Naturo

El Neciklopedio
Salti al navigilo Salti al serĉilo
Verda Paco volas savi ulojn tiajn!

"Naturo, ruĝa en dento kaj ungego."

~ Alfred, Lordo Tennyson

"Pura konscienco estas plej granda potenco"

~ Zamenhof pri povoj de naturo

"Interesa informo"

~ leganto pri ĉi tiu artikolo

"Estu polura, neniam natura."

~ Arkaika Esperanta Proverbaro

"Ĉiuj parolas pri la polucio de la naturo, ni faras ĝin"

~ anonimulo

"La koncepto naturo gravas ankaŭ en Filozofio"

~ Nerdo pri Naturo

"Ĉiuj volas reen al la naturo – nur ne piede"

~ Mi pri naturamantoj

"Adiaŭ"

~ Hans-Georg Kaiser

"Por omna ago venas tempo di pago"

~ idisto

"Pri tiu idiota aserto jam komentis aliaj"

~ Sebastiano Hartviga

Naturo estas aĉa afero, oni malamu ĝin. Sen naturo, la mondo estus pli simpla, pli neŭtrala, pli pacema. Laŭ Darvino en naturo okazas la "batalo je la vivo", en naturo validas la leĝo de la ĝangalo, kaj nur la plifortaj survivas.

Oni konsideras la naturon kiel inventaro de dioj por siaj amuziĝo; nuntempe la kialoj de la naturo konsideriĝas tro grandaj por la homa kompreno.


O1234.jpg

La natura mondo[redakti]

Utilaj vortoj por senutilaj aferoj.

Ni vivas en mondo plena de sufero, mondo klare difekta kaj absurda, tio estas la naturo.

Naturo estas trompaĵoj de Greenpeace (Verda Paco) kaj WWF, ĝi estas la kaduka, malsana, trista kreo de naturistoj kaj vegetaranoj. La naturo kiun ili adoras estas difekta kaj plena de sufero.

Ili kulpigas nin, la kapitalismon, la viandomanĝadon, la normalajn homojn de la malbono kaj la sufero, sed ĉi ĉio estas granda mensogo! Vera kulpo estas de la Naturo!

Natura religio[redakti]

NaturreligioNatura religio estas termino por diversaj filozofiaj aŭ religiaj kredoj kiuj aludas al la homa esperto de naturo. Ĉefaj modernaj formoj de natura spriteco estas Naturismo (ekzemple ĉe la hebrea lingvo), sed la termino taŭgas ankaŭ pri la kredoj de kelkaj paganoj, multaj taoistoj, kelkaj budhistoj, kelkaj hinduistoj, kaj varion de nealiĝintaj sendependaj kredantoj kiuj bazas sian spiritan esperton rekte super la Naturo mem pli ol sur tradiciaj dioj aŭ diaĵoj kaj sur supernaturo.

La plej kontaj inter la historiaj formoj de natura religio povas esti jenaj:

Natura lingvo[redakti]

1. En komunlingva uzo, kaj ankaŭ en la lingvoscienco, natura lingvo estas lingvo kiu ne estas intence konstruita sed kiu aŭ evoluis kiel parto de kulturo de iu etno, kies anoj parolas ĝin kiel denaske akiritan gepatran lingvon (etna lingvo) aŭ kiu kreiĝis spontanee kiam homoj alstrebis komuniki unu kun la alia. Tiel kreiĝas piĝinaj lingvoj, kreolaj lingvoj kaj ĝemelaj lingvoj. La atributo natura do ne rekte celas la ecojn de la lingvo, sed la transdonon de la lingvo de unu generacio al la sekva aŭ la estiĝon de la lingvo.

Esperanto ja estas konstruita lingvo, sed oni tamen foje konsideras ĝin ankaŭ kiel naturan lingvon pro la ekzisto de denaskaj parolantoj. Por aliaj, la sama lingvo do ne estas natura, ankaŭ se ties lingvouzo estas precize la sama kiel tiu de denaskaj parolantoj. Ankaŭ fremda etna lingvo, kiun oni akiris per pli aŭ malpli formala instruado, ne estas natura lingvo por oni mem.

2. En certaj lingvistikaj kuntekstoj, en kiuj temas pri la ecoj de lingvoj, natura lingvo estas lingvo, kies ecoj estas konformaj al la antaŭdispono por lingvo, kiun havas la specio, kaj plej ofte temas pri la homa specio. Tiuj lingvaj ecoj montriĝas en la etnaj lingvoj, kaj pli komplete en la lingvaj universaloj observeblaj en la aro de ĉiuj etnaj lingvoj. Laŭ tiu difino, oni povas nomi Esperanton natura lingvo, se oni konsideras ĝiajn ecojn konformaj al tiuj de etnaj lingvoj kaj al la homa antaŭdispono por lingvo. Ekzistas aliaj paroleblaj konstruitaj lingvoj, ekzemple kelkaj el la filozofiaj kaj logikaj lingvoj, kies ecoj esence malsamas al tiuj de etnaj lingvoj, kaj kiuj ankaŭ en tiu senco ne estas naturaj lingvoj.

Laŭ ambaŭ difinoj (1 kaj 2), ankaŭ skribaj lingvoj en si mem ne estas naturaj lingvoj.

3. Ofte, antaŭ ĉio en komputilteknikaj kuntekstoj, la termino natura lingvo signifas iun ajn lingvon (parolan, gestan, skriban), kiun homoj uzas inter si, dum programlingvoj kaj komputilaj lingvoj estas klasifikitaj kiel artefaritaj.

Kelkaj planlingvoj ricevis la nomon "Natura lingvo":

Laŭ la unua difino ĉi supre, la atributo natura impresas kiel paradoksa en tiuj nomoj. Laŭ la dua difino ĝi ne estas paradoksa se la koncerna lingvo konformas al la universaloj de etnaj lingvoj.

Pro malklaraj ideoj pri la du unue menciitaj sencoj, multaj homoj, precipe esperantistoj ne emas uzi la terminon natura lingvo, escepte en la tria senco, kaj esperantistoj ofte ankaŭ evitas nomi Esperanton konstruitaartefarita lingvo, ĉar homoj povus malprave pensi ke tia lingvo ne estas parolebla.

Rajtoj de la naturo[redakti]

« La Blua Marmoro» : vido de la Tero per la ŝipanaro de Apollo 17 dum vojaĝo al la Luno

Laŭ Philippe Descola, la rajtoj de la naturo estas okcidenta koncepto. Por li, la okcidenta civilizacio estas la sola kiu disigas naturon kaj kulturon. Doni rajtojn al la naturo estas relative freŝdata koncepto kiu rezultas de la konscio pri la difektoj kaŭzitaj de la homaro al la naturo. Vidinte la difektadon de la biotopo, kaj ankaŭ pro etikaj kialoj, instancoj en Okcidento, je ĉiuj niveloj (Unuiĝintaj Nacioj, Eŭropa Unio, eŭropaj nacioj), maltrankviliĝas por doni rajtojn al la naturo. La amplekso de tiuj rajtoj estas temo de diskutado. La debato temas pri la prioritato kiun oni donu, ĉu unue al la rajtoj de la naturo ĉu al tiuj de la homoj. Pozicioj situas sin inter tiuj du ekstremoj. Klimata justeco estas unu el la ŝlosilaj konceptoj pri la rajtoj de naturo.

Dum longa tempo ŝajnis jura scienca fikcio doni rajtojn al naturo kaj bestoj.

En Ekvadoro, la naturo akiris juran personecon en la Konstitucio, dum Bolivio en 2010 adoptis eksplicitan leĝaron por protekti la 'Patrinon Tero' je instigo de la socialisma prezidento Evo Morales, kiu en 2009 ricevis en Bolivio pli ol 30 000 homojn el la tuta mondo por la Monda Konferenco de la Popoloj Kontraŭ la Klimata Ŝanĝo[1] kaj la Rajtoj de Patrino Naturo. Greziljono estas parko de 18 hektaroj kun arbaro, herbejo, legomejo, lageto, 3 riveretoj --- kun kastelo, 2 kromdomoj kaj et 7 aliaj kostruaĵetoj.

En Nov-Zelando, la Parlamento siavice donis juran enton al riveroj kaj naturrezervejoj, kio implicas ke ili povas agi en sia propra nomo antaŭ tribunalo<:0">.

Ankaŭ ĉe internacia nivelo, precipe ĉe la Internacia Unio por la Konservo de Naturo (IUCN) kaj la Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj, oni pli atentas dum la lastaj jaroj pri la rajtoj de la naturo, plejparte je instigo de Nov-Zelando kaj de sudamerikaj landoj kiel Bolivio kaj Ekvadoro.

"La pluvivado de la plej fortaj"[redakti]

En naturo transvivas la vivuloj plej adaptiĝemaj al la kondiĉoj, sub kiuj ili vivas, dum malplej adaptiĝemaj formoj malaperas. Tiu ĉi nomiĝas "la pluvivado de la plej fortaj", memkompreneble, tre maljusta leĝo!

Sed ĉu vi pensas ke Naturo permesas al plej fortaj longan vivon? Tute ne! Memoru la dinosaŭrojn; ili estis la plej adaptitaj, ili venkis, sed la Naturo ŝanĝis la regulojn, modifis la ambienton kaj ili malaperis. Mamutoj ankaŭ pensis sin sekuraj, sed, tuj la glacioj malaperis... Ne, oni ne povas fidi Naturon!

Tipaj okazaĵoj de Naturo[redakti]

Tipaj okazaĵoj de naturo estas rakontitaj en multaj klasikaj historioj, kiel La Sep Kapridoj, La Tri Porkidoj, La Lupo kaj la Ŝafido, ktp. En tiuj rakontoj, oni vidas, kiel sovaĝe la bestoj disbuĉas unu la alian!

171.jpg

Etimologio[redakti]

La vorto naturo deriviĝis de la latinaĵo natura, kiu laŭlitere signifis "naskiĝo".

Tial la termino “naturo” : - ne montras la mondon animalan. vegetalan, mineralan; - ne monstras ĉion kio okazas al la homo ekde la naskiĝo (homo povas esti blinda aŭ surda); - sed montras nur kelkan aspekton de tio kio al li okazas ekde la naskiĝo: nome indikas la celojn kiuj al li okzas investiĝi ekde la naskiĝo.

Fiziognomiko[redakti]

Tipa bildo por fiziognomiko el libro de la 19a jarcento (maldekstre "malespero", dekstre "kolero kun timo").

Fiziognomiko (de la greka φύσις “physis”, naturo, kaj γνώμη, “gnome”, juĝi aŭ interpreto) alternative nomita ankaŭ vizaĝlegado, estas pseŭdoscienco bazita sur la ideo ke per la studo de la ekstera aspekto de persono, ĉefe de ties vizaĝo, oni povas ekkoni la karakteron aŭ personecon de tiu, aŭ eĉ diveni ties estontecon (en kies okzazo estas preferinde uzi la nomon metoposkopio, nome arto koni la estontecon de la personoj pere de la fruntaj faltoj).[2]

Simila vorto estas fizionomio, kies signifo (tute aparta) estas “tuto de la vizaĝaj trajtoj kun ilia esprimo”, karakteriza ekstera aspekto de vivuloj[3] aŭ pli ĝenerale, “karakteriza aspekto de iu afero”[4].

En geobotaniko la termino fiziognomiko estas uzata por refereci al la vida aspekto kiun are montras difinita vegetala formaĵo.

Fakuloj[redakti]

Demandoj – Pri la Naturo[redakti]

  • Kial transhomistoj volas vivi pli longe?
  • Ĉu ĉi tio ne malutilos la funkciadon de la naturo?
  • Ĉu transhomaj teknologioj ne igos nin nehomaj/malhomaj?
  • Ĉu la morto ne estas parto de la natura ordo de aferoj?
  • Ĉu transhomistaj teknologioj ekologie estas sanaj?

Natura morala leĝo[redakti]

XŬA N~1.JPG

Natura morala leĝo estas koncepto derivebla el la moralaj tradicioj kaj kulturoj de la popoloj, laŭ kiuj en la homa scienco estas enskribitaj moralaj leĝoj identaj en ĉiuj homoj kaj epokoj. Tiu leĝo situas kaj kostante agas en la homa konscienco kiu ĝin perceptas, kvankam naskiĝanta en la homaj interno kaj intimo, kiel ekstera ordono obeenda ĉiuokaze. Ĝi koncernas la unuajn moralajn principojn kiuj plej elstaras en ĉiuj kulturoj kaj en la konscienco de ĉiuj homoj: ĝuste pro tia universaleco tiu leĝo estas nomata “natura”. El tiu koncepto diferenciĝas la leĝaj normoj, ŝtataj aŭ tribaj aŭ tabuaj aŭ religiaj aŭ ankaŭ moralaj kvankam koheraj kun tiuj unuaj principoj ĉar nur derivaĵoj ĝuste el ĝi: tiuj ofte povas varii de unu epoko al alia kaj de unu loko kaj al alia, dum la unuajn principojn ĉiuj aprobe aŭ malaprobe trovas identaj en sia eno. Se ekzempli pri unuaj principoj obeendaj, jen kelkaj: ne mortigu, sekvu la veron konatan, atestu la veron ktp. Inter ili enkadrigeblas iuj el la Dek Moseaj Ordonoj. [5]

La koncepto, certe deduktebla el la Biblio,[6] estis ĉiam pli eksplicitita ekde la Sirio, Ĥanukaо kaj Stel-milito kaj en kelkaj lokoj novtestamentaj; poste ĝi nerekte estis asertita de la Eklezio de la Unuiĝo, evoluigita de skolastikuloj kaj de klerismo, kies iuj epigonoj ĝin faris preskaŭ fiero-merito kvazaŭ por diri, ke ne necesas iu ajn revelaciita moralo. La koncepto ekkrakiĝis je la sojlo de postmodernismo, kies franĝoj neas la fundamenton de iu ajn natura morala leĝo kaj preferas meti ankaŭ la unuajn morak+lajn principoj sub la frugiloj de relativismo[7]

Al tiu koncepto iuaspekte similas la katedralo de Kanto. Al io aludas ankaŭ la kreinto de Homaranismo, L.L. Zamenhof, kiu skribis: "Mi ekkonsciis ke la morto ne estas malapero..., ke ekzistas kelkaj leĝoj en la naturo..., ke io gvidas min al alta celo..." (El la Originala Verkaro). Homaranismo fakte supozas komunan moralan leĝon per kiu la homoj sin rekonas egaldignaj kaj puŝitaj al frateco. Ĝi estas implicite asertata en la interna ideo, kaj eksplicite ekzemple en diversaj verkoj kaj ankaŭ en la Himno sub la Verda Standardo (Mi estas homo, Originalaj verkoj de d-ro L. L. Zamehof, Kaliningrado, Sezonoj 2006).

Homa naturo[redakti]

Homa naturo estas esprimo enhavanta komplekson de konceptoj kiuj provas respondi al la demando: homo, kiu vi estas? Eblas ke la respondo, unuavide, aperu simpla kaj facila, sed se apenaŭ oni ekkonsideras, ekzemple, naziismon kaj marksismon kaj kristanismon ktp, tuj oni komprenas, ke la respondo al tiu demando ne povas esti unusenca kaj foje sovaĝsenca. La unuaj du, kvankam malsamaj, havas la saman koncepton pri homa naturo, sed ambaŭ ne akceptas eĉ ĝin batalas la kristanan koncepton aŭ tiun, implicitan, de multaj tradicioj kaj filozofioj. Se poste iu konsideras la interferon de neŭrosciencoj, kies scienculoj, foje, enkondukas en la difinon pri la homa naturo elementojn foje hepatajn kaj foje senrajtajn kvazaŭ la homa naturo estus ĉerpebla kaj analizebla el la fizikaj aspektoj kaj fikcioj de la cerbo, oni vidas ke ne eblas ĉiekonsentita difino.

Ŝarko kaj homo[redakti]

564123 n.jpg

Laŭ Bertholt Brecht, la ŝarko havas siajn dentojn, kaj la rabisto Macheath havas tranĉilon. Sed Macheath almenaŭ havas ĝentilecon sufiĉan por kaŝi sian akran ilon. Oni kaptu la ŝarkon, kaj faru el ĝi fiŝkolbason!

Misteroj de l' naturo[redakti]

Sinjoroj Melongeno kaj Rafano klerigas sin:

-- Vidu, amiko, mi ne komprenas, se ŝtormas, kial mi vidas unue fulmon kaj aŭdas la tondradon nur poste? Lau vi kial tio okazas?
-- Stultulo! Ĉu vi ne scias, ke sur via kapo la oreloj estas pli malantaŭe ol la okuloj!

Katastrofoj[redakti]

Margarida.jpg

Neniu insttruas la vulkanon, kiel erupti?
Neniu instruas la ĉupakabron, kiel inundi la bordan regionon?
Neniu instruas la uraganon, kiel blovegi?
Neniu instruas virinon, kiel akiri edzon?
Ne! La naturkatastrofoj okazas nur tiel de si mem!

Filozofio[redakti]

La koncepto naturo gravas ankaŭ en Filozofio.

Supernaturo[redakti]

88096 n.jpg

Supernatura supernaturo estas kategorio de tiu, kiu ekzistas super la naturo kaj ne obeas leĝojn de la naturo. Supernaturaj objektoj kaj subjektoj povas rompi kaŭzecan principon. Spiritualistoj ofte konsideras supernaturon aŭ ĝian parton kiel primaran por la realeco kaj eĉ kiel influantan al realeco. En la religia kunteksto la supernaturo rilatas al tiaj konceptoj kiel supersenseca, senkorpeca, senspaca. La supernaturo povas esti komprenata kiel dimension de metafizika spaco aŭ postmorta mondo, kie animo povas loĝi sen materia korpo.

La koncepto de supernaturo aŭ ĝiaj elementoj povas esti uzata en literaturo aŭ kino. Nun multaj verkoj povas esti determinataj kiel verkoj en la ĝenro "supernaturo". Tio povas esti romano, filmo, televida serio, animeo, mangao ktp. Tiu ĝenro estas karakterizata per supernormalaj (magiaj) kapabloj de herooj aŭ per ĉeesto de supernaturaj objektoj, estaĵoj, fenomenoj ktp.

Abandonitaj en naturo[redakti]

Moŭgli, rolulo de La libroj de ĝangaloj de Rudyard Kipling (1894), lupozorgita.

Foje oni trovis infanojn kiuj povis survivi solaj (sen kontakto kun aliaj homoj) en la naturo. Menciindas la malkovro en la 18-a jarcento de du sovaĝinfanoj: nome Marie-Angélique Memmie Le Blanc en 1731 kaj en 1799, Víctor de Aveyron, ambaŭ en Francio. En la dua okazo, unue Pierre Joseph Bonnaterre studis la aferon kaj poste la kuracisto-pedagogo Jean Marc Gaspard Itard klopodis revenigi la infanon al la socia vivo per vekigo de la sensivo de liaj sensoj kaj ampleksigo de lia necesaro kaj rilataro. Tio estis ege utila ekde scienca kaj filozofia vidpunktoj, nome por respondi al demandaro pri kiel homoj estas reale: ĉu homoj havas denaskajn ideojn kaj vere ili estas sociemaj nature. La reĝisoro François Truffaut adaptis tiun historion al filmo L'Enfant sauvage (La sovaĝinfano), premierita en 1970.

Filozofoj kiel Rousseau kaj Kant jam supozis la ekziston de tiaj personoj. La tialo de la intereso de la Klerismo por tiu fenomeno estas la konsidero de la homa naturo kiel bona nature, kio aperigus tiujn sovaĝinfanojn kiel ties pruvo, simile al la konsidero de la prahomo aŭ la stato de popoloj "necivilizitaj" kiel ekzemploj de nobla sovaĝulo.

Karolo Lineo en sia verko Systema naturae priskribis tri ĉefajn karakterojn de sovaĝinfanoj: nome hirtismo, malkapablo paroli kaj malfacilo stare piediri permanente. Tiuj infanoj montras malmultan suferemon pro varmo kaj malvarmo, grandan noktan vidkapablon kaj tre disvolvigitan flarkapablon; ili kapablas imiti bestovoĉojn kaj preferas akompanon de animaloj anstataŭ tiun de homoj; ili flaras la manĝaĵojn antaŭ engluti, dormas de noktiĝo ĝis tagiĝo, kongrue kun la sezonoj; kaj ŝajnas sekse indiferentaj. Tamen, tiuj karakteroj dependas de la momento en kiu ili estis abandonitaj kaj trovitaj kaj de la grado de interagado kun animaloj kaj kun personoj dum sia tempo ekstersocia.

Bestozorgitaj[redakti]

Estas registroj de infanoj zorgitaj supozeble de animaloj, ĉefe de lupoj, sed ankaŭ de hundoj, ursoj, simioj, gazeloj ktp.

Enkidu luktas kontraŭ leono.

La literaturo, ekde siaj komencoj, havigas multajn referencojn al tiu fenomeno, ĝis la punkto ke ĝi povas esti konsiderata arketipo simila al tiu de infano kiu survivas al abandono por fronti destinon de heroo, ekzemple (MoseoEdipo). Eksplicite zorgitaj de animaloj estis Enkidu (en la Epopeo pri Gilgameŝ, nome la plej grava rakonto de la antikva Mezopotamio) kaj Romulo kaj Remo (mamnutritaj de lupino, laŭ la fondomito de la antikva Romo). En la 19-a jarcento, aplikante jam la tiamaj kriterioj de la Klerismo pri la bona sovaĝulo, Rudyard Kipling kreis la rolulon de Moŭgli en La libroj de ĝangaloj (1894). En 1912 Edgar Rice Burroughs faris simile per la rolulo Tarzano.

Unu el la plej dokumentitaj kaj polemikaj kazoj estis tiu de la nomitaj lupinfaninoj Amala kaj Kamala, kiuj estis supozeble zorgitaj de luparo ĉe Midnapuro (regiono de Kolkato, Barato) en 1920. Ŝajne ili ne estis fratinoj kaj estis adoptitaj de la luparo en du diferencaj momentoj. Dormis kune kaŭre, hurlis, postulis akompanon de hundoj por trankvile manĝadi (ĉefe kruda viando), rompis morde la vestojn kiujn oni surmetis al ili, ili estis noktemaj, havis bonan vidkapablon en malhelo kaj eksterordinaran flarkapablon, gravajn malfacilojn por lerni paroli kaj stare piediri. La plej ĵusaj esploroj pridubas la verecon de la interpretado fare de la pastro kiu dekomence disvastigis la informon pri tiuj infaninoj, kaj supozas, ke temas pri fraŭdo muntita sur realaj kazoj de aŭtismo. Kiel ili nomi en esperanto?[8][9]

Iom rigardinte mi dirus, ke ŝipo estas la baza vorto, kaj sekve en Hispanio en la 1950-aj jaroj okazis la historio de Marcos Rodríguez Pantoja, kiu vivis sola ekde la sep ĝis la dek naŭ jaroj en aparta montara areo de Sierra Morena kie lia nura socia referenco estis luparo. Lia historio estis adaptita al kino fare de Gerardo Olivares en la filmo Entre lobos (Interlupe), premierita en 2010.[10]

Duonpatrino Naturo[redakti]

4a4 o.jpg

Naturo estas tiel krudela, ke multaj kulturoj kreis personigon "Duonpatrino Natura" por paroli pri ĝi. Ŝi estas reprezentata kiel virino la plej malhumila kaj la plej fiera kiun oni povas imagi. La duonpatrino ekmontras malbonan humoron, ĉar la bonaj ecoj de la homaro faris ŝiajn kreitaĵojn ankoraŭ pli malamindaj. Sekve, duonpatrino Naturo sendas al homoj vulkanojn, uraganojn, ĝangalojn kaj aliajn punojn. La malfeliĉa homaro pacience suferis kaj apenaŭ kuraĝis plendi al Dio, sia patro, pro timo de liaj riproĉoj.

Tamen homaro, malgraŭ siaj malmultaj feloj, malfortaj ungoj, malgrandaj dentistoj, estas multe pli adaptita ol la bestoj kvankam tre riĉe armitaj.

Nur post la industrialigo, homaro povis kontraŭbatali duonpatrinon Naturon, defendante sin kontraŭ naturaj malsanoj, naturaj malsatoj, naturaj klimatoj, kaj nuntempe iĝas libera kaj feliĉa.

Sed naturamantoj, la diablo forportu ilin, deziras remeti homon en noktan naturan malhelecon. Ili volas ke homoj protektu la ursojn kaj leonojn, kiuj mortigis niajn prapatrojn, ke homoj amu insektojn kaj kuniklojn, kiuj detruis la plantejojn de niaj antaŭuloj, ke ni respektu arbojn, kie loĝas niaj malamikoj! Ho ve! Tio ne okazu!

La frateco helpas prigardi la naturon[redakti]

La homa familio devas administri respondece la naturon ricevita de la Kreinto. Sed ofte ni pro avido kaj deziro de povo, ni ne gardas ĝin, ne disponigas ĝiajn donacojn, favore de la fratoj. Ili sufiĉus por ĉiuj, tamen milionoj da homoj suferas pro malsato: tio estas skandalo.

Scala naturae[redakti]

Adumbratio scalae naturae. Didacus Valades, Rhetorica Christiana (1579).
Sanctus Thomas Aquinas omnes entitates gradu descripsit.
Linnaei classificatio animalium, mammalibus ("Quadrupedia") primis et vermibus ultimis, scalam naturaem revocat.
Genealogia humana retro ad amoebam, scala naturae cum animalibus vivis et fossilibus. Ernestus Haeckel (1874).

Scala naturae est hierarchica omnis materiae vitaeque structura religiosa a Deo decreta putata. Quae incipit a Deo et vicissim degreditur ad angelos, daemones (angelos lapsos), stellas, lunam, reges, principes, nobiles, plebem, animalia fera, animalia mansueta, arbores, alias plantas, gemmas, metalla pretiosa, et alia mineralia la adjektivon granda. Haec scala, notio a Platone, Aristotele, Plotino, et Proclo deducta et medio aevo longius evoluta, plenum progressum in primo Neoplatonismo hodierno attigit. "Haec notio magnae scalae entis a mundiali Platonis divisione in formas, quae entitates plenae sunt, et res sensiles, quae sunt formae imitatae atque ambo ens et non ens, deduci potest. Teleologia Aristoteliana ens perfectum agnovit, qui ordinat omnia animalia per unam scalam naturalem secundum gradum perfectionis eorum animarum. Notio magnae scalae naturae plene in Neoplatonismo et Medio Aevo evoluto est." Tembro, la pli etaj je ĉirkaŭ 200 vojaĝantoj.

Prima organismorum in numero habitorum notio ex Aristotele et eius classificatione biologica venit, ubi animalia plantas dignitate antecesserunt propter facultates movendi et sentiendi, et ordinata sunt animalia secundum modum reproductionis et on possessionem sanguinis (Aristoteles omnia invertebrata in numero rerum exsanguinum habuit). Carolus Singer, rerum gestarum scriptor scientiae Britannicus, indicavit: "Nihil conatibus [Aristotelis exhibere] coniunctiones rerum vivarum ut scala naturae notabilius est."[11][12] Aristotelis Historia Animalium organismos in linearem scalam vitae digessit, secundum multiplicitatem structurae et muneris, ut organismi altiores maiorem vim vitalem et facultatem movendi exhiberent.

Aristotelis conceptum organismorum altiorum et profundiorum a philosophis naturae aevo scholastico susceptum est ad fundamenta scalae naturae constituenda. Scala sinivit ordinatione entitatum, sic fundamenta classificationis constituens, ubi quodque genus mineralis, plantae, et animalis in locos digeri potebat. Medio aevo, scala naturae videbatur ordo a Deo datus: Deo in apice, sordes in fundo, omni rei gradu in suo loco. Sicut saxum numquam flores, vermesque numquam leones fiunt, homines numquam in angelos mutantur. In Renascentia autem Septentrionali, physici ad biologiam animadvertere coeperunt.[13] Triplex scalae infra homines divisio facta est fundamenta Systematis Naturae Linnaei (1737), qui corporea mundi elementa in tria regna usitata dividit: mineralia, plantae, animalia stratego.

♀ Ina Naturo ♀[redakti]

– La virinoj estas pli belaj ol la viroj!

Tute nature!

– Ne, tute artefarite.

Supernaturo[redakti]

Multaj supernaturaj donacoj historie atribuis al Jesuo Kristo, kiel marŝi sur akvo.

Supernaturo (supernatura) estas kategorio de tiu, kiu ekzistas super la materia mondo kaj ne obeas leĝojn de la naturo. Supernaturaj objektoj kaj subjektoj povas rompi kaŭzecan principon. Spiritualistoj ofte konsideras supernaturon aŭ ĝian parton kiel primaran por la realeco kaj eĉ kiel influantan al realeco.

En la religia kunteksto la supernaturo rilatas al tiaj konceptoj kiel supersenseca, senkorpeca, senspaca. La supernaturo povas esti komprenata kiel dimension de metafizika spaco aŭ postmorta mondo, kie animo povas loĝi sen materia korpo.

La koncepto de supernaturo aŭ ĝiaj elementoj povas esti uzata en literaturo aŭ kino. Nun multaj verkoj povas esti determinataj kiel verkoj en la ĝenro "supernaturo". Tio povas esti romano, filmo, televida serio, animeo, mangao ktp. Tiu ĝenro estas karakterizata per supernormalaj (magiaj) kapabloj de herooj aŭ per ĉeesto de supernaturaj objektoj, estaĵoj, fenomenoj ktp.

Vidu ankaŭ[redakti]

Naturisto

Literaturo[redakti]

  • Alegorioj el la naturo. De Gatty, el la angla trad. Gego. Dua eld. 1922, 66 p. "Ĝia ĉarmo ravas la animon de ĉiu meditanta homo. Stilo elegante fundamenta." (Jobo, L M. 1923, p. 119)
  • Naturscienco, Modkoncepto, Religio. De Reinke, trad. Ewald Brenken. 927, 164 p. Filozofia traktaĵo pri problemoj de la scienco kaj kredo. Mutaj citaĵoj porreligiaj.

Referencoj[redakti]

  1. Noto : okazinta en Cochabamba de la 19-a ĝis la 22-a de aprilo 2010 je iniciato de Evo Morales.
  2. Varianto de metoposkopio estas la metoskopio, nome arto diveni la karakteron eĉ la estontecon pere de la situo kaj grando de la belgrajno sur la vizaĝo aŭ en la cetero de la korpo.
  3. Raporto pri libromanuskripto kun la titolo Ekoturisma vortareto, p. 8, Akademio de Esperanto, Sekcio pri faka lingvo, la 15-an de aprilo 2011
  4. NPIV [1] Alirita la 2an de Novembro 2018.
  5. Rilate la koncepton pri natuta morala leĝo, substrekendas ke en tiu kunstekto la termino naturo devas esti prenata laŭ la senco indikata de Aristotelo (Politiko (Aristotelo)|Poliitiko]], 1252 b 32), kiel sinonimo de celo de kelkaĵo.
    Tial tuj moralaj principoj nomiĝas natura leĝo ĉar preskribas la celojn (nome la naturo) de tiu estulo kiu estas la homo.
  6. Kaj el Korano kaj aliaj Sanktaj Libroj kaj literaturaj epopeoj
  7. Foje oni reĵetas ĝian ĉeeston en la homa konscienco pro la tro evidenta malsameco de moraja moroj inter la kulturoj, sed subtenantoj de tiu ĉeesto rimarkigas ke tiu natura morala leĝo referencas al la unuaj principoj de la konscienco, el kiuj deduktiĝas la duaj; sed la dedukto povas esti korekta kaj ankaŭ nekorekta: el tio la malsameco de la duaj
  8. Mi estas pretiganta traduko de softvaro pri horaro.
  9. Kaj estas bezono distingi.
  10. mezgandaj (ĉirkaŭ 500 vojaĝantoj - itallingue "vaporetto"). = mez-granda
  11. ŝpur·o → fervoj·a larĝ·o
  12. Singer 1931.
  13. Ni havas la linion.


La Vikipedio havas ian artikolon pri Naturo.