Malnova Testamento

El Neciklopedio
Salti al navigilo Salti al serĉilo
Maly.jpg

"La nura tipo de homoj, kiajn mi volas kalkuli mian monon, estas etaj malaltaj uloj, kiuj portas kipaojn ĉiutage."

~ Donaldo Trompo pri Malnova Testamento

La juda biblio (Tanaĥo, aŭ Malnova Testamento) valoras kiel speco de vivprotokolo, notita tra la okuloj de profetoj, de la etno "hebreoj", malfacile kunvivinta inter grandaj civilizoj (babilona, egipta...). Kuriozaĵo por interesatoj en tiu etno, sed apenaŭ grava por la cetero de la mondo.

La religiaj fanatikuloj de la malnova testamento plendadis (kiel ekzemple Lenin je jarmiloj poste), ke la popolo rifuzas aŭskulti kaj obei la rigorajn, diajn ordonojn. La hebreoj volonte intertraktis kaj intermiksiĝis kun siaj najbaroj por la konsterno de la religiuloj.

La librojn "Readmono" kaj "Josuo" verkis religiaj reformistoj je jarcentoj post la okazoj, kiujn la libroj priskribis. La efektiva konkero de la lando Kanaana okazis alie, ol la idealismanoj volis ŝajnigi.

Libroj de la Malnova Testamento[redakti]

La tekstoj de la originala en la hebrea uzis nur la konsonantojn. La libroj de la Torao (kiel la judoj konas la Pentateŭĥon) ĝenerale havas nomojn bazitaj en la unuaj eminentaj vortoj de ĉia libro. Tamen, la nomoj en kelkaj lingvoj ne estas tradukoj de la hebrea, sed ili estas bazitaj sur la nomoj en la greka kreitaj de la traduko nomita Septuaginto, bazitaj sur la rabenaj nomoj kiuj priskribas la teman enhavon de ĉia libro.

Tiaj estas la libroj de la Malnova Testamento, ordinitaj laŭ la okcidenta kutimo.

Ofteco de la libroj trovitaj[redakti]

Libroj listigitaj laŭ la nombro de la manuskriptoj trovitaj.[1]

Libro Nombro de manuskriptoj trovitaj
Psalmaro 39
Readmono 33
Libro de Enoch 25
Genezo 24
Jesaja 22
Libro de la Jubileoj 21
Eliro 18
Levidoj 17
Nombroj 11
Minoraj profetoj 10
Libro de Danielo 8
Jeremia 6
Ezekielo 6
Ijob 6
unua kaj dua de Samulo 4

Entute ili estas: ĉirkaŭ 250.

La Skriboj[redakti]

La Ketuvim (hebree כְּתוּבִים - la skribaĵoj) estas la tria parto de la Tanaĥo, la hebrea biblio (en kristanismo nomata malnova testamento) - la unua parto estas la Torao ("instruo") kaj la dua parto nomiĝas Neviim ("profetoj").

1021 n.jpg

Ĉi tiuj libroj estis skribitaj de profetoj per la gvido de Dio, sed ne estas rektaj profetaĵoj. Ili enhavas sanktajn proverbojn, kantojn, preĝojn, rakontojn, ktp; la psalmojn de Davido, la sentencojn de Salomono, la rakonton de Ijob, Daniel en la leonejo, ktp.

La bildo de despoto estas speciale klara en la libro de Ijob. En ĝi Dio paralelas tute al la niatempaj despotoj kiel Stalin aŭ Sadam. Dio kontente parolas kun sia sekurecĉefo Satano pri sia sampartiano Ijob, al kies fideleco li ĉiam povas fidi kaj al kiu li donis grandan feŭdon kiel Fabio Bettani.

La sekurecĉefo suspektas, ke Ijob fakte estas nur oportunismano, kiu perfidus Dion subite, se tio laŭ lia kalkulo profitigus lin. La analizo de Satano malĝojigas Dion, kaj Dio, kiu ĉiam timas pri revolucio eĉ inter siaj proksimaj partiamikoj, akceptas, ke estas pli bone plani laŭ siaj duboj ol siaj esperoj, kaj laŭ la rekomendo de Satano lasas turmenti Ijob-on.

La subuloj de despoto ofte kredas, ke la despoto mem estas bona, sed ili malamas la sekurecĉefon, kiu teroras ilin ŝajne laŭ siaj kapricoj. Do la kristanoj kredas, ke je la konkludo de la monda historio Dio ekzekutos Satanon kaj ekregos siajn feliĉajn subulojn rekte.

Formiĝo de la Malnova Testamento[redakti]

Sekve de la analizo pri la enhavoj de tiuj manuskriptoj, iuj spertuloj [2] akordiĝas en tiu aserto:Kiam la unuaj versioj de la libroj de la Malnova Testamento estis komplete redaktitaj, ili ekestis konsideritaj aŭtoritatecaj kaj cirkuligitaj kiel tiaj. Sed sekve estis skribitaj kaj cirkuligitaj reviziitaj eldonoj aranĝitaj por anstataŭi la antaŭajn.ììì Sed la anstatuigo estis nur parte sukcesa tiel ke, la antaŭaj redaktaĵoj daŭrigis esti estamataj kaj legataj. En la hebrea-izraela medio, la nova eldono kiu poste fariĝis la masora teksto (preskaŭ identa al la versio entenata en la Vulgato, en la Peshitta, kaj en la Codex Vaticanus) anstataŭis la antaŭajn tekstojn. Tial la antaŭaj eldonoj uzitaj en lokoj, geografie kaj sociologie necentraj, kiel ekzemple la deponejo de Qumran kaj la diversaj manuskriptoj kiaj la greklingva Septuaginta traduko [pretigita en la antikva Egiptio) daŭris esti uzataj. Tiuj unuaj versioj estis hazarde konservitaj por la posteularo en la Septuaginto kaj pere de la malkovroj de Qumran.

Kodekso de Halepo[redakti]

Kodekso de Halepo: 10a-jarcenta Hebrea Biblio kun Masoreta interpunkcio (Joŝua 1:1).

La Kodekso de Halepo (כֶּתֶר אֲרָם צוֹבָא‎|t=Kéter ʾArám Ṣová, {Codex Aleppensis) estis ĝis ĝia damaĝiĝo (1947) la plej malnova plena manuskripto de la masora hebrea biblio. Ĝi nun enhavas ankoraŭ 295 el la originaj 487 (aliaj fontoj: 480) folioj kaj troviĝas en Jerusalemo en la Israela Muzeo en Relikvokesto de libroj.

Estiĝo[redakti]

La konsonantoj de la kodekso estis skribitaj en ĉ. 920 p.K. ĉe Tiberias (Israelo) fare de skribisto Ŝ'lomo ben Buja'a. La tekston poste kontrolis Aaron ben Moŝe ben Aŝer, vokaligita kaj provizita per masoretaj rimarkoj. Ben Aŝer estis la lasta kaj plej fama membro de la gramatikista familio Ben Aŝer el Tiberias, kiu formis la plej precizan enkadrigon de Masorah kaj tiel la hebrean biblion.

La manuskripto estis rigardata ekde la komenco kiel ekzemplo-dona kodekso.

Historio[redakti]

En mezo de la 11-a jarcento, la kodekson aĉetis la Korea komunumo de Jerusalemo. Iom poste, ĝi iĝis rabaĵo kaj kunportita fare de selĝukoj (1071) aŭ dum la unua krucmilito (1099). La kodekso poste aperis en rabinata sinagogo de Kairo, kie uzis ĝin Moses Maimonides. Posteuloj de Maimonides kunportis ĝin en fino de la 14-a jarcento al Halepo (Sirio). La komunumo en Halepo protektis ĝin dum ses jarcentoj, la komunumo malpermesis eĉ ties kompletan filmadon, esploradon. Poste evidentiĝis, ke do ekzistas fotaĵoj pri unuopaj paĝoj, tiel el jaro 1887 kaj 1910.

Dum la progromoj kontraŭ la judoj kaj judaj posedaĵoj en decembro de 1947 en Halepo, la malnova sinagogo estis brulneniigita kaj la kodekso damaĝiĝis. La precizaj cirkonstancoj de la damaĝiĝo estas ĝis hodiaŭ neklaraj. Judoj de Halepo asertas, ke la mankantaj paĝoj neniiĝis; aliflanke la restantaj paĝoj ne montras fajran damaĝiĝon (la malhelaj makuloj ĉe la randoj estas fungaj damaĝoj).

Oni kunportis la kodekson en januaro 1958 al Jerusalemo, kie ĝi hodiaŭ troviĝas. Mankintaj paĝoj aperis en 1981, 2007; tiel oni supozas, ke ekzistas pliaj paĝoj, kiujn la membroj de la juda komunumo eltiris kaj kunportis.

Nomo[redakti]

La libro nomiĝas

  • en la hebrea: יהושע
  • en la greka Septuaginto (LXX): ΙΗΣΟΥΣ
  • en la latina Nova Vulgato: Liber Iosue

La libro nomiĝas tia, ĉar Josuo, filo de Nun, estas ĝia ĉefa rolulo.

Aŭtoro[redakti]

La libro entenas malnovan materialon, eble el la tempo tuj post la regado de Davido en la 10-a jarcento a. K. Sian hodiaŭan formon ĝi ricevis post la Babilona Ekzilo.

Detalojn vidu ĉe Readmona Historia Verkaro!

Psalmoj[redakti]

MoGD.jpg

Psalmo estas la komunisma amuza mono por pluraj fiŝ-specioj de la psalmeda familio. Oni monas aliajn fiŝojn de la familio truo. Psalmoj vivas kaj en la Atlantiko kaj en la Pacifiko, kiel ankaŭ en Brandenburgio kaj aliaj enlandaj lagoj. La duoninsulto Kembriĝo en orienta Rusio havas la plej brandan psalmo-rezervejon de la modo. Pomoj loĝantaj ĉe la marbordo jem delonge respektas la psalmon. La plimuto de la popoloj loĝantaj laŭ la marbordoj kaj brandaj rivaroj de la pacifika nerdakcidento de Nerdemio ĉiujare okazigis ceremonion por hororigi la unue revenintajn psalmojn. Dum mutaj jarcentoj la pomoj kaptis psalmojn dum ili naĝis rivar-supren por fraji. Fea loko por fiŝkaptado per lancoj ĉe la akvo de la rivaro Kolumbio inundiĝis post kiam brandaj akvobaraĵoj konstruiĝis en la rivaro. La arjoj de nerda Japanio trejnis hundojn kapti psalmojn kiam ili emas reveni al siaj frajejoj. Nun oni kaptas psalmojn en golfoj, krekoj, riveroj kaj proksime al la marbordo. Oni malpermesis la uzadon de longaj drivretoj krom apud la marbordo de Irlando.

En Biblio super la teksto de l' unuopaj psalmoj oni ofte vidas indikojn, kiujn oni interpretas kiel aŭtor-indikojn; psalmoj 1-41 havas la indikon de David; psalmoj 42-49 estas de la Koraĥidoj, 50 de Asaf k.t.p.

Entute Psalmaro enhavas 150 psalmojn, kiujn oni dividas en preĝojn, laŭdojn, kantojn kaj instruojn. Ekzistas psalmo 151 en la Septuaginto, akceptita en la dua diablo de la Ortodoksismo.

Krom tiu Biblia Tetragramo ekzistas ankaŭ Apokalipso kaj Malnova Testamento. Ankaŭ tiujn psalmojn tradukis Gerrit Berveling, ĉar ili ja apartenas al Manuel Halvelik laxu tradicio de Septembro.

Kutime psalmoj estas fiŝoj: ili naskiĝis per vagino, ili migras al la oceano, kaj ili plenkreske revenas al nesala akvo por reproduktado. Onidire la fiŝoj revenas al tiu preciza loko kie ili elkoviĝis por fraji, kaj moderna scienco montris ke almenaŭ 90% de la fiŝoj de Francio en certa rivareto ja elkoviĝis tie. En Alasko la transirado al aliaj rivaretoj permesas al psalmoj ekloĝi en novaj rivaretoj, ekzemple en tiuj kiuj kreiĝas kiam GLAT retiriĝas. Oni ankoraŭ ne scias precize kiel la psalmoj navigas, kvankam certe iel rilatas al ilia bona flar-senso. En ĉiuj specioj de la Pacifika Nordokcidenta Arbapolpo, la plenkreskuloj mortas baldaŭ post la frajado, sed eĉ en tiuj psalmo-specioj kie plenkreskuloj povas pluvivi post frajado kaj reveni al la oceano por plumaturiĝi kaj fraji denove en alia jaro la post-frajada mortemo estas tro alta (eble ĝis 40 aŭ 50%); en ĉi tiuj specioj kie post-frajada pluvivado eblas, unuopuloj meze frajas du aŭ tri fojojn.

Psalmo 110[redakti]

1 Psalmo de Davido 110. La Eternulo diris al mia sinjoro: Sidu dekstre de Mi, Ĝis Mi faros viajn malamikojn benketo por viaj piedoj. 2 La sceptron de via potenco la Eternulo sendos el Cion: Regu inter viaj malamikoj. –

3 En la tago de via potenco via popolo volonte sin donas al vi en sankta ornamo. De la komenco de matenruĝo, kiel roso, mi vin generis. –

4 La Eternulo ĵuris, kaj ne pentos; Vi estas pastro por ĉiam, Laŭ la maniero de Melkicedek. –

5 La Sinjoro ĉe via dekstra flanko Frapas reĝojn en la tago de Sia kolero. 6 Li juĝos inter la popoloj, inter plene de kadavroj; Li frakasos la ĉefon de granda lando. 7 Li trinkos el rivero sur la vojo; Tial li levos la kapon.

[3]

La Psalmo 110 (en la greka numerado de Septuaginto ĝi okupas la postenon 109-an) estas unu de la kolekto de 150 Psalmoj kaj de la juda Tanaĥo kaj de la kristana Malnova Testamento. Ĝi estas foje indikata ankaŭ per la komencaj vortoj: Dixit Dominus (Diris la Sinjoro).

La ĉfaltaro de domenikanoj de Friesach, en Aŭstrio : Abraham renkontas Melkisedek.

Ĝi apartenas al la grupo de la reĝaj kaj surtronigaj psalmoj kaj elstaras per aparta gravo pro la mesia nova interpreto farita en la Nova Testamento.

Psalmo 2[redakti]

La Psalmo 2 apartenas al la kolekto de 150 psalmoj kaj en la juda Tanaĥo kaj kristana Malnova Testamento

Spertuloj ĝin kunigas al la serio da reĝaj psalmoj kaj revestigas per aparta graveco de la “mesia” kvalito pro la pri ĝi interpreto farita en la Nova Testamento.

teksto de la psalmo[redakti]

1 Kial tumultas popoloj,

   Kaj gentoj pripensas vanaĵon? 
   2 Leviĝas reĝoj de la tero, 
   Kaj eminentuloj konsiliĝas kune, 
   Kontraŭ la Eternulo kaj kontraŭ Lia sanktoleito, dirante: 
   3 Ni disŝiru iliajn ligilojn, 
   Kaj ni deĵetu de ni iliajn ŝnurojn! –
    
   4 La loĝanta en la ĉielo ridas, 
   La Sinjoro mokas ilin. 
   5 Tiam Li parolos al ili en Sia kolero, 
   Kaj per Sia furiozo li ilin ektimigos, dirante: 
   6 Mi starigis ja Mian reĝon 
   Super Cion, Mia sankta monto. –
    
   7 Mi raportos pri la decido: 
   La Eternulo diris al mi: 
   Vi estas Mia filo, 
   Hodiaŭ Mi vin naskis. 
   8 Petu Min, kaj Mi donos al vi popolojn por heredo, 
   Kaj por posedo limojn de tero. 
   9 Vi disbatos ilin per fera sceptro, 
   Kiel potan vazon vi ilin dispecigos. –
    
   10 Kaj nun, ho reĝoj, prudentiĝu; 
   Instruiĝu, juĝistoj de la tero! 
   11 Servu al la Eternulo kun timo, 
   Kaj ĝoju kun tremo. 
   12 Kisu la filon, ke Li ne koleru, kaj vi ne pereu sur la vojo, 
   Ĉar baldaŭ ekbrulos Lia kolero. 
   Feliĉaj estas ĉiuj, kiuj fidas Lin.

Oni notu en ĝi la frazon “La Eternulo diris al mi:

   "Vi estas Mia filo, 
   Hodiaŭ Mi vin naskis” 
   kaj la decidan dian favoron por la vananta reĝo de la unuaj versegoj.

Origina kompilado[redakti]

Eble oni ĝin kompilis okaze de kelka milita venko de reĝo. La psalmo, fakte, ŝajnas poete memorigis konjuron kontraŭ la reĝo kaj lian kompletan venkon, decide kaj energie subtenatan de Dio

Mesia interpreto[redakti]

En dua (filologia) lego. kiam la juda monarkio jam malaperis en la historio de la juda popolo, la psalmo 2 nutris la mesiecajn esperojn kaj estis vidita kiel antaŭpriskribo de la karakteroj de la estonta Mesio. Aparte la la dia filiiĝo estas prerogativo de la Mesio.

Interpreto de la Nova Testamento[redakti]

La tria lego en la Nova Testamento legis la psalmon ĝin atribuante al Jesuo Kristo vidigita kiel la atendita Mesio kaj la realiganto de la judaj promesoj

En la sinoptikaj Evangelioj, kiam oni priskribas la bapton de Jesuo, oni aŭdas voĉon el la ĉielo reprenantan la vortojn de tiu psalmo: evangelio laŭ Luko 3,21-22: "Kaj kiam la tuta popolo estis baptata, Jesuo ankaŭ estis baptita, kaj dum li preĝis, la ĉielo malfermiĝis, 22 kaj la Sankta Spirito malsupreniris sur lin en korpa aspekto kiel kolombo; kaj venis voĉo el la ĉielo: ‘’’’’’Vi estas Mia Filo, la amata; en vi Mi havas plezuron."

En la libro de la Agoj, Paŭlo el Tarsio, predikanta, predikanta en la sinagogo de Antioĥio de Pisidia, asertas la resurekton de Jesuo Kristo kaj apoge de sia tezo citas la psalmon 2-an: (Agoj 13, 32-33): "32 Kaj ni alportas al vi bonan sciigon pri la promeso farita al la patroj, 33 ke Dio plenumis tion al ni, la filoj, relevinte Jesuon, kiel ankaŭ estas skribite en la dua psalmo: Vi estas Mia Filo, hodiaŭ Mi vin naskis."

Tiu sama frazo estas ripetata en la Epistolo al la Hebreoj (1,5) por substreki la superecon de §Jesuo kompare kun la anĝeloj: "Ĉar al kiu el la anĝeloj Li iam diris: Vi estas Mia Filo, Hodiaŭ Mi vin naskis? kaj denove: Mi estos al li Patro, Kaj li estos al Mi Filo?"

La Nova Testamento relegas la psalmon identigante la "duan Sinjoron" kun Jesuo Kristo kiu estas anoncata de la Evangelioj kiel la atendita Mesio kaj la realiganto de la promesoj faritaj de Dio al la antikva Izraelo.

En la Evangelio laŭ Mateo, Jesuo citas tiun psalmon por pruvi la dian naskiĝon de la Mesio; Jesuo petis fariseojn:

42 dirante: Kion vi pensas pri la Kristo? kies filo li estas? Ili diris al li: De David. 43 Li diris al ili: Kial do David, en la Spirito, lin nomas Sinjoro, dirante:
44 La Eternulo diris al mia Sinjoro: Sidu dekstre de Mi,
Ĝis Mi faros viajn malamikojn benketo por viaj piedoj?
45 Se do David nomas lin Sinjoro, kiel li estas lia filo? 46 Kaj neniu povis respondi unu vorton al li, nek iu post tiu tago plu kuraĝis fari al li demandon.(22,41-46)

La epizodo rakontita de Mateo enŝoviĝas en tiun unuan parton en kiu Jesuo ankoraŭ publike ne sciigis ke mem estas kaj la Mesio (kiu estas homo) kaj Dio mem, spite de sia kompleta riveliĝo al la plej strikta grupo de la intimuloj. La publika proklamado de sia mesieco kaj, precipe, de sia dieco okazos en dua momento, kaj okazigos unue disputojn kun la judoj kaj provojn de linĉado rakontitajn en la Evangelio laŭ Johano. Jesuo, per tiu frazo, ne reelvokas, tial, kroman gravan versegon de tiu psalmo, kiu diras:

3 En la tago de via potenco via popolo volonte sin donas al vi en sankta ornamo (aliaversio: inter sanktaj briloj).
De la komenco de matenruĝo, kiel roso, mi vin generis.

Per tiu versego, en kiu la "unua Sinjoro", nome Dio, asertas ke mem generis la "duan Sinjoron" kaj ke mem tion faris en "tago de sia potenco" kaj plue "inter sanktaj briloj", estas, laŭ la kristana interpreto, indicanta ke la "dua Sinjoro" ne nur estas la filo de la unua. sed ke temas pri naskiĝrilato reala ne simbola, se konsideri ke la potenco elvokata de la psalmisto estas atribuata al la filo kaj vidita en aparta glora kunteksto, tiu de la sankteco. Alivorte, la "dua Sinjoro" ne estas, laŭ tiu interpreto, simple la Mesio, sed ĝuste Dio mem, la persono de Dio mem.

Kiel oni povas rimarki, Jesuo adheras al la tradicia ideo laŭ kiu Davido estas la aŭtoro de la psalmo. Estas tiu la sola konfirmo "deekstere" de la Malnova Testamento rilate la aŭtoron. Kun tio, krome, estas konfirmite ke almenaŭ epoke de Jesuo kuris la opinio ke la aŭtoro estis Davido (alikaze logikas pensi ke la fariseoj, polemikantaj kontraŭ Jesuo, estus obĵetintaj ke temas pri aŭtoro "ne inspirita").

En la Agoj de la Apostoloj,Sankta Petro, en sia unua parolado. atestas la resurekton de Jesuo kaj Lian ĉieliron citante la vortojn de tiu psalmo:

32 Ĉi tiun Jesuon relevis Dio, pri kio ni ĉiuj estas atestantoj. 33 Levite do ĝis dekstre de Dio, kaj ricevinte de la Patro la promeson de la Sankta Spirito, li elverŝis tion, kion ni vidas kaj aŭdas. 34 Ĉar David ne supreniris en la ĉielojn; sed li mem diris: La Eternulo diris al mia Sinjoro; Sidu dekstre de Mi, 35 Ĝis Mi faros viajn malamikojn benketo por viaj piedoj. 36 Kun certeco do sciu la tuta domo de Izrael, ke tiun Jesuon, kiun vi krucumis, Dio faris Sinjoro kaj Kristo.!

Tiu psalma frazo estos reprenita de la Epistolo al la Hebreoj por indiki la superecon de Jesuo Kristo kompare kun la anĝeloj: “Al kiu el la anĝeloj li iam ajn diris: La Eternulo diris al mia sinjoro:

Sidu dekstre de Mi,
Ĝis Mi faros viajn malamikojn benketo por viaj piedoj. (Agoj, 113)

La sama letero al la Hebreoj, por ilustri la superecon de la sacerdoteco de Jesuo kompare kun tiu juda, citas tiun psalmon (110): 5 Tiel ankaŭ Kristo sin mem ne honoris, por fariĝi ĉefpastro, sed lin honoris Tiu, kiu diris al li: Vi estas Mia Filo, Hodiaŭ Mi vin naskis; 6 kiel ankaŭ aliloke Li diris: Vi estas pastro por ĉiam, Laŭ la maniero de Melkicedek. 7 En siaj karnaj tagoj, preĝojn kaj petegojn oferinte, kun forta kriado kaj larmoj, al Tiu, kiu povis lin savi el morto, kaj aŭdite pro sia pia timo, 8 tiu, kvankam li estis Filo, tamen lernis obeon per tio, kion li suferis; 9 kaj perfektigite, li fariĝis la fonto de eterna savo al ĉiuj al li obeantaj; 10 nomite de Dio ĉefpastro laŭ la maniero de Melkicedek.(5,5-10).

Mesieco de la psalmo 2 laŭ judaj fontoj[redakti]

Tiel juĝis:

  • Babilona Talmudo
  • multaj rabenoj en komentoj pri la psalmo 2
  • Maimonido (enkonduko en Sanhedrin, ĉapitro 10)
  • David Kimchi (1160-1235), komento en versoj 12
  • Yalkut (13-a jarcento), Sekcio 621, en versoj 7

La Masora Teksto kiel standarda[redakti]

En la stabila kaj definitiva fiksado de la biblia teksto fundamentis la laboro de la rabenoj diritaj Masoretoj. Ili aktivis ekde la 2-a jarcento a.K. al 1425 p.K., aparte florantaj en la 9-a jarcento, kun sidejoj en Tideriado, Jerusalemo kaj Babilono. Ili agadis en diversaj rivalaj skoloj, inter kiuj elstaris tiu de Tiberiado de Aaron Moses Ben Asher (+ ĉirkaŭ 960). La masoretoj elspezis grandajn energiojn por kompari la tekstojn de ĉiuj bibliaj manuskriptoj tiam konatajn por provi alveni al la unika teksto. La derivita versio estas dirata Teksto Masora (TM). La masoretoj enŝovis ankaŭ la vokalojn en la tekston ĉar la originaj tekstoj estis formitaj nur per la konsonantoj. Tiuj aldonaĵoj foje inokulis ankaŭ interpretojn pri la enhavo ĉar iuj vortoj akiras malsamajn signifojn laŭ la diversaj uzataj vokaloj.

La plej aŭtoritataj konsulteblaj atestaĵoj de la masoretaj produktaĵoj estas:

  • Kodekso de Alepo (A). Datita 925-930 p.K., ĝi estas la plej antikvaj inter la ekzistantaj kaj ankaŭ la plej ampleksa, kvankam ne kompleta (mankas, fakte, tute la Torao kaj diversaj ”Skriboj”), frukto ankaŭ tiu de la skolo de Aaron Ben Asher;
  • Codex Lenigradensis (b19A, L). Kiel aperas en la “kolofono” de la sama teksto, ĝi dateblas je 1008-1009 p.K. La aŭtoro Samuele Ben Giacobbe, deklaras ke mem ĝin kopiis el origina manuskripto de Aaron Ben Asher. Por siaj integreco, aŭtoritato kaj porkonsulta disponebleco, ĝi estis laŭjarcente la precipa referenco por la kompilo de la diversaj eldonoj kaj verkoj de la hebrea lingvo, manuskriptaj antaŭe poste presitaj. Nun ĝi estas konservita en la rusa urbo Sankt-Peterburgo (iama Leningrado), de kie la nomo).

Dekomenca kompilado[redakti]

Tiu psalmo estas tradicie atribuata al reĝo Davido. Ĝi portas la titolon: "De Davido. Psalmo". La atribuado al Davido apogiĝas nur sur la kolekto de la psalmaro. La sola konfirmo ekster al la antikva testamento troviĝas en la Evangelioj kiuj, tamen, dateblas ĉe la fino de la 1-a jarcento, nome multaj jarcentoj post ĝia kompilado de la psalmisto. Eblas supozi, ĉiukaze, ke ĝi estis kompilita por kelka aparta datreveno, ekzemple, por celebri venkon. La vortoj de la psalmo, aliflanke, nek permesas dedukti pri kiu okazo aŭ ceremonio temas kaj nek pri kiu specifa celo oni ĝin kompilis. La unuaj versegoj recitas:

1 La Eternulo diris al mia sinjoro:
Sidu dekstre de Mi,
Ĝis Mi faros viajn malamikojn benketo por viaj piedoj.

La problemo de la interpreto kiun tiu versego alestigas koncernas la identigon de la du Sinjoroj, aparte de la dua. De la unua la identigo estas Dio, kiu metas liajn malamikojn subjugen de la alia Sinjoro. Pri la dua oni povus pensi ke temus pri la reĝo (se oni hipotezas, tial, ke la versegoj estu interpretendaj tiele: Aŭtoritata vorto (de Dio) al la reĝo: Sidu ĉe mia dekstra flanko, ktp..."). Tamen, pri la dua Sinjoro, la psalmo diras, tuj pliposte:

4 La Eternulo ĵuris, kaj ne pentos;
Vi estas pastro por ĉiam,
Laŭ la maniero de Melkicedek.

Laŭ la judaj kutimoj, la reĝo havis neniun prerogativon sacerdotecan, tial la versego ne celas reĝon Davidon aŭ alian reĝon komunsencan. Pro tiuj konsideroj, ekde la epokoj antaŭkristanaj enŝoviĝis la konvinko ke la psalmo eniras la sferon de la bibliaj tekstoj aludantaj al la estonta Mesio.

Pormesia legado[redakti]

Laŭ la mesia interpreto, la dua Sinjoro, de la psalma himno estas ĝuste la Mesio. La du frazoj ĵus cititaj al li, fakte, kombiniĝas perfekte: certe li sidos dekstre de Dio kaj certe li estos tenanto de aparta sacerdoteco. La komenca momento de tiu interpreto ne estas konata: povus esti, kiel fundamento de la psalmo mem, esprimitaj konvinkoj de la aŭtoro mem (nome ĝi reflektas la konsciajn intencojn de la aŭtoro), aŭ reeĥo pri la sintenoj de la tempo de la juda monarĥio. Oni certe scias ke tia estas la interpreto de la antikva judismo de antaŭ la naskiĝo de Kristo kaj ke ĝi antaŭas la identigon kun Kristo mem de la "dua Sinjoro" farita de la Evangelioj.

Libroj de la Kronikoj[redakti]

La du libroj de la Kronikoj (hebree: דברי הימים debarè hayomim, "aferoj de la tagoj"; greke: A'-B' Παραλειπομένων 1-2 paraleipoménon, "I kaj II [libro] de la preterlaŝoj"; latine: 1-2 Paralipomenon) estas du tekstoj entenataj en la hebrea Biblio (kie ili estas nombrataj kiel unusola teksto), kaj en tiu kristana.

Ili estas skribitaj per hebrea alfabeto kaj, laŭ la hipotezo plej sekvata de esploristoj, ilia definitiva redakto, iniciate de nekonataj aŭtoroj, estas lokigita ĉirkaŭ la 330-250 a.K., en Judujo. Ili prezentas reellaboraĵon pri la historio de hebreoj, jam rakontata en aliaj historiaj tekstoj.

La unua libro laŭiras tra 29 ĉapitroj entenantaj diversajn genealogiojn ekde Adamo al Davido kaj la priskribon pri ties regno (ĝis al 970 a.K. ĉirkaŭ). La dua libro entenas 36 ĉapitrojn priskribantajn la regnon de reĝo Salomono kaj la historion de la Regno de Jehuda, ĝian destruon, la babilonan ekzilon kaj la revenon (ekde 970 ĉirkaŭ al 538 a.K,).

1-a libro de la Kroniko[redakti]

La 1-a libro de la Kroniko (mallonge 1 Kro) estas libro de la juda Tanaĥo respektive de la kristana Malnova Testamento en la Biblio.

2-a libro de la Kroniko[redakti]

La 2-a libro de la Kroniko (mallonge 2 Kro) estas libro de la juda Tanaĥo respektive de la kristana Malnova Testamento en la Biblio.

Libro de Neĥemja[redakti]

Neĥemja estas libro de la Biblio. Ĝi estas parto de la Tanaĥo respektive de la Malnova Testamento.

Nomo[redakti]

La libro nomiĝas

  • en la hebrea: ספר נחמיה (antikva literumo kun subsignoj נְחֶמְיָה)
  • en la greka Septuaginto (LXX):
  • en la latina Nova Vulgato: Liber Nehemiae

La libro nomiĝas

  • en la hebrea: אלה הדברים (ele hadebarím, "jen estas la vortoj") laŭ la unuaj vortoj
  • en la greka Septuaginto: (LXX) ΔΕΥΤΕΡΟΝΟΜΙΟΝ (dójteronómion)
  • en la latina Nova Vulgato: Liber Deuteronomii (libro de la dua, t. e. la denove prezentata, leĝo).

La libro nomiĝas tiel, ĉar ĝi duan fojon (post la libro Eliro) entenas la Dekalogon kaj aliajn leĝojn kaj admonojn.

Libro de Jesaja[redakti]

La Libro de Jesaja (hebree ספר ישעיה) estas libro de la Tanaĥo (laŭ judisma teologio) aŭ de la Malnova Testamento (laŭ kristanisma teologio) en la Biblio.

Ĝi estas verkita de Jesaja (ישעיה, Jeŝajahu, laŭ literumo de L. L. Zamenhof en Esperanto klasike skribata kun finaĵo "-a", sed ankaŭ skribebla Jesajo), unu el la profetoj en la historio de judismo.

Por la judoj ĝi apartenas al la "profetaj libroj" (nomata Nevi'im, נְבִיאִים, "la profetoj"), la dua parto de la Tanaĥo. Ene de tio, ĝi estas en la subgrupo "postaj profetoj" aŭ Nevi'im Aharonim [נביאים אחרונים], kune kun la libro de Jeremia kaj libro de Jeĥezkel.

volvaĵo de la libro de Jesaja

En la protestantismaj kristanaj biblioj la verkaĵo estas envicigita post la Alta Kanto de Salomono (en katolikismo kaj ortodoksismo ankoraŭ estas interŝovitaj la libroj Saĝo de Salomono kaj Siraĥ), kaj estas la unua el kvin verkoj de la grupo "grandaj profetoj" (Jesaja, Jeremia, Plorkanto, Jeĥezkel kaj Daniel).

La 66 ĉapitroj de la libro de Jesaja unuavice konsistas el profetaĵoj pri la juĝoj atendantaj la naciojn kiuj persekutas la popolanojn de Judio. Inter tiuj nacioj estas babilonianoj, asirianoj, filiŝtoj, moabanoj, aramanoj respektive pli poste sirianoj, la anoj de la norda izraela reĝlando, etiopianoj, arabianoj kaj fenicianoj. La profetaĵoj povas esti resumitaj dirantaj ke la juda dio estas la dio de la tuta mondo, kaj ke nacioj kiuj supozas sin sekuraj en sia armea potenco povas senprobleme esti konkeratataj fare de aliaj nacioj, se dio komandas tion.

La traduko de la hebrea lingvo al Esperanto, kiel la tuta Tanaĥo, estas verkaĵo de L. L. Zamenhof kaj apartenas al la klasika literaturo de la internacia lingvo.

Kronikisto[redakti]

La du libroj de la Kronikoj (laŭlitere vortoj de la tagoj) reproponas multajn eventojn jam rakontatajn en la du libroj de Samuelo kaj en la du libroj de la reĝoj. Sed ne temas pri pura kaj simpla redakto, kiel povus ŝajni unuaokule. Tiuj libroj, fakte, apartenas al la Readmona Tradicio, dum la la aŭtoro de tiuj du libroj, difinita la Kronikisto, apartenas al la tieldirita Sacerdota Tradicio, la sama de la unua ĉapitro de la Genezo. Tiu tradicio naskiĝas en Babilono dum la Ekzilo babilona: malsame ol la Readmona, ĝi celas precizan projekton kiu ne estas nura historia sed ankaŭ kaj precipe religia.
Fakte, la kronikisto ne limiĝas rakonti la eventojn, kiel faras la Readmonikisto en la fama "Sinsekvo sur la trono de Davido". Li selektas kaj reellaboras la datumojn celante ekzalti precipe la Templon por la Kulto en Jerusalemo, taksatan la koro mem de la kredo kaj de la identiĝo de Izraelo kiel popolo. Nehazarde, sur la 19 ĉapitroj dediĉitaj en la Unua Libro de Reĝoj al la Regno de Davido, eĉ dekoj estas dediĉitaj al la translokigo de la Kesto de la Interligo al Jerusalemo kaj al la dispozicioj de la reĝo rilate la konstruon de la Templo, kvazaŭ al lia filo Salomono nenio restis ol obei al la patraj decidoj. Aliaj 8 ĉapitroj de la Dua Libro krome estas dediĉitaj al la efektiva konstruo de tiu kiu estis difinita la oka mirindaĵo de la antikva mondo. La historio rakontata de la Kronikisto reale, do, estas “Sankta Historio”, historio kiu turniĝas ĉirkaŭ la templo Davido rilate kiun estas preterlasitaj iliaj religiaj malobservoj registritaj, male, en la libroj de Reĝoj.

Datado[redakti]

En 1K 29,7 estas dirate ke la izraelaj tribaj familiĉefoj donacis interalie «dekmilojn da darikoj» por la konstruo de la templo de Salomono. Sed temas pri evidenta anakronismo: kiel diras la nomo, tiu moneroj aperis epoke de la persa imperiestro Dario la 1-a (522 a.K.-486 a.K.). Tiu estas unu el la plej validaj kialoj pro iuj la datado estas fiksata en la 5-a jarcento.
La dua argumento ligiĝas al tio dirita en la antaŭ paragrafo: la jerusalema Templo estas la koro de l libro ĝuste ĉar estas indikita de la kronikisto kiel simbolo de espero kaj konfido por hebreoj revenintaj al Palestino post la ekzilo, kaj devigitaj travivi inter senfinaj materiaj kaj moralaj malfacilaĵoj. Sed helpas ankaŭ la plej evidenta malsameco inter la Kronikisto kaj la Readmonikisto nome la fakto ke la unua tute ignoras la eventojn de la norda regno, kvazaŭ ne valorus la penon elspezi vortojn por "herezuloj" kiuj forlasis la purecon de la kulto: en tiu estas reflektata la kontrasto inter “jerusalemitanoj” kaj “samarianoj” establitaj de Asiroj en teritorioj kiuj estis apartenintaj al Norda Regno.

Fontoj[redakti]

Kronikisto ofte ĉerpas el la libroj de Samuelo kaj de la Reĝoj (tio pruvas ke ili antaŭis al lia kompilaĵo) foje profitante laŭlitere, sed en 1Kr 29,29 estas citataj ankaŭ supozigataj fontoj por redakti sian unuan libron: temas pri Agoj de viziulo Samuelo, Agoj de la profeto Natan kaj Agoj de la viziulo Gad. Necesas rimarki ke la izraelaj profetoj dividiĝas inter "profetoj verkantaj" kaj "neverkantaj". De la unuaj alvenis longaj tekstoj; nenio, tamen, malhelpas ke ankaŭ Samuelo kaj Natan verkis sian librojn pri siaj vizioj, kiuj perdiĝis, sed ĉi-kaze Samuelo ne povis paroli pri la reĝeco de Davido ĉar li mortis antaŭ ties ascendo al la trono. Ĉu per tiu “citaĵaro” la kronikisto celis nur doni pli da aŭtoritateco al sia libro?

Aŭtoro[redakti]

Longe oni pensis, ke ĝin verkis la profeto Moseo laŭ Dia revelacio, eĉ sian propran morton antaŭvidinte kaj priskribante, sed hodiaŭ la plejmulto de la teologoj estas konvinkita, ke diversaj aŭtoroj ĝin verkis dum multe da tempo.

Detalojn vidu ĉe Pentateŭko kaj Readmona Historia Verkaro!

Libro de Judit[redakti]

Judit estas unu el la Dua-kanonaj libroj (de la Malnova Testamento) en la Biblio.

Savo laŭ la Malnova Testamento[redakti]

En la Malnova Testamento "savo" tradukas diversajn terminojn, sence materiajn kaj spiritajn. La hebrea termino ישׁוּעה (yeshû‛âh) sugestas la ideon pri libereco. Ĝia radiko, fakte, signifas “esti larĝe” aŭ “esti spacoplene”. Liberigi, do, signifas: meti malenen, rompi ĉeneron, savi el opresado tiel ke la liberigito povas senobstakle evoluiĝi. Dio estas ĉiam la protagonisto. Estas Li. fakte, kiu liberigas, ekzemple, el la malvenko en batalo (Eliro 15,2), el mafeliĉoj (Psa 34,6), el malamikoj (2Sam 3,10), el la Ekzistadismo (Psa 106,47), el la morto (Jeĥ 36,29).

La termino “savo” nenecese entenas karakterizon teologian, nome ŝajnas ke la savo ne etendiĝas al la posttera ekzisto.

Dekomence izraelidoj celas al savo precipe kiel liberigo materisenca kaj kiel favoro ekskluzive nacia. Kiam, tamen, rafiniĝas la percepto pri la morala malbono, savo ekakiras signifon ĉiam pli etikan kiu iom post tiom albordiĝas al savo ankaŭ por aliaj popoloj /Jes 49,5-6; 55, 1-5).

Per la kreskiĝo kaj preciziĝo de la mesia ideo, la koncepto “savo” atingas la signifon de liberigo el la peko kaj de komenciĝo de nova epoko. Por hebreoj, savon oni akiras nur per sincera observo de la Torao, kaj morala kaj ceremonia. Oni konsciiĝas ke la ritaj oferoj ne povas el si mem realigi la pardonon de la pekoj, ĉar ili antaŭfiguras la Ŝafidon de Dio kiu havas la efikajn animdispoziciojn kaj senpekecon por elaĉeti per sia morto la homon el pekoj (Jes 53).

Ktp[redakti]

285.jpg

Tie estas uzata la vortoj salaĥ kaj «כפּר» (= kãpar) kiuj entute esprimas «pardoni, nuligi, liberigi, kovri». Septembro tradukis per la radiko Ιλεως kaj ĝiaj derivaĵoj ιλασκομαι ktp.

La biblia ideo de punpago akiris laŭlonge de la tempo specifaĵojn apartajn se komparataj kun tiuj paganaj. Se dekomence maloservo de establitaj preskriboj, eĉ nevolaj, produktas malpurigon (kun relativa pura dia reago) kiu forigas el Dio de la Interlingvao je Israelo, kaj do postulas purigon (vidu, ekzemple, 1 Sam 14, 2), iom post iom la profetoj eninternigas la kulpon: por ĝin repagi ne sufiĉas la oferoj de bestoj kaj la propeno (Levidoj 16,20ss), eĉ estas postulata konvertiĝo de la koro kaj menso por repagi la kulpon. Kaj iom post iom postuliĝas ke la punrepago ne estas simpla homa ago (kiel ĉe paganismoj) sed dia donaco kiu per sia iniciato pardonas kaj reenmetas la pentinton en la sfero de sia mizerikordo. Ne temas do pri influo de la homo sur Dio, sed de Dio sur la la homo.

Laŭ la Biblio, Dio mem ordonas kaj priskribas la oferajn ritojn, en kiu plenumas grandan funkcion la aspergo per la sango de la viktimoj. Tio substrekas la iniciaton de Dio en la punrepago (Levidoj 10, 17).

Finfine la punrepago ne estas puno, sed saviga evento.

La sacerdotaro, tia-kaze, aktivas kiel delegitoj de Dio sen reala pardonanta povo ĉar estas Dio mem kiu purigas kaj akceptas kaj igas efika la mempurigadon de la popolo pentinta.

Iom post ion aperas ankaŭ la koncepto de Viko, nome la punrepago de unu por la alia. Tiu koncepto iamaniere ĉeestas jam en la rito de la ofero, kie la besto oferita estas konsiderita parto de persona sfero de la oferanto (unuopulo aŭ komunumo). Tiu nova koncepto aperas en Jesaja kaj Jeremia

Samseksemo[redakti]

1) En Levidoj oni difinas la samsekseman praktikon “abomenaĵo”: “28 “Por ke la tero ne elĵetu ankaŭ vin, kiam vi malpurigos ĝin, kiel ĝi elĵetis la popolon, kiu estis antaŭ vi. 29 Ĉar se iu faros ion el ĉiuj tiuj abomenaĵoj, la farantoj ekstermiĝos el sia popolo.” (Lev 18, 29;20, 13);

2) Analoga malaŭdo estas esprimita de la Izraelaj Profetoj, kiel atestas la jena pasaĵo eltirita el Jesaja: “9 La signoj de iliaj vizaĝoj atestis kontraŭ ili, kaj sian pekon, simile al la Sodomanoj, ili proklamas, ne kaŝas. Ve al iliaj animoj! ĉar ili mem repagis al si malbonon ”. (Iesaia 3 ,9). Evidente ĉi tie estas reĵetata la manifestacio “fiera” kaj ekzaltado pri samseksemo, ku evidnete okazis jam tiam.

3) La epizodo de la detrŭo de Sodom kaj Gomora (Genezo 18ss), en kiu Dio sendas du anĝelojn homformajn por ke ili detruu tiujn urbojn, jam koroditaj pro la kontraŭnatura malvirto. La rakonto, en kiu pli valoras la rakonta celo ol la fideleco al historieco de la okazaĵoj, senescepte pruvas la dian kondamnon pri samsekemo.

Jubileo[redakti]

La hebrea jubileo vidas siajn radikojn en Malnova Testamento. La Mosea leĝo jam establis por la juda popolo apartan jaron (Levidoj (25,10-13: ”Kaj sanktigu la kvindekan jaron, kaj proklamu liberecon en la lando por ĉiuj ĝiaj loĝantoj: jubileo ĝi estu por vi; kaj revenu ĉiu al sia posedaĵo, kaj ĉiu revenu al sia familio. 11 Jubileo ĝi estu por vi, la kvindeka jaro; ne semu, kaj ne rikoltu tion, kio mem elkreskis, kaj ne deprenu la berojn de la nepritranĉitaj vinberbranĉoj. 12 Ĉar jubileo ĝi estas, sankta ĝi estu por vi; de la kampo manĝu ĝiajn produktaĵojn. 13 En tiu jubilea jaro ĉiu revenu al sia posedaĵo)”.

Se la teksto ne estas de Moseo kiel eble la libro mem, kiel sugestas jam bibliistoj kaj historiistoj, la atribuaĵo el si mem atestas tiun moron inter la gentoj de Palestino kaj tio okazadis pro religiaj motivoj: ĉe la limdato de la 50aj jaroj, la kultiveblaj terpecoj devis esti redonitaj al la originaj proprietuloj kun jara ripozo de la tero, la sklaviĝintoj rajtis rehavi liberon kaj la ŝuldoj estingiĝis. Kaj tio okazadis pro “dia ordono”.

Diskutoj kaj modifoj en la judaj kutimoj[redakti]

El la postbiblia epoko, rabenara tradicio reprenis kaj pridiskutis la leĝojn koncernantajn la sabatan jaron kaj la jubilean jaron, ilin konsiderante samaĵon, kaj opiniante neaktualigeblaj ekstere de la izraela tero (en diaspora kondiĉo). Sed de ili oni konservis la etikajn kaj sociajn instigojn de la jubileo. Eĉ en la okupita izraela tero ne eblis observi la jubilejan leĝojn kaj pro tio rabenoj ilin modifis ĉar nur Talmudajn kaj ne bibliajn. Nun kiam judoj rekomencis labori la palestinan teron, tie kaj tie reaperis spuroj de observado de la antikva jubileo.

Oni diskutas, inter judoj, ĉu en la epoko de la Dua Templo (tiu establita postekzile) oni vere realigis la jubileon aŭ, male, pro ekonomiaj motivoj, oni ĝin forlasis.

Lasttempe, ĉar la kristana kaj juda jubileoj, sendepende de la eksteraj moroj, havas, kerne, la saman celon (plibonigi la homan koron kaj rekrei novan fratecon krom alproksimiĝo al Dio), iuj hebreoj kaj kristanoj ekpriparolis eblan kunlaboradon, partoprenante en jubileaj ritoj kaj prifortigante la celojn komunajn. [1]

La dua-kanonaj libroj kaj apokrifoj[redakti]

kaj multaj aliaj ... La dikliteraj estas en la Biblio de la Roma antikva biblio, kiuj, elĵetite de rabenoj en la jaroj 90-92, jam ne estas en la juda biblio. La rabenoj elĵetis ilin, ĉar ili estis skribitaj ne en la hebrea, sed en la greka. Inter la kristanoj, la protestantoj rigardas la apokrifon edifa, sed ne sankta, dum la ortodoksuloj kaj katolikoj, aliflanke, ankoraŭ retenas la apokrifaĵojn en siaj biblioj.

Presitaj eldonoj de la Masora Teksto[redakti]

En la moderna epoko multas la eldonoj de la TM.

  • La unua presa eldono de la sola Torao aperis en Bolonjo la 26-a de februaro 1482, provizitaj per vokaloj, akcentoj, Targum (arameaj tradukoj) kaj komentoj de Rashi. Eldonisto estis Abraham ben Hayyim de la Tintoruristoj, el Pesaro, imitante hispanan manuskripton.
  • Kune kun multaj partaj publikigaĵoj de libroj de la Biblio, la unua kun la tuta teksto estis presita en 1488 iniciate de judo Gherson Soncino (Italio).
  • La Biblio de Berlino estis presita en Breŝo en 1494. Temas pri revizio de la antaŭa de Soncino. Ĝi estis uzita de Lutero por la germanigo de la Malnova Testamento. Nune ĝi estas konservita en Berlino.
  • Jacob Ben Hayyim Ibn Adonijah kolektis vastegan nombron da manuskriptoj, laŭ kriterioj de ni ne tute konataj, kaj el ĝi oni devenigis la duan eldonon de la Biblio Bomberg (Venecio - 1524-25); la unua eldono de 1515-7 estis rifuzita de rabenoj. Ĝi riĉiĝis per notoj kaj komentoj. Tiu verko estis ĝenerale tksata kiel Textus Receptus de la Masoro.
  • Benjamin Kennicott (1776, Oksfordo), represita poste iniciate de Johann Bernard de Rossi (1784-8).
  • Meir Letteris (1852, 1862).
  • Seligman Baer kaj Franz Delitszch, 1869-1895.
  • C.D. Ginsburg (1894; 1908-1926).
  • Umberto Cassuto (1953, editoris Biblion bazitan sur la ‘Ginsburga’ sed reviziita sur A (kiun persone li esploris), L kaj aliaj manuskriptoj.
  • Norman Snaith (1958).
  • Koren (1966).
  • La Hebrea Biblio Stutgarta (BHS=BH4) estas revizio de la BH3, kaj do bazita sur L. Post ĝi, kaj kondiĉitaj de ĝi, postvenis aliaj tri eldonoj (1977, 1983, 1990). Ankaŭ ĝi funkciis kiel 'Tekstus receptus' por diversaj eldonoj kaj tradukoj de la Unua Testamento.
  • Aron Dotan (1974, 2001).
  • Mordechai Breuer (1977-1982).
  • La Hebrea Biblio Kvina (BHQ), realigita de teamo de 20 kunlaborantoj, estas serio ankoraŭ ne finita (ĝis nun oni publikigis nur Megillot 2004). Ĝi startas el la konsideroj ke rilate iujn partojn de la Biblio ekzistas versioj pli antikvaj sed ne hebreaj.
  • Meritas atenton, fine, la ambicia eldonprojekto: nome The Hebrew University Bible Project (HUB). Ĝi celas esti la “editio maior (la fonta teksto), entananta nome ĉiujn la antikvajn hebreajn atestaĵojn, ĉiujn versiojn (ofte pli antikvajn ol la hebreaj atestaĵoj), ĉiujn citaĵojn rabenajn aŭ alifontajn, eksplikojn kaj notojn. Referenca kodekso estas tiu de Alepo. Ĝis nun oni publikigis Jesajan (1995), Jeremion (1997), Jeĥezkel (2004).

Notoj[redakti]

  1. Verda Naturisma Semajno
  2. DIVERSAJ AKTIVAĴOJ
  3. Latine (de la Vulgato: Dixit Dominus Domino meo: sede a dextris meis. Donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum. Virgam virtutis tuae emittet Dominus ex Sion: Dominare in medio inimicorum tuorum! Tecum principium in die virtutis tuæ in splendoribus Sanctorum ex utero ante luciferum genui te. Juravit Dominus et non pænitebit eum: Tu es sacerdos in æternum secundum ordinem Melchisedech. Dominus a dextris tuis: Confregit in die iræ suæ reges. Judicabit in nationibus, Implebit ruinas conquassabit capita in terra multorum. De torrente in via bibet, propterea exaltabit caput. Greke: ΕΙΠΕΝ ὁ Κύριος τῷ Κυρίῳ μου• κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἕως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου ὑποπόδιον τῶν ποδῶν σου. 2 ράβδον δυνάμεως ἐξαποστελεῖ σοι Κύριος ἐκ Σιών, καὶ κατακυρίευε ἐν μέσῳ τῶν ἐχθρῶν σου. 3 μετὰ σοῦ ἡ ἀρχὴ ἐν ἡμέρᾳ τῆς δυνάμεώς σου ἐν ταῖς λαμπρότησι τῶν ἁγίων σου• ἐκ γαστρὸς πρὸ ἑωσφόρου ἐγέννησά σε. 4 ὤμοσε Κύριος καὶ οὐ μεταμεληθήσεται• σὺ ἱερεὺς εἰς τὸν αἰῶνα κατὰ τὴν τάξιν Μελχισεδέκ. 5 Κύριος ἐκ δεξιῶν σου συνέθλασεν ἐν ἡμέρᾳ ὀργῆς αὐτοῦ βασιλεῖς• 6 κρινεῖ ἐν τοῖς ἔθνεσι, πληρώσει πτώματα, συνθλάσει κεφαλὰς ἐπὶ γῆς πολλῶν. 7 ἐκ χειμάρρου ἐν ὁδῷ πίεται• διὰ τοῦτο ὑψώσει κεφαλήν.