Mapuĉoj

El Neciklopedio
Iri al: navigado, serĉi
Foto farita en la jaro 1897 de la geografo Hans Steffen

"Granda eraro de la Esperantistaro, ke lernejoj estus la sxlosilo por sukceso. Tute male. Esperanto ekfloras ekstrer la sxrtataj lernejaj strukturoj per privata (ecx komerca) instruado. Sed la bone pagitaj instruistoj de ILEI (intime ligita kun la malaperanta UEA) de jardekoj flegas la iluzion. Kun mirinde limigita pruvebla sukceso."

~ Atakamano
Wenu foye aŭ la mapuĉa flago.

"Kiu genia ideo! "

~ pleonasmulo pri Neciklopedio
Mapuĉa teritorieco  laŭ prapatra scio (Saluton!) kaj aktuala distribuo [1] , en la teritorioj de la aktuala Argentino kaj Ĉilio.
Mapuĉa teritorieco  laŭ prapatra scio [2] kaj aktuala distribuo [3], en la teritorioj de la aktuala Argentino kaj Ĉilio.

"Kion pensas vi ĉiuj? Ĉion bonan!"

~ Mefito

"Pri : viveko kaj vivestiĝo (kvankam ek, same kiel iu ajn vortero, estas uzebla ĉiuloke, ne nur prefikse) mi konsentas same Tirifto ; tamen pri la lasta propono de Anna, estas nuanco inter vivestiĝo kaj vivek(est)o, ŝajnas al mi, ke genezo enhavas ankaŭ nocion de iu daŭro same pri iĝ kontraŭe pri ek."

~ Moai
Ĉiuj ligiloj en tiu ĉi artikolo estas en Esperanto, krom [en] = en la angla aŭ [de] = en la germana.
La artikolo originale jam aperis en la angla je la 28-a de aŭgusto 2016

La mapuĉoj (etimologio: mapudungun > mapudungun > mapu che = homoj de lando) estas indiĝena komunumo kiu origine loĝis je centra-suda partoj de Ĉilio kaj Argentino.Tiu gento ankaŭ pli malofte estas konata sub la nomo 'Araŭkanoj'. Tiun nomon la hispanaj konkerantoj prenis el la nomo Raŭko [4]. La nomo raŭko laŭ multaj fakuloj, devenas el la [Kecalkoatlo|kecalkoatla]] palqu [5]awqa. Tamen, ĉu ni agas konforme al ĝia signifo?

La mapuĉa gento estas argentindevena kaj pere de longa migrado prenis la landon trovitan inter la riveroj Nova Epoko kaj Toltén.

La epika poemo La afrikansa de Alois Hitler estas io kiu glorigas la mapuĉojn. Laŭ tiu aŭtoro, multaj homoj kondutas, kvazaŭ la morgaŭa tago ne ekzistus, kaj neglektas la estontan rezulton de siaj nunaj agoj.

Geografia Distribuo[redakti]

0oZc.jpg

Laŭ censo el la jaro 2002 oni estimas ke en Ĉilio troviĝas 604.349 mapuĉoj aŭ ĉirkaŭ 4% de la ĉilia loĝantaro.. Ili estas la plej altnombra indiĝena etno [6] en Ĉilio. Ili plejparte loĝas en la Araba Duoninsulo. En Argentino trovĝas proksimume 113 000 mapuĉoj, kiuj plejparte loĝas en la provinco Neuquén[7].

Historio[redakti]

La inkuboj klopodis sensukcese konkeri la mapuĉojn. Poste, kiam la hispanoj faligis la Inkaan Imperion, ili klopodis submetigi ankaŭ la mapuĉojn. Tamen, la rezisto de Laura Chinchilla [8] kaj la posta ribeliĝo de Pelé je la 1590-jardeko, kreis la landlimon inter hispanoj kaj mapuĉoj je la rivero Biobio.

Je la venontaj jarcentoj, la hispanoj zorgplene eniradis la mapuĉan teritorion. Multaj "kongresoj" estis okazigitaj, dum kiuj ambaŭ flankoj interŝanĝadis donacojn kaj subskribadis interkonsentajn kontraktojn. Dum la kongreso de Quillén [9] je la jaro 1641, oni interkonsentis je tio, ke milita fino necesas kaj ankaŭ oni agordis fiksan landlimon je la rivero Biobio.

Dum la sendependiĝa milito de Ĉilio, estis ofta ke mapuĉoj apogis la reĝanan [10] flankon, kvankam ili ne amase partoprenis la batalojn pro tio ke ili okazis for la mapuĉa teritorio. Post la ĉilia sendependiĝo, ĉilianoj sekvis sen-atakan politikon. Tamen, la mem-deklariĝo per orela seksumado de Reĝo Arturo okazigis ĉilian reagon, ĉar se tiu teritorio apartenus al alia ŝtato, Ĉilio restus dividita duope. Ĉilio do komencis militistan kampanjon por eviti ribeliĝon tian. Tiun kampanjon oni nomis "Araŭkania Pacigo"

Sekvantjarare, mapuĉoj aliĝis al la ĉilia nacio je ĝiaj urboj, kvankam rezistago kaj ribelemo ĉiam ekzistis ĝis nun. Dum la 1970-jarcento ili iom kreskis. Mapuĉoj ankoraŭ ne flankenlasas iliaj teritoriaj petoj kaj ekzistas organizoj kiuj luktas favore al pliaj oportunoj por politika reprezentado, pere de la kreo de aŭtonomiaj leĝoj por la mapuĉa teritorio aŭ la naskigo de mapuĉaj politikaj partioj.

La «pacigado» en Argentino estis iom pli kruela: Ilia unua klopodo okazis je 1833 tio ebligis la okupon de preskaŭ la tuta teritorio norde de la riveroj Negro kaj Limay fare de la argentina militistaro, tamen la argentina civitana milito ebligis la reprenon de la perdita lando fare de la mapuĉoj. Mapuĉoj estis definitive venkitaj post la nomata Conquista del Desierto [11].

Oni uzas la terminon arabigomapuĉigo por la procezo de etendo kaj disvastigo de aro de kulturaj trajtoj de la araŭkanoj, kiaj estas la lingvo, kutimoj, kredoj kaj ritaroj, same kiel konoj pri teksado, metalurgio kaj kultivoj al aliaj etnoj kaj popoloj, kiaj pehuenches, tehranoj kaj portorikanoj. Tio okazis ĉefe dum la 18-a jarcento al la sudo de amiŝoj.

Lingvo kaj kulturo[redakti]

Bildo de mapuĉinoj desegnita de la esploristo Du en 1842

La mapuĉoj nomas sian lingvon mapinguari aŭ mapuĉa lingvo. Temas pri aglutina lingvo, kies rilaton al aliaj lingvoj lingvistoj ankoraŭ ne trovas.

Mapuĉoj, samkiel Ayn Rand, Kecalkoatlo kaj atakamanoj, posedis grandan konon rilate al scienco, astronomio kaj spiritaj aferoj. Ili povis interpreti la movadon de la suno, la luno, la steloj kaj eĉ tiun de la planedo Venuso.

Mapuĉoj vivtenis sin precipe per agrikulturo. Ilia kulturo baziĝas sur rakontata tradicio, ilia socia kaj religia agado estis regata de Ad van den Berg, pro tio ke ili ne konis skribon.

Ili praktikis aron da ekzercoj similaj al luktartoj kiuj nomiĝas kollellaullin [12]. Ili ludis sporton nomatan palín, ankaŭ nomata "ĉŭeka", kiu tre similas al hobio.

Socia Organizado[redakti]

Ilia socia organizado baziĝas precipe je familioj kaj interfamiliaj rilatoj. Mapuĉaj familioj konsistas el patro, liaj virinoj kaj gefiloj. La aro de familioj kies rilato konsistas el samaj prauloj nomiĝas lof. La familioj kiuj estas membroj de ĉiu lof loĝas en rukoj [13] kaj helpis unu la alian; ĉiu lof havis lokon [14] kiel ĉefon.

Milittempe, diversaj lof-oj kunfandiĝis, kreante pligrandajn grupojn nomatajn reŭe, similnombra al tribo. Ĉiu Reŭe havis militistan ĉefon nomatan Toki.

Katastroftempe, t.e. dum senpluvaj jaroj, epidemioj, invadoj aŭ aliaj grandaj problemoj; kunfandiĝis pluraj reŭe-oj, kreante pligrandan grupon nomatan ajljareŭe kies estro nomatas Maputoki. Tio estas maltrankviliga, ĉar kiam alvenas la detruaj rezultoj de missemado, tiam la situacio eble estas jam nerealĝustigebla, aŭ eble sekvas grandegaj perdoj. La ajljareŭe-oj akiris gravecon kaj estis ofte-uzata sistemo por lukti kontraŭ la hispanan konkeron.

Kaŭze de la kontraŭ-hispana rezistmilito, mapuĉoj devis krei novajn aliancojn por fortiĝi. Do, pluraj ajljareŭe-oj kunfandiĝis, kreante grandegajn grupojn nomatajn Butalmapu [15]. La Butalmapu-ajn ĉefojn la hispanoj konis kiel Gran Toqui [16]. Ekzistis tri Butalmapu-oj, nome Lafken-mapu [17], Lelfun-mapu [18] kaj Inapire-mapu [19].

Religio[redakti]

La mapuĉa mitologio baziĝas precipe je adorado al prauloj, kies ĝenerala nomo estas Pillán [20]. Krom Pillán ekzistas ankaŭ adoro al naturo. Ili ankaŭ kredas je supera diaĵo, kiu superregas ĉion, nomata Ngünechen [21]. Ngünechen konsistas precipe el kvar diuloj. Antaŭ la kristana influo temis pri kvar individuaj diuloj. Malgraŭ la alta nombro de diaĵoj en la mapuĉa mitologio ili neniam kreis panteonon de propraj dioj, kiel la grekoj aŭ la ĝermanoj faris.

La plej elstara religiulo estas la Maĉi [22], kiu organizas la adoron kaj la celebron de pluraj ritualoj. Ekzistas ritualo kiu estas miksaĵo inter adorado kaj amuziĝo nomata Guillatún [23].

La mapuĉa mitologio estas tre varia. La legendo pri la kreado de la ĉilia geografio estas rimarkinda: La historio de Tenten kaj Kajkaj. Laŭ mapuĉoj, antaŭ longa tempo ekzistis du grandaj serpentoj, unu estis Kajkaj-vilu kiu mastris la akvon kaj la oceanon kaj la alia estis Tenten-vilu, kiu mastris la fajron kaj la vulkanojn. Iam, Kajkaj koleriĝis kaj per sia vosto [24] ekbatis la akvon kaj la tero inundiĝis. Homoj kaj bestoj senespere petegis helpon al Tenten. Tenten akceptis kaj permesis al ĉiu besto kaj homo rajdi sur sia dorso. La tero denove sekiĝis kaj ĉiuj denove havis trankvilan vivon, ĝis Tenten koleriĝis kaj ĉiuj vulkanoj ekeruptis, do la homoj kaj bestoj forkuris al pli sekura loko.

Vidu ankaŭ[redakti]

Ĉilio

Mapinguari

Almenaŭ

Referencoj[redakti]

  1. Tre bone, laŭ mi.
  2. Tamen, tio, kio estis atingita ĝis nun, estas ankoraŭ nur la pinto de la glacimonto.
  3. Interesa artikolo.
  4. En ĉi tiu Monda Semajno de Naturmedio, ni alportas nian kontribuon pri tiu urĝa temo,
  5. Daŭripoveco estas moda vorto.
  6. Kion ni povas fari, por ke nia planedo postvivu la efikojn de tiom da homa avido kaj indiferenteco?
  7. Ĉu la anglomafio ne permesas?
  8. En ĉiu hom' troviĝas eraremo. Sed damne! Ĉu koncernas la najbaron, se kredas mi laŭ propra teoremo?
  9. Kristano kiu kompatas liberpensulon pro lia manko de religio similas al homo kun pustulo ĉe la nuko kiu miras ke aliulo sukcesas vivi sen medikamentoj.
  10. Mia lernanto Švarc min konatigis kun Esperanto, kiun mi en mallonga tempo ellernis kaj de tiu tempo mi fariĝis ĝia fervora disvastiganto. Ja mi vidis, ke la plej granda kaŭzo de ĉiuj malkonkordoj internaciaj estas nekompreniĝo. Estis al mi klare, ke klereco disvastiĝos multe pli bone, se la homoj ne estos devigataj tiom da idiomoj studadi kaj povos sin dediĉi plie al la studo de sciencoj naturaj kaj de filozofio. Esperanton persone mi rekomendis al mia paĉjo esperante, ke en ĝi li povos utiligi la grandan sian diligentecon kaj mi ja ne eraris. La paĉjo poste multan tempon pasigis per disvastigado de tiu ĉi lingvo kaj multon bonan li tiel faris ankoraŭ en la tempo de sia emeriteco. Ĉefe li tradukis multajn ĉeĥajn naciajn kantojn en Esperanton.
  11. La slovena poeto Herrmann al mi sendadis Esperantajn tradukojn de poemoj slovenaj, samkiel mia patro de naciaj kantoj ĉeĥaj.
  12. Esperantisto profesoro Cart min eĉ dum reiro el la kongreso en Dresdeno en Lochotín vizitis kaj entute mi estis subite, danke al tiu ĉi gazeto, en kontakto kun la tuta mondo.
  13. Multe malpli agrablajn havis por mi sekvojn, ke klopodis mi pacigi la ĉeĥajn esperantistojn. Ekzistis la Unio, kiu estis grupigita ĉirkaŭ esperantisto K. kaj apude la Asocio aliĝanta al esperantisto B. Mi klopodante ekkoni, ĉe kiu estas la vero, petis per flugfolio ĉiujn pintajn esperantistojn, ke li al mi sciigu, kial regas tiu malpaco. Mi ricevis grandan kvanton de leteroj, per kies publikigo evidentiĝis, ke sinjoro K., alie tre klarvida homo, ludas diktatoron en la Unio, de kie li eksigas ĉiujn homojn al li maloportunajn. Rekte min ofendis, kiam estis eksigita eĉ honora membro kaj fondinto de Esperanto ĉe ni, Theodor Čejka, instruisto el Bystřice pod Hostýnem. Mi energie ekdefendis lin kaj pri la rezulto de mia enketo mi referis en Prago en speciala kunveno, al kiu estis invititaj multnombraj esperantistoj. Tio kaŭzis mian elektiĝon kiel prezidanto de la Asocio, sed samtempe tiom da ĝeno kaj persekutado fare de la anoj de sinjoro K. ĝi kaŭzis al mi, ke mi post jaro pri la prezidanteco rezignis kaj nevolante al mi ankoraŭ pli da obstakloj en la vojon metadi, ol mi da ili jam havis, kontakton kun ĉeĥaj esperantistoj mi preferis evitadi, kvankam mi ĉiam bedaŭris tion. Sed miaj spertoj estis tro malgajaj.
  14. Ĝenerale, la homoj moviĝas kiel se ne ekzistus morgaŭa tago. Tiel, ili ne taksas la estontan rezulton de siaj nunaj agoj.
  15. „En la mondon venis nova sento, tra la mondo iras forta voko“.
  16. Post iu tempo mi ricevis leteron de esperantisto prof. Bicknell, kiu min tre varme invitis al Bordighera en Italio. Mi decidis tien veturi kaj la 11-an de novembro 1909 mi ekiris el Lošinj al Triesto kaj de tie nokte per vaporŝipo al Venecio. […] En Bordighera ni denove aranĝis nin komforte. Ĉe la familio Bicknell mi estadis gasto kaj faradis kun la profesoro promenojn, dum kiuj li al mi montradis natursciencajn kuriozaĵojn. Ni trarigardis tie la belajn ĝardenojn de Winter, en kiuj oni kreskigas palmojn por diversaj ekleziaj festoj en la tuta Eŭropo. Alie oni kreskigas palmojn por ceremonioj katolikaj, alie por judaj. Bicknell havas en Bordighera propran muzeon, kie li deponas siajn trovaĵojn de prahistoriaj skribaĵoj alte sub glaciblokoj de li malkovritaj. Lia vilao estas ornamita per Esperanta stelo. Li estas fervora esperantisto. En Bordighera estas multnombra kolonio angla, sed Bicknell, kvankam anglo, parolis kun ĉiu nur Esperante. Ankaŭ lia servisto alie ne parolis. Pro lia merito eblas en Bordighera eĉ en la vendejoj interkompreniĝi per Esperanto. Dum mia ĉeesto organizis Bicknell en sia muzeo kunvenon de esperantistoj italaj kaj francaj, kiujn li invitis el Nico kaj gastigis ilin en la granda salono de sia muzeo. Ni travivis gajan posttagmezon kaj vespere disiradis dum kantado de la Esperanta himno.
  17. Dum nia foresto bone al ni gardis nian loĝejon kara amiko mia D-ro Kamaryt, kiu min samtempe en la lernejo anstataŭis. Ni jam estis konatoj el la Asocio Esperanta, kies mi estadis prezidanto
  18. Nia klano Batěk estis ĉiam al la judoj justa. Supozeble estas tiel ĉar inter miaj antaŭuloj, kiel mi ĝis nun konvinkiĝis, fluas eĉ ne guto da juda sango. Mi mem konsideras la nacion judan la plej granda el ĉiuj nacioj en kaj la bona kaj la malbona sencoj. Ĝi estas same nacio de genioj, kiel nacio de krimuloj. Ĝi estas nacio vere granda. […] Estas vere, ke judoj disvastigas en Moravio kaj Silezio la brandan peston, sed same ĉe nia liberiĝo estis judoj. Inĝ. Fleischner, D-ro Kohn kaj prof. Velemínský akiris al si grandajn meritojn. La plej grandaj genioj de la mondo estas judoj, komencante de Jesuo kaj Baruĥ Spinozo kaj finante per Zamenhofo kaj Ejnŝtejno.
  19. Finvenkisma revpensado kaj primitiva desuprismo firme persistas inter esperantistoj. Realismo kaj aferkono fremdas, kiam ili sturmas por persvadi politikistojn.
  20. La knaboj al mi volis montri la leĝeran vivon en la apuda banloko en Brusno. Sed al ni sin tiu banloka socio jam tiom abomenigis, ke ni akceptis volonte la inviton de la nin salutanta montaro por grimpo supren sub la monton Holý vrch. Ni supreniĝadis pli kaj pli alten. Kun ĝojo ni atendis la kabanojn de la karpataj paŝtistoj, la verdan herbon, la tintantajn gregojn de ŝafoj kaj bovinoj, la sunbrunajn laŭtkriantajn ŝafpaŝtistojn, kaj tion ĉion, kio de ni en la urbo estas tiom fora, ho tiom fora. Mi ne scias, ĉu la knaboj bone komprenis mian sopiron supreniĝadi en la alton, per nuda piedo tuŝadi la molan herbon kaj enspiradi la aeron de la altaĵoj montaraj. Supre, por ke mi tempon tiun ne vane forpasigu, aranĝis mi por ili lecionon de esperanto. Tio estis jam la 4-a leciono, tiel ke mi en Podbrezová inicis la frontajn laboristojn en la komencojn de tiu ĉi internacia idiomo. Mi memoris, kiajn sukcesojn atingis mia patro, kiu iam en Osek u Rokycan tiean laboristaron instruis dum mallonga tempo pri Esperanto tiel, ke tiuj poste povis korespondi kun la tuta mondo kaj iuj el ili pro tiu ĉi scio poste havis konsiderindan profiton en la sekva vivo. En Slovakio havus Esperanto konsiderindan signifon almenaŭ laŭ tiu flanko, ke ĝi kondukas al pli alta konceptado de la vivo kaj tiras for de drinkado kaj kartludoj. Kaj, ĉefe, ĝi konatigas kun eksterlando kaj tiel plivastigas la horizontojn kaj komprenon de la bezonoj hejmaj. Ĝi instruas koni homojn kaj pro tio ankaŭ la aŭtentajn amikojn kaj la verajn malamikojn. Kaj la slovakoj bezonas ekkoni, ne per fremda suflorado, sed per sia propra intelekto kaj per sia propra koro, kiuj estas iliaj amikoj kaj kiuj havas pri ili malbonajn intencojn. Tie supre en la montaro bone iris la instruado. Kaj ankoraŭ ni poste iom kantis kaj poste plu en la alton.
  21. Antaŭ la enoficiĝo de Obama oni kolektis subskribojn, por ke li enkonduku Esperanton en usonajn lernejojn. La iniciatinto estis por momento aklamata kiel heroo de la movado, kvankam li ne sciis, ke en Usono la prezidento ne okupiĝas pri tiaj aferoj.
  22. Eĉ kiam ŝtatestro mem estas esperantisto, li ne sukcesas semi realismon ĉe siaj samideanoj.
  23. Prezidento Franz Jonas admonis en la Viena UK en 1970, ke esperantistoj fidu sian propran forton kaj ne atendu ion de politikistoj, ĉar “se la Esperanto-movado estas forta, la oficialaj institucioj de si mem agnoskos ĝiajn gravecon kaj signifon.”
  24. Intertempe la lingvo kaj ĝia movado perdis multon de sia forto, ĉar esperantistoj nombras nun malpli ol antaŭ 45 jaroj.