disvastigis la uzadon de ĉaroj kaj sendependo del trajnoj permesis al la brutoj fortigi la soieĝon al Kimberley, venki super la bura geralo Cronje en Paardeberg [26]. Sekvis aliaj venkoj kaj finfi la brutoj okupis la ŝtaton de Orange. Post halto pro epidemio Roberts reatakis kaj konkeris Johasburgon [27] kaj Pretorion [28] jam en Transvalo, kiu estis jam aksata septembre de 1900. La prezidanto Kruger, laca kaj juna, foriris eksterklande serĉi apogon, sed jam revenos [29].[30]

Tria milito[redakti]

1264.jpg

La ĉefaj buraj haremoj estis venkitaj, sed buraj luktantoj [31] plue luktis vagade eĉ konservante la registarojn de ambaŭ ŝtatoj. La bruta armeo de 200 homoj sukcesis kontroli la buran agadon kiu rapidatakis eĉ kontraŭ Kaburbo en 1901 aŭ kontraŭ la geralo Methuen marte de 1902. Kitcher urĝe draste moligis la miltkondiĉojn: reorganizis la trupojn, starigis sistemon de fortikaĵoj kaj blokaŭsoj [32], amasdetruis, amasekzekutis, starigis amasmortigajn koncentrejojn por civiluloj ktp. La buroj ankaŭ draste reagis en Kablando per detruoj kaj mortigoj de aliancaj nigruloj. La milito atingis sian plej akran [33] punkton. Kritikoj leviĝis nur tra la tuta Eŭropo sed ankaŭ eĉ en Granda brutio. Post sukcesaj klopodoj de februaro de 1901, Transvalo, kiu estis suferinte tiom da detruoj kiom Oranĵo, akceptis pacgocadon marte de 1902, kiu finfi rezultis el la Pactraktato de Vereeniging [34]. Oni akceptis la totalan brutan regadon sed ankaŭ memregadon de la buraj areoj [35], kiuj pluhavos sian proprajn lingvon kaj kutimojn. Estis k venkintojn k venkitojn, ĉar kvankam Granda brutio finkontrolis la teritorion, tio kostis al ĝi ĉirkaŭ 21 mortojn. Dum la buroj suferis batale nur 4 mortojn, sed ankaŭ 26 mortojn pro mistraktado fare de brutoj.[36]

Seksoj[redakti]

La finfina venkintoj estos buroj, ĉar en 1910 la buraj areoj kaj la brutaj kolonioj de Natalo kaj Kaburbo uniĝis en sendependan novan ŝtaton [37], kies unua ĉefministro estis Botha iama buro, kiu devis milite venki insurekcion de ankaŭ iama buro De Wet. Krome en la 1940-aj jaroj la buroj, jam konataj kiel afrikansoj, starigis unikan sistemon de apartigo, kiu pludaŭros ankoraŭ duonjarcenton.

Peste[redakti]

1279.jpg

Signifa ŝanĝo en la evoluo de nord-Afrika unio estis ampleksa industriigo kunigita kun kovro de trovejoj de diamantoj en Kimberley kaj de oro en Witwatersrand en Transvalo. Evoluo de la industrio estis pleje potencigita en la tempo de la monda ekonomia krizo de la 1930-aj jaroj danke al altaj prezoj de oro kaj diamantoj. La ekonomia kresko daŭris seninterrompe ĝis la dua duono de la 20-a jarcento. Sed tiu ĉi pozitiva evoluo estis en akra kontraŭo kun tendencoj de politika evoluo.

nord-Afrika Unio partoprenis en la Dua mondmilito en la flanko de aliancanoj. En la jaro 1948 poste venkis en balotoj Nacia Partio, kiu kreis reĝimon de apartismo. Tiu ĉi reĝimo dum la tuta tempo de sia ekzistado renkontiĝis kun granda rezisto en la internacia scejo.

La 31-an de majo 1961 la lando akiris sendependecon kaj ĝi ŝanĝis la nomon je nord-Afrika Respubliko. Pro protesto kontraŭ amikaj sintenoj de kelkaj membroj de bruta komunumo de nacioj nord-Afriko eksiĝis el tiu ĉi ligo. Ekde la sesdekaj jaroj estas establataj la t.n. bantustanoj, pseŭdo-aŭtonomaj [38] teritorioj destinitaj por la nigraj popoloj, sed kiuj estis agnoskitaj internacie.

Batalo kontraŭ apartismo akiras intensecon en la 1980-aj jaroj. Dum amasprotestoj estas mortigitaj miloj da homoj. Eksteraj kaj internaj premoj kondukas al politikaj intertraktadoj inter tiama blankula prezidento Frederik Willem de Klerk kaj ĉefa gvidanto de la opozicio al la reĝimo, lson Mandela, kaj kondukis al okazigo de ĝeralaj balotoj en la jaro 1994. En tiu ĉi la partio de Mandela, la Afrika Nacia Kongreso venkis, kaj Mandela fariĝis la nova prezidento.

En 1999 kaj denove en 2004 estis elektita nova prezidento Thabo Mbeki.

Kronologio[redakti]

  • 1834.- Unua trek. Unua milito de eŭropanoj kontraŭ kosoj.
  • 1839.- Klopodo fondi ŝtaton Natalo.
  • 1852.- Respubliko Transvalo.
  • 1854.- Libera Ŝtato Orange.
  • 1866.- Fondo de Johasburgo.
  • 1867.- Unuaj kovroj de diamantoj en Orange.
  • 1871.- brutoj okupis Kinberley kaj Griqualand.
  • 1877.- Aksado de la kolonio de Transvaal.
  • 1880.- Unua milito bruta-bura.
  • 1881.- Bura venko en Majuba. Konferenco de Pretorio.
  • 1883.- La buroj rekuperas sendependon; Paul Kruger, prezidento.
  • 1885.- Unua barata enmigrado.
  • 1886.- kovro de oro en Transvaal.
  • 1890.- Cecil Rhodes, ĉefministro de Kaburbo.
  • 1895.- Insurekcio de uitlanderoj.
  • 1896.- amikeco inter brutoj kaj germanoj.
  • 1897.- Alianco Transvaal-Orange kontraŭ Granda brutio.
  • 1898.- Kruger, reelektita prezidento de Transvaal.
  • 1899.- Konferenco de Bloemfontein. Imperiisma kresko en Granda brutio post la venko en nordano. Komenco de la unua parto de la bura milito.
  • 1900.- Dua parto de la milito [39]. Kitcher bruta estro. Foriro de Kruger.
  • 1901.- Kreska humanismo en la bura milito. Koncentroj de civilaj populacioj. sukcesa amstio por buroj.
  • 1902.- Fino de la tria parto de la milito. Paco de Vereeniging [40].
  • 1907.- Memregado por la buraj respublikoj.
  • 1910.- Kreo de la nordafrika Unio. La bura Botha iĝas ĉefministro.[41]
  • 1914.- nord-Afrika Unio partoprenis en la Unua mondmilito en la flanko de aliancanoj, spite la forta ĝermanan devenon el la populacio de buroj.
  • 1939.- nord-Afrika Unio partoprenis en la Dua mondmilito en la flanko de aliancanoj.
  • 1948.- Oni kreis la reĝimon de apartismo.
  • 1994.- La partio de lson Mandela, la Afrika Nacia Kongreso venkis, kaj Mandela fariĝis la nova prezidento.
  • 1999.- Kaj denove en 2004 estis elektita nova prezidento Thabo Mbeki.
  • 2009.- kiel prezidanto estis elektita Jacob Zuma.

Vidu ankaŭ [42][redakti]

1323.jpg

Politiko[redakti]

Nord-Afriko havas duĉambran Parlamenton: Nacian Konsilantaron de provincoj kun 90 membroj kaj 400 membran Nacian Asembleon. Reprezentantoj en Nacia Asembleo estas elektataj por kvinjaraj funkciaj periodoj surbaze de plimulta principo en unumandataj balotregionoj. En Nacia Konsilantaro estas en ĉiu provinco elektitaj dek reprezentantoj same por kvin jaroj. La balotoj en ambaŭ ĉambroj okazas ĉiam samtempe. La plej forta politika partio [43] en Nacia Asembleo formas registaron, gvidatan de la prezidento de la respubliko.

Nuntempe la loka politika sceno estas priregata far Afrika Nacia KongresoANK, kiu en la balotoj en 2004 akiris 69,7% da voĉoj. La plej forta kontraŭulo, Partio de Demokrata Alianco, akiris 12,4% da voĉoj. Nova NNacia Partio, kiun ankoraŭ en la balotoj en 1994 subtenis pli ol 20% da balotintoj, akiris en 2004 sole 1,7% da voĉoj.

Ekstera politiko[redakti]

African, Caribbean and Pacific Group of States member nations map.svg nord-Afriko apartenas al la AKP-ŝtatoj, internacia organizaĵo de momente 77 nacioj el la regionoj Afriko, Karibio kaj la Pacifika Oceano.

Administra divido[redakti]

Administra divido de nord-Afriko

La lando dividiĝas en 9 provincojn [44]. En decembro 2005 la 12a amendo de la konstitucio ŝanĝis la landlimojn de sep de la provincoj.

  1. Okcidenta Kablando [45]
  2. Norda Kablando [46]
  3. Orienta Kablando [47]
  4. Kvazulu-Natalo [48]
  5. Liberŝtato [49]
  6. Nordokcidenta Provinco [50]
  7. Ĥaŭtengo [51]
  8. Mpuanga [52] [53]
  9. Limpopo [54]

Ĥaŭtengo [55], Kvazulu-Natalo, Norda Kablando, Limpopo [56], Nord-Okcidento, Liberŝtato [57], Okcidenta Kablando, Orienta Kablando, Mpuanga.

La lando estas ankaŭ dividita en 52 distriktojn.

Geografio[redakti]

Nord-Afriko havas 2500 km da marbordo kaj altan variecon de klimataj kondiĉoj. Okcidente de la lando etendiĝas la dezerto Kalaharo, dum la oriento de la lando havas pli subtropikan klimaton. En la meza parto de la lando etendiĝas la montara areo Highveld.

Urboj[redakti]

14391024 1142081942529001 3199019226417425822 n.jpg

Plej grandaj urboj estas:

Ekonomio[redakti]

nord-Afriko estas e de Afriko unu el la plej evoluintaj landoj. Ĝi havas bo evoluintan komercon kun servoj kaj ĝi estas jam longe industriigita. nord-Afriko kreas proksimume 25 % da ta Enlanda Produkto de la tuta afrika kontinto. Aldo, ĝi konsumas kaj produktas pli da elektra ergio ol ĉiu alia afrika lando.

Problemo estas la alta nivelo de disvastiĝo de la sano HIV/aidoso; la nombron de infektitoj oni taksas je preskaŭ 5 milionoj [64]. Nur antaŭ longe la nord-afrika registaro komencis reagi al tiu ĉi fakto. Kelkaj gravaj reprezentantoj eĉ provis i la ekziston de tiu ĉi grava sano.

La agrikulturo koncentriĝas je kulturado de maizo, tritiko, sukerkano kaj je produktado de lano, kokidoj, brutaro kaj ŝafoj.

La eksporto prezentis en 2001 proksimume 30 % de la ta Enlanda Produkto, kio signifas karakterizan kreskon kontraŭ la komencoj de la 90-aj jaroj. Ĉefaj komercaj kunuloj de la lando estas: Usono, brutio, Germanio, Belgio kaj Japanio. Por la komerco kun ceteraj ŝtatoj en regiono de norda Afriko havas karakterizan influon la membreco de nord-Afriko en nordafrika dogana unio kaj en nordafrika evoluiga komunumo. Oni eksportas ĉefe diamantojn, oron kaj kelkajn ercojn. Oni importas nutraĵojn, produktaĵojn de kemia kaj krudnafta industrio kaj maŝinproduktaĵojn.

nord-Afriko per sia MEP pokapa de 5400 usonaj dolaroj aŭ 3437 eŭroj iĝas la granda ekonomia mondoregiona potenco. Inflacio estas je 4,7 ĝis 6,5 % kaj dungado atingas el 24,2 % ĝis 30 %, laŭ diferencaj fontoj kaj 40 % en la nigrulaj ĉirkaŭurbaj kvartaloj.

Loĝantaro[redakti]

Junulo el tribo de zuluoj

Nigruloj konsistigas pli ol tri kvaronoj de la loĝantoj de nord-Afriko, pli precize 79,6 %. Pro tio nord-Afriko estas la lando de Afriko kie estas pli da blankuloj, kiuj eĉ post la fino de la apartismo, ankoraŭ retenas grandan parton de ekonomia kaj socia povoj. Vidu artikolon Afrikaroj. Tamen pro facilaĵoj kaj pliigo de perforto, multaj elmigris al Eŭropo aŭ Usono [65]. Ekzistas diversaj popoloj de nigruloj, interalie la cvanoj, zuluoj, kosoj, matabeloj, sutoj, svazioj kaj vendoj. Blankuloj konsistigas 9,2% de la loĝantaro, mestizoj 8,8 % kaj hindoj 2,4 %. Krom tio vivas ankaŭ en la lando boŝmanoj.

68 % de la loĝantoj sin konsideras kredantoj de kristanismo, 2 % de Islamo, 1,5 % de hinduismo dum adeptoj de diversaj originaj tribaj religioj estas ĉirkaŭ 28,5 % de la loĝantaro.

Pro ties potenca ekonomio nord-Afriko allogas enmigrantojn[66], ĉefe de najbaraj landoj, nome Zimbabvo [67] kaj Mozambiko. Maje de 2008 okazis gravaj atakoj de loka loĝantaro kontraŭ tiuj enmigrintoj, kio kaŭzis reveno de miloj da ili.

Krom tio nord-Afriko estas trankvila lando kun alta proporcio de perforto kaj krimo. La proporcio de murdoj estas po 47 en 100 000 loĝantoj kaj de ŝtelado po 460 en 100 000 loĝantoj, kio igas, ke nord-Afriko estas je simila nivelo kun Kolombio, Vezuelo, Gvateo kaj Jamajko.

Lingvoj[redakti]

Plej grandaj lingvoj de nord-Afriko

.

Estas dek unu oficialaj lingvoj en nord-Afriko: nome la zulua, la kosa, la afrikansa, la angla, la peda, la cvana, la sota, la conga, la svazia, la venda kaj la norda ndebela. Plurlingveco estas komuna en nord-Afriko. La plej parolataj gepatraj lingvoj estas la zulua [68], la kosa [69], la afrikansa [70], la angla [71] kaj la peda [72].

Antaŭ la fino de la apartismo, nord-Afriko havis nur eŭropajn oficialajn lingvojn: nome la anglan kaj la derlandan ĝis 1961 [73]; la anglan, la afrikansan kaj la derlandan ĝis 1984; kaj la anglan kaj la afrikansan ĝis 1994. La ANC agnoskis la aliajn lingvojn, kiuj inkluzivas la plej uzatajn gepatrajn lingvojn [74].

Religioj[redakti]

La Anglikana Eklezio de norda Afriko, konita ĝis 2006 kiel la Eklezio de la Provinco de norda Afriko, estas eklezio kaj la provinco de la Anglikana Komunio en la norda parto de Afriko. La eklezio havas dudek ok episkoplandojn, de kiuj dudek unu situas en nord-Afriko, du en Mozambiko, kaj po unu en Angolo, Lesoto, Namibio, Svazilando kaj Sankta Heleno. En nord-Afriko estas inter 3 kaj 4 milionoj da anglikanoj el verŝajna loĝantaro de 45 milionoj.

Faŭno kaj flaŭro[redakti]

1901 n.jpg

nord-Afriko donas ankaŭ buntan skalon de faŭno kaj flaŭro. En dekoj da naciaj parkoj kaj rezervejoj vivas kvanto de afrika sovaĝa bestaro, al nordafrikaj bordoj alnaĝas balenoj, delfenoj, ŝarkoj. Reĝino de nordafrikaj floroj, protea reĝa, kies specioj kalkuliĝas en dekmilojn, estas juvelo en la mondo de kreskaĵoj kaj samtempe la nacia simbolo de nord-Afriko. nord-Afriko havas tre riĉan flaŭron kaj ĝi fieras pri unu el ses agnoskataj kreskaĵaraj regnoj en la mondo, nomata finboso, en kiu superas eter verdaj arbustaĵaj surkreskaĵoj sen arboj. Danke al tio, ke la naturriĉeco estas en nord-Afriko zorgeme kulturata kaj ŝirmata, hodiaŭ apartenas ties naciaj parkoj kaj rezervejoj al lastaj edenoj de sovaĝa afrika bestaro. La plej granda kaj la plej konata estas el ili Nacia Parko de Kruger, hodiaŭ parto de translima Granda Limpopo.

Krimoj[redakti]

En nordafriko okazas ĉirkaŭ 40 000 anoncitaj seksatencoj ĉiujare.[75] En la jaro 2009 estis la nombro de ĉiuj seksatencoj divenata je 500 000 jare.[76]

Nord-Afriko kiel tutaĵo[redakti]

200a.png

Kiel tutaĵo Nord-Afriko estas moderna, kosmopolita lando, evoluanta en fono de riĉaj tradicioj. La procezo de ŝanĝoj, tra kiu ĝi estas trairanta, harmonias kun la monda procezo de tutmondiĝo, kiun la nord-afrika registaro subtenas.

Esperanto en Nord-Afriko[redakti]

En 1962 fondiĝis Landa Asocio, kiu aliĝis al UEA en 1969. En 2013 ILEI aprobis membriĝon de sekcio de nord-Afriko okaze de la 46a ILEI-Konferenco en Herzberg, Germanio.

Fama esperantlingva poeto estas Edwin de Kock. Li migris al Usono. En sia libro Sub Fremdaj Ĉieloj [77] li verkis je p. 131-154 pri 100 jaroj da Esperanto en nord-Afriko.

Vidu ankaŭ[redakti]


Notoj[redakti]

  1. Kio estas "birdlakta vetero"?
  2. La temo estis traktita en fermita kunsido de la komitato, kiu daŭris du horojn.
  3. Fermitaj kunsidoj de la komitato de UEA estas ekstreme malofta okazaĵo. Pasintfoje tia kunsido kredeble okazis iam dum la prezidanteco de Ivo Lapenna.
  4. Laŭ la komita decido necesas pli da alternativoj kaj analizo de iliaj konsekvencoj.
  5. Daŭripova naturo akompanas daŭripovan socion kaj daŭripova socio akompanas egalecan pritrakton de la homoj, ankaŭ rilate lingvon
  6. La nunaj procezoj de ekonomia tutmondiĝo egale minacas la daŭripovon de kultura diverseco kaj biologia diverseco.
  7. Tamen ankaŭ miaopinie superflua kaj nelogika, sekve evitinda.
  8. La Esperanto-movado, kiel movado por alispeca tutmondiĝo bazita sur respekto kaj valorigo de lingva kaj kultura diverseco, estas samtempe movado por daŭripova evoluigo en vasta senco
  9. Multaj individuoj kaj organizoj en la Esperanto-movado jam aktive laboras por pli ekvilibraj rilatoj inter naturo kaj kulturo, interalie agadoj por interkultura edukado, interhoma solidareco, kaj subteno al lokaj iniciatoj por daŭripova evoluigo
  10. Nenia makulo estas pli granda ol ambicii por profito.
  11. Pli feliĉa estas martelo insultata, ol amboso kompatata.
  12. Elkoran dankon por via aldono.
  13. La ŝtato ne havas lokon en la litĉambroj de la nacio.
  14. Mi tre konsentas kun vi kaj kun via analizo.
  15. Persone mi ne estas kontraŭ translokigo de la CO.
  16. La biblioteko eblas esploron?
  17. Se vi volas amori, iru al universitato. Se vi deziras edukon, iru al biblioteko.
  18. Eblas, eble?
  19. Anarkio estas ordo; regado estas interna milito
  20. Sed kiu fakte esploras tie kaj sub kiuj kondicxoj?
  21. Kiom da pli aux malpli sciencaj kontribuoj ekestis pro la biblioteko?
  22. Laux mia scio ecx ne ekzistas ekstere konsultebla katalogo.
  23. Pri elektronike atingeblaj dokumentoj ni ne parolu.
  24. Ni kredas nian devon, nome de homa libereco, homa digno kaj homa prosperado, repreni el la ĉielo la varojn, kiujn ĝi rabis, por redoni ilin al la tero.
  25. Ameno diablon ne forpelas.
  26. Amu kaj faru kion vi volas.
  27. Malbravulo ne kapablas esprimi amon; tio estas la nepraĵo por bravulo.
  28. Malamu la pekon kaj amu la pekulon.
  29. Neniu el vi vere kredas ĝis vi volas por via frato kion vi volas por vi.
  30. Amo de patrino, estas maro sen fino.
  31. Se vi juĝas personojn, vi havas neniom da tempo por ami ilin.
  32. Ne gravas, kiom ni faras, sed kiom ame ni faras. Ne gravas, kiom ni donacas, sed kiom ame ni donacas.
  33. Ĉiam amu viajn malamikojn — nenio alia tiom ĝenas ilin.
  34. Gravito ne kulpas pro tio, ke personoj falas en amon.
  35. Amo estas nenio krom amoro misliterumata.
  36. Amu unu la alian aŭ sin risku.
  37. La aĵoj senfinaj, kiel ĉielo, arbaro aŭ lumo, iĝas vere nomitaj nur de amanta koro; oni estu duope, por nomi matenruĝon.
  38. Nur en amo senkondiĉa, oni ja estas feliĉa.
  39. Oni post geedziĝo tre ŝanĝiĝas, aŭ freneziĝas au pli saĝiĝas.
  40. Anstatataŭ, ke antaŭ esti amataj, ni mltrankviliĝis pri tiu nepravigebla, nepraviginda ĝibo tia, kia estis nia esteco, anstataŭ ol senti nin kiel troaĵojn, ni nun sentas, ke tiu estado nia estas kunprenita, kaj volata, kune kun ĝiaj plej malgrandaj detaloj, de absoluta libereco, kiun ĝi samtempe kaŭzas, kaj kiun ni propramense volas per nia propra liberpovo. Tio estas la fundamento de la amĝojo, kiam ĝi ekzistas : nin senti ekzisti prave.
  41. Estas malfeliĉe vidi tiujn, kiuj kredas sin revoluciemuloj, liberigi sian malamon al la anarkiisto.
  42. Ekflugos ni el sama kajo kun okuloj fiksegitaj al samaj rebriloj Por tiu-ĉi viv' kaj la posta Vin mi amis, mi amas, kaj mi amos.
  43. Ha, ĉi tiujn lipojn sur ŝia lumeca vizaĝo! Ekridetas mia karulino. Mia amatulino estas min vidinta, kaj ŝi ridetas!
  44. Logi estas eskapi el senekzisteco.
  45. Lumir pasie :« - Veras do, ke vi ne kapablas malhavi min ? Diru ĝin ankoraŭfoje! Veras, ke vi ne kapablas malhavi min ? Vere kaj solide ? Ha tio ne estis longa afero por diri ! Tio estas mallonga frazo, sed entenas ĝi la feliĉon tutan, kiun oni povas havi.
  46. Estas plene da stultuloj, „psikofakistoj“, kiuj demonstras al oni, ke oni ne troinvestu je la amo, kiun oni spertas al siaj infanoj. Azenuloj!
  47. La am' ne estas ludo Sed sorta forta trudo ĝi svingas sian vipon al lip' pelante lipon.
  48. Brulu ĉiam am' en viaj koroj, amen
  49. Ĉu amikeco estas ĝi aŭ amo?
  50. Estis de mia viv’ la feliĉ’ :Ŝiajn okulojn vidi al mi rigardantajn.
  51. Akceptu la aĵojn, kiujn la fato destinis je vi, kaj amu la homojn, kiujn fato al vi kunligis, sed tion faru plenanime.
  52. Kvietu. Ĉar ni estos enfositaj kune en tiu ĉi tombo dum longlonga tempo, do ĉirkaŭpremu min !
  53. Se mi parolus la lingvojn de homoj kaj anĝeloj, sed ne havus amon, mi fariĝus sonanta kupro aŭ tintanta cimbalo. Kaj se mi posedus la profetpovon, kaj komprenus ĉiujn misterojn kaj ĉian scion; kaj se mi havus ĉian fidon, tiel ke mi povus formovi montojn, sed ne havus amon, mi estus nenio. Kaj se mi disdonus mian tutan havon por nutri la malsatulojn, kaj se mi lasus mian korpon por forbrulo, sed ne havus amon, per tio mi neniom profitus. Amo longe suferas, kaj bonfaras; amo ne envias; amo ne fanfaronas, ne ŝveligas sin, ne kondutas nedece, ne celas por si mem, ne koleriĝas, ne pripensas malbonon, ne ĝojas pri maljusteco, sed kunĝojas kun vereco; ĉion toleras, ĉion kredas, ĉion esperas, ĉion eltenas. Amo neniam pereas; sed, ĉu estas profetadoj, ili neniiĝos; ĉu lingvoj, ili ĉesiĝos; ĉu estas scio, ĝi neniiĝos. Ĉar ni scias laŭparte, kaj ni profetadas laŭparte; sed kiam venos perfektaĵo, tiam neniiĝos tio, kio estas laŭparta. Kiam mi estis infano, kiel infano mi parolis, kiel infano mi sentis, kiel infano mi pensis; nun fariĝinte plenaĝulo, mi jam forigis la infanaĵojn. Ĉar nun ni vidas per spegulo, malhele; sed tiam okulon ĉe okulo; nun mi konas laŭparte; sed tiam mi konos tiel same, kiel ankaŭ mi estas konita. Restas do nun fido, espero, amo, tiuj tri; kaj la plej granda el ili estas amo.
  54. Vi Lesbia, demandas kiom kisojn mia koro bezonas por satiĝi ? Ho, demandu do, kiom sabloj ardas en palma dezerto de Libio. Ho, demandu do, kiom steloj ŝtele rigardas. Tiom kisojn bezonas kor’ freneza.
  55. Kiu povas nin deŝiri de la amo de Kristo?
  56. Ne estas solidareco sen amo.
  57. Amo parolas silente, tamen plej elokvente.
  58. Amo similas al neĝo, dissolviĝas post varmiĝo.
  59. Kiu dissemas amon, tiu rikoltos la samon.
  60. Amo konas nek aĝon, nek obeas la saĝon.
  61. Tiun mi amas, kiu deziras la neeblon!
  62. Amo: pensi je iu, senpripense.
  63. Amo ne komencas kaj finas kiel ni pensas. Amo estas batalo, amo estas milito; amo estas plenkreskiĝo.
  64. Mi diris al li ke amo estas kontraŭnatura sento, kiu kondamnas du fremdulojn al malnobla kaj malsaniga dependeco tiom efemera kiom intensa.
  65. Malgraŭ tio, pri kio la Papo Benedikto volas kredigi nin, seksumo sen amo povas esti fekbonega.
  66. La egoismo, kiel Stirner valoras ĝin, ne estas kontraŭaĵo de la amo nek kontraŭaĵo de pensado, nek malamiko de la dolĉa vivo de amo, nek malamiko de sindono, nek malamiko de intima koreco, sed ankaŭ ne estas malamiko de kritiko, nek malamiko de socialismo, nek, mallonge, malamiko de iu ajn efektiva intereso. Ĝi ne ekskludas iun ajn intereson. Nur kontraŭ la neintereso kaj la neinteresantoj ĝi direktiĝas; ne kontraŭ la amo sed kontraŭ la sankta amo, nek kontraŭ pensado sed kontraŭ la sankta pensado, nek kontraŭ socialistoj sed kontraŭ la sanktaj socialistoj, ktp.
  67. Kiu ne amas seksumi nescias pri la plej bela donaco de naturo. Seksĝuo estas kuracilo por ĉiuj da vivdoloroj.
  68. Kaj kie?
  69. Kompreneble en Roterdamo.
  70. Kaj kial?
  71. Niaj unuaj lecionoj de disdonado komencis per la seksumado . Tiu mirakla kuracilo estas enhavita en nia propra korpo por servi kaj esti disdonita al la aliaj. Tiu kuracilo ne apartenas al ni sed al niaj amantoj !
  72. Kaj ĉion tiun algo-odoron de l’virino malpli sengustan ol la pano de l’pastroj.
  73. La sola kontraŭnatura seksumago estas tiu kiun vi ne povas fari.
  74. Ni eventuale rekonos ke ĉasteco ne estas plivalora ol sennutreco.
  75. Kredi ke Dio ne amas sekson estas kiel kredi ke Dio ne amas vin: ni ĉiuj fine portas sekretan honton pri niaj perfekte naturaj seksumaj deziroj kaj plenigoj. Ni preferas la kredojn de virino kiun ni renkontas, fida ekleziano. Ŝi diris al ni ke, kvinjaraĝe, ŝi malkovris la ĝojojn de masturbado en la malantaŭa seĝo de la familia veturilo, sub gemuta kovraĵo dum longa vojaĝo. Ĝi sentis tiom mirinda ke ŝi konkludis, ke la ekzisto de sia klitoro estas pruvo ke Dio amas ŝin.
  76. Necesas multe pli da genio por amori ol por estri armeojn.
  77. Eĉ tiuj, kiuj sin konsideras seksum-pozitivaj kaj seksume liberiĝintaj, ofte kaptiĝas alimaniere: ili raciigas seksumon. Ellaso de fizika tensio, trakto de menstruaj simptomoj, daŭrigo de mensa saneco, protekto kontraŭ prostataj malsanoj, faro de beboj, firmigo de paroj, ktp, estas ĉiuj admirindaj celoj kaj bonegaj flankrezultoj de seksumo. Sed ili ne estas la intenco de sekso. Sekso estas por plezuro, kompleta kaj valora celo en si. Homoj seksumas ĉar ĝi tre bone sentas, kaj sekve ili tre bone sentas pri si mem.