Tempo

El Neciklopedio
(Alidirektita el Minuto)
Iri al: navigado, serĉi
La fluo de sablo en sablohorloĝon povas esti uzata por koni la paŝintan tempon. Tia horloĝo konkrete reprezentas la simbolon de la tempopaŝo ĉe diversaj ikonaj sistemoj.

"Testudoj amuzas ludantojn en Esperanto"

~ enkodigita mesaĝo dum Dua Itala Milito de Sendependeco
Klasika kukolhorloĝo.

"La lumo por vero ofte estas danĝero."

~ iu dum eonoj
Kalendaro montranta jaron kun hispanlingvaj nomoj de monatoj

"Pri kia ludo temas?"

~ ulo suferanta de trouza braka malsano

" Ŝatu amikon laŭ la dato de akiro."

~ historiografo

"Tro akra fajro estas sen daŭro. "

~ kritikisto pri I Spit on Your Grave

El ordinara vivosperto oni rimarkas ke la tempo fluas foje rapide kaj foje malrapide, depende de niaj intencoj por la konkreta agado. Fizikistoj kaj inĝenieroj uzas la tempon kiel normon por mezuri kiom da tempo daŭras iu evento aŭ kiom da tempo oni bezonas por iu ago. Por biosciencistoj la ideo de la tempo estas ligita al naturaj cikloj de la vivo, ekzemple al la ĉiutagaj cikloj de dormo kaj vekiĝo, matureco, reproduktado, gravedperiodoj ktp.

La tempon malsame pririgardis malsamaj kulturoj en diversaj tempoj. En iuj religioj tempo, precipe homa tempo sur la tero, estas rigardata kiel ŝanĝo de cikloj, en kiu homoj mortas kaj renaskiĝas denove kaj denove. Iuj antikvaj grekaj filozofoj kredis, ke tempo estas iluzio, kaj realo estas senŝanĝa kaj senmova. Iuj grandaj religioj instruis, ke la tempo estis kreita kaj estas destinita por fini iun tagon en terura kulmino. Isaac Newton kredis ke tempo kaj spaco estis absoluta, ideala kaj senŝanĝa. Lia vidpunkto pri la tempo estis venkita per la teorio de relativeco de Albert Einstein.

Por sciencistoj, la mezuro de tempo inkluzivas du paŝojn: difini la precizan momenton, kiam io okazas, kaj establi standartan intervalon de tempo, ĝis kiam io daŭras. Ekzistas diversaj rimedoj kaj diversaj aparatoj por mezuri la tempintervalojn [1] kaj por indiki la ĝustan tempon. Same kalendaroj utilas por havi rapidan superrigardon al la paŝo de la tempo kaj pasinta kaj estonta.

La tempo estas la kvara dimensio kaj kvanto en kiuj okazaĵoj povas esti ordonitaj de la pasinteco tra la transiro en la estontecon,[2][3][4][5] kaj ankaŭ la mezuro de tempodaŭroj de la okazaĵoj kaj la intervaloj inter ili. Tempo estis ofte referencata kiel kvara dimensio, kun la tri spacaj dimensioj.[6]

La tempo longe estis ĉefa fako de studo en religio, filozofio, kaj scienco, sed difinanta ĝin en maniero uzebla al ĉiuj kampoj sen cirkleco havas konstante okupitaj la akademiulojn.[7][8][9][10][11][12] Tamen, diversspecaj kampoj kiel ekzemple komerco, industrio, sportoj, sciencoj, kaj la artoj ĉiuj asimilas iun nocion de tempo en iliajn respektivajn mezurajn sistemojn.[13][14][15] Kelkaj simplaj, relative nekontestataj difinoj de tempo inkludas "tempon estas tio kion horloĝo mezuras"[16][17] kio estas problemige svaga kaj mem-referenca difino kiu uzas la ilon uzita por mezuri la objekton de la difino, kaj "tempo estas kio konservas ĉion de okazo al nuno", kio estas sensubstanca signifo en foresto de la difino de samtempeco en la kunteksto de limigoj de homa percepto, observado de okazaĵoj kaj la kompreno de tiaj okazaĵoj.[18][19][20][21]

Du kontrastigaj vidpunktoj ĝustatempe disigas multajn eminentajn filozofojn. Unu vido estas ke tempo estas parto de la fundamenta strukturo de la universo - dimensio sendependa de la okazaĵoj, en kiuj okazaĵoj okazas en sekvenco. Sir Isaac Newton aprobis tiun realisman opinion, kaj tial ĝi foje estas prisignita kiel Newton-a tempo.[22][23] La kontraŭstara vido estas ke tempo ne rilatas al iu speco de "ujo" kie okazaĵoj kaj objektoj "moviĝas", nek al iu unuo kiu "fluas", sed ke ĝi estas anstataŭe parto de fundamenta intelekta strukturo [24] ene de kiu homoj sekvencigas kaj komparas la okazaĵojn. Tiu dua vido, en la tradicio de Gottfried Wilhelm Leibniz[25] kaj de Immanuel Kant,[26][27] diras ke tempo estas nek okazaĵo nek aĵo, kaj tiel ĝi estas ne sinmezurebla nek povas esti vojaĝata.

La tempo estas unu el la sep fundamentaj fizikaj kvantoj en kaj la Internacia sistemo de unuoj kaj la Internacia sistemo de kvantoj. La tempo kutimas difini aliajn kvantojn - kiel ekzemple rapideco - tiel difini tempon laŭ tiaj kvantoj rezultigus cirklecon de difino.[28] Funkcia difino de tempo, en kio oni diras ke observi certan nombron da ripetoj de unu aŭ alia norma cikla okazaĵo [29] konstituas unu norman unuon kiel ekzemple la sekundo, estas tre utila en la konduto de kaj progresintaj eksperimentoj kaj ĉiutagaj aferoj de vivo. La funkcia difino forlasas flankenmetite la demandon ĉu ekzistas io nomita tempo, krom la nombra agado ĵus menciita, kiu fluas kaj kiu povas esti mezurita. Enketoj de ununura kontinuumo nomita spactempo kaŭzas demandojn pri spaco kaj demandojn pri tempo, demandoj kiuj havas siajn radikojn en la verkoj de fruaj studentoj de Naturfilozofio.

Krome, ĝi povas esti ke ekzistas subjektiva komponento de tempo, sed ĉu aŭ ne tempo mem estas "sentita", kiel sensacio, aŭ estas juĝo, estas demando pri debato.[30][31][32][33][34]Mi mem antaŭe eldonis version, kiu jam havis interfacon en la angla, Esperanto kaj germana, plejparte ĉio estis jam tradukita, do kial ne simple fintraduki ĝin? </ref>

Tempa mezurado laborigis sciencistojn kaj teknologojn, kaj estis ĉefa instigo en navigado kaj astronomio. Periodaj okazaĵoj kaj perioda moviĝo longe funkciis kiel normoj por mezurunuoj de tempo. Ekzemploj inkludas la ŝajnan movon de la suno tra la ĉielo, la lunfazojn, la svingon de pendolo, kaj la takton de koro. Nuntempe, la internacia unuo de tempo, nome la sekundo, estas difinita laŭ radiado elsendita per atomoj de cezio . La tempo estas ankaŭ de signifa socia graveco, havante ekonomian valoron [35] same kiel personan valoron, pro konscio pri la limigita tempo en ĉiu tago kaj en homvivaj interspacoj.

Tempomezurado kaj historio[redakti]

Tempomezurado, aŭ kronometrio kiel neologismo, uzas du diversajn periodoformojn: nome kalendaro, matematika ilo por organizi intertempojn,[36] kaj la horloĝo, fizika mekanismo kiu kalkulas la tempopaŝadon. En ĉiutaga vivo, la horloĝo estas konsultata por periodoj malpli grandaj ol unu tago, la kalendaro, por periodoj pli longaj ol unu tago. Pli kaj pli, personaj elektronikaj aparatoj montras kaj kalendarojn kaj horloĝojn samtempe. La nombro [37] kiun markas la okazon de difinita evento kiel horo aŭ dato estas atingita per kalkulado el konvencia centra referencpunkto.

Kalendaro estas sistemo de kalkulado de longedaŭra tempo per divido ĝin en malgrandaj tempintervaloj: tago, semajno, monato, jaro, jarcento. Por ordigo de socia vivo en diversaj landoj oni kreis proprajn sistemojn de jarkalkulo. La vorto kalendaro devenas de latina vorto calendarium – "ŝuldlibro"; en Antikva Romo ŝuldantoj pagis procentojn en la tago de "calendae", kio signifis la unuajn tagojn de la monato. En antikva Oriento oni kalkulis la tempon laŭ ŝanĝo de reĝoj kaj dinastioj, ekzemple, en Antikva Egiptujo oni diradis: "Tio okazis en la sepa jaro de reĝado de Seniu Sert". Nova jarkalkulo komenciĝis de la ekreĝiĝo de nova Faraonodinastio. En Antikva Grekio ĉiu urbo havis sian kalkulsistemon depende de la ŝanĝoj de urbestroj. Greka historiisto Timaios tempokalkulon ligis al Olimpikaj Ludoj. Kalendaro estas ankaŭ presaĵo kiu montras tagojn de iu periodo da tempo laŭ kalendaro en la unua senco. La termino utilas ankaŭ por la farendaĵo kiu estas programita laŭ la tagoj, semajnoj ktp., tio estas la kalendaro.

La interna mekanismo de horloĝo estas preciza maŝino ege komplika.

Horloĝo estas ilo por mezuri tempon. Multaj horloĝoj mezuras horojn kaj minutojn, aliaj mezuras ankaŭ la sekundojn aŭ pli malgrandajn unuojn, kaj iuj montras la datonla fazojn de la luno. La moderna 24-hora horloĝo estis inventita en la 15-a jarcento. Horloĝoj povas esti grandaj aŭ malgrandaj. Porteblaj horloĝoj sur la brako estas nomataj brakhorloĝoj.

Ĝis ĉ. 1970 la plej multaj horloĝoj estis mekanikaj. Poste la kostoj de la produktado de elektronikaj horloĝoj ĉiam pli reduktiĝis, kaj nun elektronikaj horloĝoj kostas malpli ol mekanikaj. Ili normale uzas kvarcan kristalon kiel oscilaĵon, por mezuri la tempon.

La plej precizaj horloĝoj uzas oscilantajn atomojn, ekzemple de cezio. En kelkaj landoj ekzistas stacioj, kiuj regule elsendas radio-signalon kun la tempo de tia horloĝo por sinkronigi aliajn horloĝojn, kiuj tiel havas similan precizecon.

Historio de la kalendaro[redakti]

Ĉu vi supozas ke la Esperanta versio havos ian praktikan signifon, ekzemple ke homoj rimarkos la ekziston de la lingvo?
Ekzemplo de Gregoria kalendaro kaj ĉina lunsuna kalendaro supre

Inter fruaj kalendaraj sistemoj menciindas:

La tradicia ĉina kalendaro estas luna-suna kalendaro kiu konsistas el jaroj [38] da 353, 354 aŭ 355 tagoj kaj plilongaj jaroj [39] da 383, 384 aŭ 385 tagoj. Al ĉiu jaro estas atribuita nomo kunmetita el du etimoj: la ĉiela ne tradukebla [40] kaj la tera branĉo responda al besto: zi [41], chou [42], yin [43], mao [44], chen [45], si [46], wu[47], wei [48], shen[49], you [50], xu [51], hai [52].

Hodiaŭ estas en uzo seksaj modernaj kalendaroj:

La Islama kalendaro havas fortan popularan akcepton en la landoj de la Islama mondo ekzemple por la celebroj de Ramadano. Ĝi estas luna kalendaro konsistanta el 12 lunaj monatoj el jaro de 354 aŭ 355 tagoj. Kutimas dati la okazaĵojn en la plej multaj el la islamaj landoj [53], kaj estas uzita fare de islamanoj por ĉie determini la bonordan tagon sur kiu festi islamajn festotagojn kaj festivalojn. La unua jaro estis la jaro dum kiu la elmigrado de la Profeto Mohamedo de Mekko ĝis Medino, konata kiel la Heĝiro, okazis.

La francrespublika kalendaro estis la plej drasta klopodo por ŝanĝi la kalendaran sistemon en Okcidenta Eŭropo. Oni intencis nuligi la aludojn al la dioj de Antikva Romo, anstataŭante tiujn aludojn per aludoj al la sezona klimato kaj vegetala ciklo, kaj oni klopodis simpligi matematike la tagonombrojn de monato al tri dekadoj anstataŭ semajnoj, do tri dekadoj de po dek tagoj.

Laŭ speco de produkto la objektaj kalendaroj dividiĝas: surtablaj, surmuraj, ŝirigaj. Tio estas, sen la responda progreso etika, morala kaj spirita.

Historio de tempomezuraj aparatoj[redakti]

Horizontala sunhorloĝo en Taganrog

La antikvaj civilizoj konis jam diversajn speciojn de horloĝoj. Vitruvio parolis pri akvohorloĝo aŭ klepsidro, pri aliaj el aero [54], el suno kaj pri aliaj specoj nuntempe nekonataj. La egiptoj mezuris per akvohorloĝo la movojn de la Suno. Tiun rimedon uzis ankaŭ astronomoj por siaj observoj. La akvohorloĝoj kaj sunhorloĝoj estis inventitaj en Egipto en tempo de la Ptolemeoj.

Sunhorloĝo[redakti]

Sunhorloĝo en St. Rémy de Provence. Ofte akompanas ilin filozofaj frazoj: ĉi tie "ĉiam estas horo fari nenion"

Sunhorloĝo estas uzita instrumento ekde praaj tempoj por la celo mezuri la paŝon de la horoj, minutoj kaj duaj. En li staras eterna Spirito, kiu parolas al li pri aliaj vivoj kaj aliaj mondoj, kiujn li serĉas per Intuicio kaj per Racio. Ili uzas la ombron projektitan de gnomono, montrilostilo sur surfaco kun skalo por indiki la pozicion de la Suno en la taga movado. Laŭ la dispozicio de la gnomono kaj de la formo de la skalo oni povas mezuri malsamajn tipojn de tempo, estante la plej kutima la ŝajna suntempo. La scienco dediĉita ellabori teoriojn kaj kunveni konojn pri sunhorloĝoj nomiĝas gnomoniko.

Sablohorloĝo[redakti]

Sablohorloĝo estas instrumento, kiu permesas mezuri intervalon de tempo per fluo de sablo aŭ alia pulvoro.

Tempadministrado[redakti]

Tempadministrado estas la ago aŭ procezo de planado kaj ekzercado de konscia kontrolo super la kvanto de tempo dediĉita al specifaj agadoj, ĉefe por pliigi efektivecon, efikeconproduktivecon. Ĝi estas meta-agado kun la celo maksimumi la ĝeneralan profiton de serio de aliaj agadoj ene de la lima kondiĉaro de limigita kvanto de tempo.

Tempadministrado povas esti helpata de gamo de kapabloj, iloj, kaj teknikoj uzitaj por administradi tempon kiam oni plenumas specifajn taskojn, projektojn, kaj celojn ene de difinita dato. Dekomence, tempadministrado referencas al ĝuste negocaj aŭ laboraj agadoj, sed eventuale la termino plilarĝiĝis por inkludi ankaŭ personajn agojn. Sistemo de tempadministrado estas dezajnita kombino de procezoj, iloj, teknikoj kaj metodoj. Tempadministrado estas kutime neceso en ajn projekt-administrado ĉar ĝi determinas la projektan finigon de tempo kaj agado.

Proverbo[redakti]

Ekzistas pluraj proverboj pri tempo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili[55]:

  • Alia tempo, aliaj moroj.
  • Depost tempo nememorebla.
  • La tempo ĉiam malkaŝas la veron.

Vidu ankaŭ[redakti]


Referencoj[redakti]

  1. Chuck Smith, usona programisto loĝanta en Berlino, estis la ĉefa fondinto de la esperantlingva Vikipedio, ellaboris la unuan veran Esperantan klavaron por iPhone kaj kunfondis Amikumu, nun publikigis novan esperantlingvan ludon por posedantoj de iPad aŭ iPhone.
  2. Paco, la vera Paco, naskiĝas unue el la pura koro de Homo.
  3. Kaj nur Jesuo povas purigi la koron de la Homaro, forigante ĉian malamo, ĉar Jesuo estas la Sinjoro de Paco.
  4. Kaj Li mem, kiel tiomfoje rememorigis Alziro Zarur (1914-1979), la karmemora fondinto de Legio de Bona Volo, asertas: “Mi estas la Vinberarbo; vi estas la branĉoj; sen mi vi nenion povas fari. Ne maltrankviliĝu via koro, nek senkuraĝiĝu.
  5. Mi estas kun vi ĉiujn tagojn, ĝis la maturiĝo de la mondaĝo.
  6. Mi ne lasos vin orfaj.
  7. Novan Ordonon Mi donas al vi: Vi amu unu alian, kiel Mi vin amis.
  8. Nur per tio ĉiuj homoj scios, ke vi estas miaj disĉiploj, se vi havos Amon unu al alia.
  9. Neniu havas Amon pli grandan ol tio, ke iu demetus sian Vivon por siaj amikoj.
  10. Evangelio de Jesuo laŭ Johano, 15:5, 14:1 kaj 18, 13:34 kaj 35 kaj 15:12 kaj 13; kaj Mateo, 28:20
  11. Devas esti ia modelo por Paco.
  12. Kiu estas tiu?
  13. Ni petis lin rakonti pri la ludo, kiu havas iom strangan nomon.
  14. Chuck Smith, usona programisto loĝanta en Berlino, estis la ĉefa fondinto de la esperantlingva Vikipedio, ellaboris la unuan veran Esperantan klavaron por iPhone kaj kunfondis Amikumu, nun publikigis novan esperantlingvan ludon por posedantoj de iPad aŭ iPhone.
  15. Ĉu la mondregantoj?!
  16. Koncernas la Homon trovi ĝin, dum estas tempo.
  17. La Paco de Dio eble ŝajnas al pesimistoj io malproksima, eĉ se tiel bela...
  18. Tamen, en nuntempa erao, dum ili diskutadas pri ĝi, ĉu iliaj landoj laŭgrade sin provizas per armiloj?
  19. Tia estis ĉiam la historio de “civilizacio”... “Quousque tandem, Catilina, abutere patientia nostra?”
  20. Ĝis kiam, Catilina, vi trouzos nian paciencon?
  21. Kial ne provi ĝin?
  22. What the Shell estas tabulludo por iPhone kaj iPad. Ĝi estas vere unika inter tabulludoj, ĉar ambaŭ ludantoj ludas samtempe.
  23. Do, kaj la unua ludanto kaj dua ludanto elektas kien meti sian testudon kaj poste oni vidas kie la kontraŭulo metis.
  24. La celo estas simpla: havi 5 testudojn en unu vico, sed kaptoj kaj samtempa ludado vere interesigas la ludon en tute nova maniero.
  25. Baze, se oni ŝatas tabulludojn kaj havas la bezonatan aparaton.
  26. Kun amiko, kiu ankaŭ havas tian aparaton, la ludo estas kvazaŭ magia.
  27. Oni rapide rimarkas, ke la ludo ne ludeblas per normalaj kartonaj tabuloj, ĉar komputilo necesas por kaŝi la metojn kaj facile arbitracii la kaptojn kaj eblajn ĉenreagojn.
  28. D Kvankam la ludsperto povas esti profunda inter lertaj ludantoj, ludo kutime daŭras nur 5 minutojn.
  29. Kial ĝi havas tekston ankaŭ en Esperanto?
  30. Ĉu honeste?
  31. Nu, ĉar mi povis mem fari kaj tio estas senpaga.
  32. LBV modeste proponas: ĉu la mondo emas vivi en Paco?
  33. Do, ĝi inspiriĝu kaj vivu laŭ la instruoj de Nia Sinjoro Jesuo Kristo, kiu estas la Sinjoro de Paco, ĉar Li diris: “Pacon mi lasas al vi; mian Pacon Mi donas al vi; ne kiel la mondo donas, Mi donas al vi”.
  34. Evangelio de la Kristo laŭ Johano, 14:27
  35. Mi tamen ankaŭ postulis havi Esperantan version por kunlabori kun mia eldonisto LITE Games, kiu troviĝas en Hamburgo, Germanio.
  36. Tio signifas: tia Paco ekzistas, ĝi ne estas utopiaĵo.
  37. Labori kun eldonisto signifas, ke mi povas plene koncentriĝi pri la ludo kaj tekniko, dum ili okupiĝas pri la merkatado, reklamado kaj enspezo.
  38. Nu, estas malmultaj vere bonkvalitaj ludoj en Esperanto, do ankaŭ mi volas aldoni al tiu kulturo!
  39. La plej brila ekzemplo de tia ludo en Esperanto verŝajne estas Kartoj kontraŭ Esperantujo, kiun Tim Morley tre arte faris per normalaj kartoj.
  40. Sed tio temas pri amaso da kartoj, laŭ mia memoro la ludo inkluzivas 500 kartojn.
  41. Ĝuste tial ĝi havas la problemon esti tro multekosta por krei kaj sendi por ke oni povu produkti ĝin amase.
  42. Karaj amikoj La Esperanto-Kulturdomo en la franca E-kastelo Greziljono invitas vin al la sekvaj eventoj laŭ ĝia kalendaro.
  43. Militanta mondo, aŭ pli ĝuste, mondo ĉiam militanta.
  44. Do, estas ankaŭ oportuna momento paroli pri Paco, kaj batali por ĝi, senlace, ĝis atingo, kaj oni inkluzivu pacon en trafiko, kie kraŝoj vundas tiom da homoj.
  45. Unu el la danĝeroj, kiujn la Homaro trapasas estas vulgarigo de sufero.
  46. Post tiom longa rigardado de suferoj per la bezonataj komunikrimedoj, parto de la popolo komencas supozi, ke tio estas neŝanĝebla afero.
  47. Jen tio estas mortigo de trankvileco inter homoj kaj nacioj, kiam ili lasas sin puŝi al “neeviteblo”.
  48. Nu, eblas ĉion plibonigi aŭ alĝustigi en ĉi tiu vivo.
  49. Se, pro masakrado per tragikaj informoj, familioj alkutimiĝos al absurdaĵoj, tiam ili iom post iom akaparos ties vivojn.
  50. Se ne eblas al ni eviti la Trian Mondmiliton, kiu estas frukto de jarmila semado de homaj frenezaĵoj, tamen ni ne deziras kulposenton pro tio, ke ni ne faris nian eblon kaj neeblon por rememorigi la mondon pri la Paco de Dio.
  51. Ĉiel ajn, ni de longa tempo kontraŭmetas al la latina proverbo “Se vi volas Pacon, preparu vin por milito” (“Si vis pacem, para bellum”), penson, kiu inspiris Rui Barbosa, la kuraĝan Aglon el Hago kiu diris: “Se vi volas Pacon, preparu vin por Paco”.
  52. El mia verko Meditadoj kaj Pensoj — Dialektiko de Bona Volo (1987)
  53. En estonta tempo, pri kiu ni, prudentaj civiluloj, religiuloj kaj militistoj deziras, ke ĝi estu proksima, Paco jam ne plu firmiĝos sub ruliĝantaj raŭpoj de tankoj aŭ ĉe la tondrado de kanonoj; sur amasoj da kadavroj aŭ amasoj da vidvinoj kaj orfoj; eĉ ne super grandiozaj faritaĵoj de materia progreso sen Dio.
  54. La Homo ekkonscios, ke li ne estas nur sekso, stomako kaj intelekto, jugita de tio, kion li konsideras la sola realaĵo en la mondo.
  55. Nei ĝin estas nei Jesuon, ignori civilizacion.
  56. La paco de la homoj estas ankoraŭ nun la paco de lupoj kaj de kelkaj malprudentaj frenezuloj, kiuj gvidas popolojn sur la Tero.