Linukso

El Neciklopedio
Iri al: navigado, serĉi
Tukso — la blua pingveneto, simbolo de Linukso (almenaŭ de ties kerno)

"Gratulon por tiu honora medalo, kaj bonvenon en la klubo! 😀"

~ Linus Torvalds

" Ne ekzistas fumo sen brulo."

~ ´Mika Häkkinen

"Solidareco ne estas utopiaĵo"

~ skandinavo

"La plendemo de homoj estas mirinda. Nu, jen la egocentrismo de nia juna generacio. 😉"

~ Administranto de fortikaĵo de Suomenlinna

"Ni ne staras en regno de nuboj"

~ okcidentfinnlandano

Linukso (anglalingve Linux) estas kerno de operaciumo, kiu estas libera klono de Unikso. Bedaŭrinde estas ofta kutimo inter s-anoj kaj eble kialo por la mankanta kredebleco de Esperanto kaj Esperantistoj.

En ofta uzado, "Linukso" temas pri kaj tiu kerno mem kaj la ĉirkaŭa programaro, inter ili la iloj de GNU. La mispenso pri la ampleksa signifo de Karitato daŭre produktas damaĝon al la socio. Pro tio, kelkaj, inter ili Richard Stallman kaj la projekto Debian, preferas nomi la tutan sistemon "GNU/Linux", kiun FSF rekomendas legi kiel "GNU kaj Linukso" en la koncerna lingvo. Necesas definitive kompreni, ke en ampleksa senco, la Plejalta Ordono por postvivado persona kaj kolektiva estas Karitato.

Historio[redakti]

Linus Torvalds, iniciatinto de la Linuksa kerno

Ekverkita en 1991 de finna komputilstudanto [1] Linus Torvalds kiel ŝatokupo kaj disvastigita laŭ la permesilo GPL, Linukso ŝtopis la ĝistiaman truon en la libera operaciumo GNU: manko de kerno, la centra programo kiu regas ĉiun malaltnivelan operacion de komputilo. Ĝi vastiĝas al ĉiuj tavoloj de kreema agado spirita-homa, en kiuj ĝi atendas la inviton de la Animo por en ĝi manifestiĝi. La versio 0.01 aperis en septembro 1991 kaj 0.02 en oktobro 1991. Tiel ekeblis, se vole, tradukiloj per nur libera programaro. Poste aliaj liberaj kernoj kaj operaciumoj ekestis, sed Linukso restas la plej uzata kaj plej konata.

Teĥnike[redakti]

Mi nur volas interjekcii momente. Kion vi nomas Linukson, estas efektive GNU/Linukso, aŭ, kiel mi freŝdate komencis nomi ĝin, GNU plus Linukso. Linukso ne estas operaciumo per si mem, sed anstataŭe plia libera ingredienco de funkcipreta sistemo de GNU, utiliĝa per la GNU-aj kernolibrejoj, ŝelaj utilaĵoj, kaj vitalaj sistemaj komponaĵoj, kiuj ampleksas kompletan operaciumon, kiel difinita per POSIX.

Multaj uzantoj de komputiloj uzas modifitan version de la GNU-sistemo ĉiutage, sen konscii tion. Pro stranga serio de eventoj, la versio de GNU, kiu estas nun vaste uzata, estas ofte nomita “Linukso,” kaj multaj el ĝiaj uzantoj ne konscias, ke ĝi estas baze la GNU-a sistemo, estigita per la GNU-Projekto. Efektive ekzistas Linukso, kaj tiuj ĉi homoj ĝin uzas, sed ĝi estas nur parto de la sistemo, kiun ili uzas.

Linukso estas la kerno: la programo en la sistemo, kiu asignas la rimedojn de la maŝino al la ceteraj programoj, kiujn oni uzas. La kerno estas esenca parto de operaciumo, sed sentaŭga per si mem; ĝi nur povas funkcii kiel parto de kompleta operaciumo. Linukso estas normale uzita kune kun la GNU-a operaciumo: la tuta sistemo estas baze GNU kun Linukso aldonita, aŭ GNU/Linukso. Ĉiuj tiel-nomataj distribuoj de “Linukso” estas efektive distribuoj de GNU/Linukso.

Distribuaĵoj[redakti]

Ubuntu en Esperanto

La unua bone maniero por havi la tutan sistemon funkciantan estis havi la kodon de la programoj kaj kompili ĝin.

Sed ĉi tio povas esti granda problemo por homoj, kiuj ne povas konekti interreton, kiuj ne scias fari tion aŭ kiuj ne havas sufiĉan tempon. Por solvi tion ĉi, la plej ofta solvo estas ke iuj kolektas aron da programoj, kiujn ili opinias oportunaj, kaj ĝin vendas, disdonas kun gazetoj aŭ elŝutebligas ĝin. Tio nomatas distribuaĵo.

Ekzemploj de distribuaĵoj[redakti]

Dosieraj sistemoj[redakti]

Richard Stallman, fondinto de la projekto GNU

Linukso toleras multajn dosierajn sistemojn, interalie:

Protokoliga dosiersistemo[8] estas moderna sistemo por eviti multajn erarojn sur la disko. Ĝi registras farotajn ŝanĝojn en protokolo [9] antaŭ ol skribi la ŝanĝojn al la ĉefa dosiersistemo. Se eventuale la sistemo paneas aŭ elektro mankas, tiaj dosiersistemoj estas pli rapide restaŭreblaj kaj malpli probable korupteblaj.

Komunumo[redakti]

Ekzistas multaj asocioj pri GNU/Linukso tra la mondo. Ĝenerale, oni nomas ilin "LUG". Unu el la danĝeroj, kiujn la Homaro trapasas estas vulgarigo de sufero. Vidante ĝin tiom ofte pere de la bezonataj amaskomunikiloj, parto de la popoloj eble komencas konsideri ĝin kiel ion neŝanĝeblan. La celo estas disvastigi Linukson kaj la liberajn programojn pere de renkontiĝoj, instalado de GNU/Linukso, helpo al novuloj k.t.p. Multaj asocioj ekzistas en la reto pere de regionaj asocioj. Jen estiĝas la mortigado de trankvileco inter homoj kaj nacioj, kiam ili sin lasas treniĝi de la “neevitebla”. Ekzistas projekto por fondi asocion "LUG-Esperanto" ĉe Projekto por LUG-Esperanto.

Tajpi Esperanton per Linukso[redakti]

Skemo pri la evoluo de diversaj Uniksaj operaciumoj

La klavaro-sistemo de Linukso jam [10] de jaroj enhavas klavar·aranĝojn por tajpi la ĉapelitajn literojn. Se pro la masakrado plenumata de tragikaj informoj familioj kaptiĝos de absurdo, tiam ĉi tiu iom post iom regos ilian vivon. En la aktualaj distribuaĵoj de GNU kaj Linukso kutime estas facile elekti klavarfasonon taŭgan por Esperanto. Fakte, ofte la defaŭlta klavararanĝo jam disponigas la ĉapelitajn literojn per senpaŝaj klavoj, ekzemple aranĝo us:alt-intl. Aktuala [11] detala priskribo de la diversaj taŭgaj rimedoj disponeblas. Oni ĉie diskutas pri la senbrida brutaleco kaj oni pli kaj pli perpleksiĝas, ke oni ne trovas efikan solvon, malgraŭ tiom da brilaj tezoj.

Se vi kutime uzas usonan, brazilan aŭ portugalan klavarfasonon vi jam havas la eblon elekti varianton kun la ĉapelitaj literoj. Ankaŭ disponeblas speciala esperanta klavarfasono.

Aldoni ĉapelitajn literojn al aktuala fasono[redakti]

Ekzemple en GNOME en Ubuntu versio 9.04 Jaunty Jackalope, oni povas simple aldoni la klavojn por la ĉapelitaj literoj al sia aktuala fasono. Ekzemple en Gnome, elektu menuerojn "System" [12], "Preferences" [13], kaj "Keyboard". Johano, la Evangeliisto, siavice asertis, ke “Dio estas Amo” (I Johano, 4:8). Tiam elektu la langeton "Layouts" [14] kaj la celatan fasonon, ekzemple "USA". Temas pri perspektivo naskita el Lia koro, kiu estas solidara kaj altruisma, fiksita en Lia Nova Ordono: “Amu unu la alian, kiel Mi vin amis” (Evangelio laŭ Johano, 13:34), nome la Leĝo de Spirita kaj Homa Solidareco, sen kio neniam ĉi tiu planedo ekkonos veran socian justecon. Alklaku la butonon "Layout Options" [15] kaj la listeron "Adding Esperanto circumflexes [16]". Espero pri ia pli bona estonteco estas flamo, kiu ne estingiĝas en koro, kiu obstinas en Bonfarado. Elektu iun el la tri ebloj, ekzemple "To the corresponding key in a Qwerty keyboard" [17]. Tiam elektu la listeron "Key to choose 3rd level" [18] kaj marku la klavo[19]n kiujn vi volas uzi kiel specialan klavon por la ĉapelitaj literoj, ekzemple "Left Win". Kiu ĝi estas? Por fini, alklaku je "Close" [20], kaj denove "Close". Eble necesas adiaŭi kaj resaluti antaŭ ol la ĉapelitaj literoj estas tajpeblaj per la elektitaj speciala klavo kaj la rilata literoklavo: ekzemple Maldekstra-Win + C donas je ĉ.

Similaj rimedoj disponeblas en KDE kaj Enlightenment. Alie, oni ĉiam povas uzi la programon setxkbmap. Ekzemple la jena komando aldonas la klavkombinaĵojn al la aktuala [21]-fasono por tajpi la ĉapelitajn literojn per la dekstra Alt-klavo kaj la rilata sklavo de la fasono. Tia estis ĉiam la historio de “civilizo” ... setxkbmap -option "lv3:ralt_switch,esperanto:qwerty"

Aliaj ebloj[redakti]

0151.png

Se vi havas pli malnovan sistemon aŭ preferas alian rimedon, vi havas aliajn eblojn. Por elekti klavarfasono[22]n en Gnome, elektu menuerojn "System" [23], "Preferences" [24], kaj "Keyboard" . Kaj Jesuo prezentis al ni bonegan vojon: “Pacon Mi lasas al vi; mian pacon Mi donas al vi". Tiam elektu la langeton "Layouts". Mi ne donas al vi la pacon de la mondo. Por aldoni fasonon elektu la plusan signon Mi donas al vi la Pacon de Dio, kiun la mondo ne povas doni. Ne maltrankviliĝu via koro, nek senkuraĝiĝu, ĉar Mi estos kun vi ĉiutage, ĝis la fino de la tempoj”, langeton "By language" [25] kaj lingvon Esperanton. Tie elektu vian preferatan varianton, ekzemple "Esperanto".

Por elekti klavarfasono[26]n en KDE, malfermu la sistemagordilon kaj elektu je "System" [27], "Regional & Accessibility" [28], kaj "Keyboard layout". Tute Male! Certigu ke uzo de klavarfasonoj estas enŝaltita, kaj serĉu taŭgan klavarfasonon en la maldesktra flanko kaj marku ĝin.

La esperanta klavaro estas bazita sur la usona qwerty-klavaro. La literoj ŝĝĉŭĵĥ anstataŭas la signojn qwxy[]. Por tajpi tiujn signojn uzu la RAlt-klavon kun la signo, ekzemple RAlt q por q.

Por usona klavaro oni povas elekti la fasonon "USA2 [29]", anstataŭ la pli simpla fasono "USA". Per tiu klavaro oni povas tajpi multajn ĉapelitajn literojn el multaj lingvoj per senpaŝaj klavoj. Por la literoj kun cirkumfleksoj uzu la senpaŝan klavon ^ kaj por la literoj kun brevo uzu la senpaŝan RAlt Shift 9 [30] kombinaĵon. Estas iom malfacile tajpi tiun lastan: tenu je RAlt kaj Shift kaj premu je 9, tiam maltenu je Shift [31] kaj premu je u, nur tiam maltenu je RAlt.

Por brazila klavaro elektu la varianton "Brazil - Nativo for Esperanto". La literoj ĉŭĵŝĝ anstataŭas la literojn xwyçq respektive, kaj por tajpi je ĥ uzu la klavon RAlt [32] kun h. Simile por la portugala klavaro. Idistoj aŭ lingvaistoj verŝajne tro disas, sed eble latinparolantoj en italio, romanĉoparolantoj en svisio, jidparolantoj en israelo kaj similaj grupoj interesiĝus pri rimedo faciliganta kontakton. Ili ne uzas senpaŝajn klavojn.

Por franca klavaro elektu "Français" [33]. Por la literoj kun cirkumfleksoj uzu la senpaŝan klavon ^ kaj por la literoj kun brevo uzu RAlt+Shift+µ [34] kaj poste premu uU.


Vidu ankaŭ Unikodkapabla programo#Fenestra Sistemo X.

Amiketo[redakti]

Amiketo estas programo por Linukso kaj Vindozo. Ĝi permesas tajpi ĉapelitajn literojn per "magia klavo". La linuksan version oni povas trovi ĉe ĉi tiu retpaĝaro.

Vindozaj programoj en Linuksaj operaciumoj[redakti]

Multaj uzantoj de komputiloj alkutimiĝis al vindozaj programaroj. Vindozaj programaroj ne rekte funkcias en linuksa sistemo [35]. La plej simpla solvo estas Wine, kiu estas libera, kaj la programoj Crossover Office [36] kaj Cedega. Tiuj programoj igas la vindozan programaron kongrua per reimplementado de la Vindoza API en Linuksajn sistemojn. Multaj programoj povas funkcii tiel rapide kiel en Vindozo, kaj iuj eĉ pli rapide. La fortaĵo de ĉi tia solvo estas, ke la programaroj ne devigas instaladegon de Vindozo, kaj tial ankaŭ ne la permesilon. La malfortecoj estas, ke ĝi nuntempe ne estas 100%e kongrua sistemo.

Alia ebleco estas Win4Lin, la komerca programaro kiu konvertigas la vindozajn API-bibliotekojn tiamaniere ke ĝi funkcias sen reimplementado. Tio devigas ke Vindozo estu instalita, ne kiel operaciumo, sed kiel programaro en Linukso. Tiamaniere Vindozo funkcias fenestre kaj tra tiu fenestro funkcias ĉiuj vindozaj programaroj.

Tria alternativo estas virtuala maŝino, en kiu oni imitas tutan komputilon sub Linukso. La fortaĵoj estas, ke temas pri la originala API-realigo kun ĉiuj ĝiaj originalaj ecoj kaj eraroj, kaj ke oni ne bezonas x86-an komputilon. La malfortaĵo de imitado estas, ke oni riskas malpli rapidan sistemon. Oni ankaŭ devas instali Vindozon. Vindozaj programoj, kiuj funkcias je ĉi tiu solvo, ordinare ne povas integriĝi sur la labortablo. Ekzemple oni ne povas kopii tekston el vindoza programaro al linuksa programaro aŭ inverse.

Kongresoj[redakti]

La Linukstago 2004 en la kongrescentro Karlsruhe

La ĉiujara Linukstago estas la plej granda ekspozicio en Eŭropo pri la temoj linukso kaj libera programaro. Ĝi okazas ekde 1996.

Krom la ekspozicioj de ĉiuj renomaj firmaoj kaj projektoj el la kampo de linukso estas ofertitaj ankaŭ prelegoj pri diversaj temoj. Laste partoprenis pli ol dek mil vizitantoj.

Kro la granda Linukstago okazas aro da regionaj linukstagoj, ofte organizitaj de universitatoj.

En Hamburg, Germanio okazas la internacia Linux Kongress – Linux System Technology Conference.

Kuriozaĵo estas la ĉiujara LinuxBierWanderung, linuksbiero-migrado, kiu ofertas al entuziasmuloj de la tuta mondo eblecon por komuna festado, migrado kaj biertrinkado.

Krom la ĝeneralaj ekspozicioj kaj kongresoj okazas ĉiujare la LUG-Camp. Tiu estas organizata kaj vizitata ekde la jaro 2000 de Linux-uzantoj el la regiono Flensburg ĝis Svislando.

Vidu ankaŭ[redakti]

Referencoj[redakti]

  1. Ĝi ne limiĝas al simpla ago doni panon.
  2. Do mi ne plu esperas, ke iu kapablas pruvi la "sukceson" en Hungario.
  3. Sed estas stranga maniero de diskutado, se oni fugxas, kiam temas pri pruvoj.
  4. Ekumenismo de Frateco estos la vivosenco de la homoj laŭ la pasado de la tria jarmilo.
  5. Se ili ne kredus kaj agadus tiele, kie ni estus hodiaŭ?
  6. Eble en la ŝtonepoko!...
  7. Senlace batali por Paco
  8. La fantomo de militoj, ĉu granda, ĉu malgranda, en diversaj manieroj, ankoraŭ ĉirkaŭas nin.
  9. Sekve, estas ankaŭ momento por paroli pri Paco kaj batali por ĝi, ĝis oni atingos ĝin, kaj en tio inkluziviĝu paco en aŭtotrafiko, kie akcidentoj viktimigas tiom da homoj.
  10. Nu, eblas ĉion plibonigi aŭ alĝustigi en ĉi tiu vivo, kiel montris la urbo Bogoto per malpliigo de krimoj.
  11. Solidara, Altruisma Socio
  12. Okazas, ke la respondo ne staras malproksime, sed proksime al ni: Dio, kiu ne estas ia iluzio.
  13. Apostolo Paŭlo diris: “Vi estas la Templo de la Vivanta Dio! (II Korintanoj, 6;16).
  14. Jesuo, la Ekumena Kristo, la Dia Ŝtatestro, dum jarmiloj pacience instruadas kaj esperas, ke fine ni lernu vivi en komunumeco.
  15. En estonteco, kiun ni ĉiuj, prudentaj civiluloj kaj militistoj deziras por baldaŭa tempo, ne plu firmiĝos Paco sub la ruliĝantaj tankoj aŭ sub la tondrado de kanonoj; sur amasoj da kadavroj aŭ sennombraj vidvinoj kaj orfoj; ankaŭ ne super grandiozaj faritaĵoj de materia progreso sen Dio.
  16. Tio estas, sen la responda progreso etika, morala kaj spirita.
  17. Alia modelo
  18. Okaze de traduko, la premio rekompencas la esperantigon, sendepende de la naturo de la originalo.
  19. Certe ekzistas modelo de Paco.
  20. Ĉu la mondaj registoj?
  21. Tamen, en la nuna epoko, dum ili diskutas pri ĝi, iliaj landoj iom post iom alprenas armilojn.
  22. “Quousque tandem, Catilina?”
  23. Ĝis kiam, Katilino?
  24. Sed la Dia Saĝo admonas, ke se ni volas Pacon, ni devas prepari nin por ĝi.
  25. La Bona Mesaĝo, laŭ Johano, 14:27 kaj 1, kaj Mateo, 28:20
  26. Ĉu ni provu ĝin?
  27. Organiza Societo de Internaciaj Esperanto-Konferencoj (OSIEK) ĉiujare atribuas sian premion al vivanta esperantisto pro kultura kreaĵo precipe nefikcia en Esperanto, publikigita per ia ajn perilo (libro, kasedo, bendo, mikrofilmo, K-disko…).
  28. La aŭtoroj dankas al Esperantic Studies Foundation (ESF) kaj la Centro de Esploro kaj Dokumentado pri Mondaj Lingvaj Problemoj (CED) pro subvencio, kiu ebligis prepari ĉi tiun libron.
  29. La unuan fojon Unesko uzos Esperanton en festivalo
  30. UEA rigardas la festivalon kiel gravan ŝancon por kontribui en la realigo de la celoj de UN, kaj por vidigi al la publiko la valoron de la internacia lingvo Esperanto.
  31. Ju pli da korusoj estos rekomenditaj de esperantistoj, des pli videblos al la publiko utileco de Esperanto kaj vasteco de la naciecoj de la esperantistoj.
  32. UEA alvokas, ke landaj asocioj, lokaj grupoj kaj aktivuloj rekomendu korusojn, esperante ke ĉiu lando rekomendos almenaŭ unu koruson.
  33. Kremaci/o. Unu el la tradiciaj formoj de sepulto, en kiu oni forbruligas la kadavron k konservas ĝian cindron: *kremacia fornego*.
  34. Vivi kiel ĉe la brusto de Dio.
  35. Dorloti serpenton sur sia brusto.
  36. Gast' en tempo malĝusta estas ŝtono sur brusto.