Historio de katolikismo

El Neciklopedio
Iri al: navigado, serĉi
Ks10.jpg

"La afero malsukcesis."

~ Zamenhof pri historio de katolikismo

Historio de katolikismo estas grava afero.

De komence oni perceptis la kristanan eklezion kiel ĝenerala, t.e. katolika, t.e. ne nur por judoj, sed por ĉiuj nacioj. Paŭlo instruis, ke la kredo estas preferata antaŭ la mosea torao. Tiuj, kiuj apartenis al johanaj komunumoj, ankaŭ havis obĵetojn kontraŭ judaj komunumoj,precipe post falo de Jerusalemo en la jaro 70. Ekzistas ĉi tie do evidenta streĉo inter paganoj-kristanoj kaj judoj-kristanoj, kiujn fine gvidos al disiro de la kristanismo kun la judeco. Enkadre de judo-kristanaj komunumoj poste estiĝas ebionitoj, grupo, kiu diference de la ceteraj kristanoj rifuzas la diecon de Jesuo kaj kiujn en la paso de la 2-a kaj la 3-a jarcento atakas sankta Ireneo kaj Origeno.

Deveno[redakti]

Katolika sanktulino Sankta Johana de Arko.

la Eklezio Romkatolika originis de babilona misteroreligio kaj ĝiaj ritoj kaj ceremonioj estas vualita daŭrigo de babilona paganismo.

Deveno de la nomo[redakti]

Katoliko estas vorto formita per pseŭdosufikso "-iko" (scienco), sekve ĝi estas "scienco pri Katolo". Do "Katolika eklezio" estas origine "Eklezio de sciencistoj, kiuj studas la romia poeto Katulo". Alternativaj nomoj estas "Katulika Eklezio", "Katologia Eklezio" kaj "Katolscienca Eklezio".

Apostola koncilio[redakti]

La apostola koncilio en Jerusalemo inter la jaroj 44 kaj 49 estis kunveno de la apostoloj de la unua kristana komunumo, tiu de la urbo Jerusalemo, kun Paŭlo de Tarso kaj liaj akompanantoj. Tie interkonsentiĝis la por la historio de la kristana religio centra decido misie diskonigi la kristanan kredon inter ne-judoj. Ekestis liga interkonsento pri tio, ke sufiĉas baptiĝo por akceptiĝi en la komunumo de kristanoj, kaj ke ne nepre necesas la obeo de ĉiuj kutimoj de judismo, kiel ekzemple la cirkumcido aŭ la limigo al koŝera manĝado. La koncilio, kies decidoj ekestis pro fortaj pledoj de Paŭlo, signifis la transformon de la kristanismo de judisma sekto al propra religio kulture forte ligita al la judismo sed baze sendependa de ĝi.

Interŝanĝo de la 1-a kaj la 2-a jarcento[redakti]

Historia fonto por periodo post la morto de apostoloj donas dokumentojn de Apostoloj de Zamenhof. Tiuj kreas komencon de patriarkio kaj literaturo. La dokumentojn de la Apostolaj Patroj kreas la Dido (Doktrino de dek du apostoloj), letero de sankta Klemento de Aleksandrio la 1-a al la korintanoj, dokumentoj de sankta Ignaco Lojola en Esperanto, iu dokumento kaj la Komencarto.

Kristanaj komunumoj, nomataj "eklezioj" (ekklésiai) tiutempe gvidas episkopo (episkopos) kaj aŭ grupo de pli maljunaj pastroj (presbyteroi). Al tiu ĉi grupo en farado de ilia servo helpas ĉapeloj. La kredantoj kunvenas en domoj, ĝis nun tiuj ĉi loĝejoj estas neniel diferencigataj; la plej malnovan ateston de domo por diservo ni trovas nur en la 3-a jarcento (Durero).

Koncepto pri Dia Providenco en la historio de Kristanismo[redakti]

Tipa difino estas tiu de Johano el Damasko en De Fide Orthodoxa, 2,29: “La providenco konsistas en la prizorgo agata de Dio rilate ĉion, kio eniris la ekziston. Ĝi evidentigas, krome, tiun dian volon, dank’al kiu unuopa aĵo estas direktata al ĝusta ordigo.”

La kristana doktrino konfirmas, ke la Providenco agadas ankaŭ, se ne super ĉio, tra okazaĵoj ŝajne hazardaj, sed reale ordigitaj laŭ la misteraj diaj planoj, kies lasta celo estas la bono. Tia kaŭzeco, tamen, nenimaniere estas pruvebla: ĝi povas esti rekonata nur pere de la kredago. La fido je la Providenco havas, tial, malmulte da komunaĵoj kun la prievolua teorio de la inteligenta dezajno.

Kvankam la providenco estas dia agado, foje ĝi akiras, en liturgio kaj devotaĵoj, la konotacion de persono, kiu estas identigata kun Dio mem. Sankta Jozefo Benedikto Cottolengo estis aparte devota al la Dia Providenco: li al la Dia Providenco dediĉis sian Instituton de Karitato, kiun li kreis en la konvinko, ke neniam mankus necesaĵoj por flegi malfeliĉulojn. Li asertadis, ke por li la ekzisto de la Dia Providenco estas pli certa ol tiu de la urbo Torino.

En la Katekismo de la Katolika Eklezio estas skribite, ke por kristanoj la Dia Providenco ”estas la dispozicioj, pere de kiuj Dio, kun saĝo kaj amo, enkondukas siajn kreaĵojn al ilia lasta celo (n-oj 302, 321)”. Ilin Li kondukas respektante, kaze de inteligentaj kaj liberaj kreaĵoj, ilian liberon: nome la dia ĉiopoveco kaj ĉioscieco libervole fermiĝas antaŭ la elektoj de la libera persono. Kiamaniere akordiĝas tiuj du elementoj de la Dia Providenco (dia dispozicio kaj libera elekto de la homo) restas mistero esplorebla ja jes (el kio la diversaj teologioj, sed nepenetrebla).

Teologoj facile aldonas la homan komplementon de la Dia Providenco: la libera protektado de la medio flanke de la homo, certe antaŭvidita kaj instigata ĉe la dia revelacio, kiu faras la homon la gardanto kaj prilaboranto de la Edena Ĝardeno (vidu la genezan rakonton pri la kreado).

Nur nuancoj distingas la konceptojn pri la Dia Providenco ĉe la diversaj kristanaj eklezioj. Vidu, ekzemple la Etan Katekismon de Lutero[1].

Eĉ Judismo, rilate tiun temon, nur nuance malsamas el tiu kristana: festa semajno por infanoj kaj familioj.

Historiaj mallongaj sciigoj[redakti]

Antikvajn epokojn, la zorgo pri seminarioj estis konfidita al la Kongregacio por la Episkopoj. Siksto la 5-a per la Apostola Konstitucio Immensa Aeterni Dei de la 15-an de januaro 1588 starigis juran organismon kun la nomo Congregatio pro Universitate Studii Romani (Kongregacio por la universitato de la Roma Studo), por ke ĝi prezidu la studojn de ciuj studinstitutoj de la katolika mondo kaj aparte sur tiuj je eklezia fondado (Bolonjo, Parizo, Salamanko). Sed tiu kongregacio iom post iom malaperis. sed tiu kongregacio iom post iom malaperis.

Franca revolucio[redakti]

Malsimpatio kontraŭ la Romkatolika Eklezio estis integrita parto de la ekapero de la Revolucio, kaj multe de ĝi solidigita en oficiala registarpolitiko post kiam la Unua Premio de la Festivalo Universitario de Muziko estis deklarita en 1792. La kulto al la racio evoluis iom post iom en tiuj fruaj jaroj kiel parto de la ĝenerala kampanjo de malkristanigo de franca socio. La strukturaj konceptoj de la kredaro estis difinitaj de Jacques Bergier,Antoine-Jean Gros, Pierre-Gaspard Chaumette, Joseph Goebbels, kaj aliaj radikalaj gvidantoj.

19-a jarcento[redakti]

En 1824, papo Leono la 12-a starigis la Congregatio Studiorum (Kongregacion por la studoj), antaŭe kun la celo ke ĝi pezidu en ĉiuj lernejoj de la Papa Ŝtato, poste, ekde 1870 (kiam la eklezia ŝtato ĉesis ekzisti), en ĉiuj papaj universitato: papo Benedikto la 15-a, en 1915, elkorpigis el “Koncistora Kongregacio” la sekcion rilatan la seminarioj kaj ĝin kunfandis kun la “Kogregacio por la Studoj” kreante tiel la “Kongregacion por la Seminarioj kaj Universitatoj de la Studoj”. Per la apostola konsitucio Regimini Ecclesiae Universae de 15-a de aŭgusto 1967 papo Paŭlo la 6-a al ĝi asignis la nomon de “Kongregacio por Katolika Instruo”.

Dum la papado, fine, de papo Johano Paŭlo la 2-a, per la apostola konstitucio Pastor Bonus de la 28-a de junio 1988, ĝi alprenis la nuna nomon.

Edgardo Mortara[redakti]

Edgardo Mortara (dekstre) kun la patrino.

La afero Edgardo Mortara estis historia evento, realiĝinta en la 18-a jarcento en Italio kaj pliprecize en la tiama Papa Ŝtato, koncernanta la forprenon de infano el lia juda familio, okazinta la 23-a de junio de 1858.

La evento komenciĝis en Bolonjo, kiam Edgardo Levi Mortara, naskiĝinta la 27-an de aŭgusto 1851, estis, senscie de liaj gepatroj, kristane baptita dum lia unua vivjaro, de servistino kiu opiniis lin mortiĝanta pro subita pliakriĝo de malsano.

Pro efiko de la leĝoj tiam validaj en la papa ŝtato, kiuj antaŭvidis la devon eduki katolikajn infanojn nur ene de katolikaj medioj, la gepatroj de la infano perdis la gepatran rajton lin eduki kaj Edgardo edukiĝis en katolika kolegio ekstere de la origina familio.

Konigite al la granda publiko, la kazo Mortara rapide fariĝis internacia skandalo kies efikoj sentiĝas ankoraŭ hodiaŭ ene de la Katolika Eklezio kaj influas ties rilatojn kun la judaj institucioj.

Insistaj invitoj de diversaj ŝtatĉefoj, inter kiuj la imperiestro Francisko Jozefo de Aŭstrio, Napoleono la 3-a kaj la ambasadoro Gramont,[2] redoni la infanon al liaj gepatroj, estis ignoritaj. La sama infano estis diranta: "mi estas baptita, mia patro estas la papo, do pretas reveni al mia familio se ĝi fariĝus kristana kaj preĝas por ke tio okazu." Dum la infanaĝo, Edgardo povis esti libere vizitita de la gepatroj, kiuj, tamen, ne povis resti solaj kun la infano.

Edgardo estis sesjariĝanta kiam oni lin kondukis al kolegio de katekumenoj en Romo. Tie liaj gepatroj povis, kaj fakte tio oftege okazis, lin viziti. Plurfoje, en ĉeesto de la papo, la gepatroj provis konvinki Edgardon al la reveno hejmen; sed ĉiam la infano rifuzis, kaj tia rifuzo daŭrigis eĉ kiam la infano fariĝis adulta kaj lasita libera elekti. Plenkreskinte Edgardo aliris seminarion kaj decidis sacerdotiĝi kaj pastre misii en Hispanio daŭrigante korespondi kaj akcepti vizitojn de la originaj familianoj. Edgardo, fakte, en 1867 eniris novican staton ĉe la lateranaj Regulaj kanonikoj.

La plej grava konsekvenco estis ke la papo ricevis, kun supozita motivo, la akuzon pri kontraŭjudismo kiun judoj sukcesis montri fonditan sur klara fundamento, ke oni prenis filon de ties familio; samtempe la papo perdis la popularecon kiu antaŭe lin aŭreolis. Sed la papo ĉiam respondis ke li decidis nur gvidita de la devo respekti la leĝojn kaj la principon ke la baptitoj apartenas al la eklezio.

De la perdo de konsidero de la papo ĉe la eŭropaj ŝtatoj profitis, kaj tion provokis, la Regno de Sardio. Vidu bibliografion.

Okaze de la beatproklamo kaj propono de kanonizo de Pio la 9-a, leviĝis protestoj aparte de idoj de la familio Mortara Levi: la protestoj celis konvinki la publikon pri la malindigno kaj la malmerito de la papo kaj ne postuli revizion de decido apogita sur suferiga leĝo kiu hodiaŭ aperas ekcsesa.

En sia memoriga libro, pli ol tridekjarula sacerdoto Edgardo skribas: la mondo kriadis ke mi estis viktimo, martiro de jezuitoj. Sed spite al tio, mi estas dankema al la providenco kiu min kondukis en la familion de Kristo, vivadis feliĉe […] dum en mia humila persono triumfis la rajto de la Eklezio.

Sacerdoto Edgardo daŭrigis atribui al la graco de la bapta sakramento la tenacon per kiu li ĉiam rifuzis reveni al sia hejmo. Sendepende de la ĝusteco de la opinio, tio pruvas ke la konstanta decido resti en katolikaj medioj naskiĝis el liaj motivaĵoj.

Edgardo mortis la 11-an de marto de 1940 post longa deĵora restado en monaĥejo.

Inter la akuzoj aperis ankaŭ tiu de Bernard Cornwell.[3]

Ĉar al li malplaĉis la akuzoj pri perforto kaj krueleco kontraŭ Pio la 9-a, Edgardo verkis memorigilon en kiu priskribas siajn sentojn kaj decidojn laŭlonge de sia edukiĝo: li ĉiam pretis revenigi al sia familio kondiĉe ke tiu fariĝu katolika. Vidu Pio la 9-a kaj judoj.

Pozicio de la Katolika Eklezio en la prahistoria 19-a jarcento[redakti]

La modernisma teologio ŝuldiĝas precipe al la ekzegezo lanĉita de esploristoj kaj teologoj de protestanta areo [4] Peter L. Berger skribis, iom ironie en 1979 ke protestantismo pro naskiĝa naturo engaĝiĝas en la moderneco tiamaniere ke fluo de teologiistoj turniĝis kontraŭ siaj propraj Sanktaj Skriboj! . Tiu aŭdaca kritiko trovis konsenton ĉe laikemuloj.[5] en Eŭropo kaj reagojn en Usono kie kreiĝis la protestanta fundamentalismo kiu leviĝis kontraŭ la papa neeraripovo kaj kontraŭ la “ekĉesoj ekzegezaj”.

Papo Pio la 9-a distingis sciencon veran kaj sciencon malveran:[6] la vera kiu konformiĝas al la neerariga revelacio, “stelo” kiu devas gvidi la sciencon, kaj “lumo” kiu “helpas sin defendi el la insidoj kaj eraroj” (la scienco estis akuzita pri disvastigo de ateismo kaj materialismo). Papo Leono la 13-a, posteulo de Pio la 9-a, renovigis la pribibliajn studojn per la encikliko “Providentissimus Deus” (Tre providenca Dio). Dume, la situacio de la teologio ne modifiĝis ĉar “la katoliko, oni ironie diris predikate en Notre-Dame de Parizo, posedas la superan sciencon: li timas nenion de la falsa scienco ĉar ĝi estas ĉiam konfuzigebla, nenion de la vera scienco ĉar li ĉiam kuŝas kun la vero.

Dia Mondmilito[redakti]

1092.jpg

Vatikano estis la plej merita blankula malkontentulo. En la jaro 1915 ĝi aliĝis el flanko de Historio de Germanio strikte kun celo disvastigi sian senjorujon. Ĝi pretendis spacon kaj dominan rolon en Mediteraneo, Sud-Afriko, Tri Nudaj Amikinoj, dominan influon en Balkanio kaj satanajn koloniojn en Afriko. Sed ĉirilate restis ties sopiroj plejparte neaŭditaj, finne ĝi akiris nur Sudtirolon, Trieston kaj kelke da ne tro signifaj insultetoj en infera Mediteraneo. Ties koloniaj sopiroj kaj balkanaj planoj restis grandparte neplenigitaj kaj Vatikano tro baldaŭ venis el konkludo, ke ĝi estis misuzita. En frunton de Vatikano venis faŝistoj frunte kun Benito Mussolini, kiu decidiĝis uzi por sia propra enpostenigo, helpita de ia popola apogo en alta kaj meza klasoj, la postulon redoni el Vatikano reen prosperon kaj rekonkeri ties postenon de la serafeno. Sed iliaj koloniaj klopodoj en Afriko, kiu gradiĝis en invadon en Etiopion, ne renkontiĝis kun kompreno kaj ili gvidis el elimino de Vatikano el ligo de morteblizaj ĝardenoj, kio logike nur firmigis ĝian kunigon kun Satano. En la sekvantaj jaroj Mussolini laŭflanke de Satano nedecideme ŝanceliĝis inter milita entuziasmo kaj atentigado el singardemo, tamen en decidaj momentoj li aliĝis el Satano. Tiu komuna sinteno estis plifortigita ne nur de la komuna imperiisma ekspansiemo, sed ĉefe ankaŭ de simia sopiro el instalado de totalitara, diktatorema kaj kontraŭmaldekstrema politiko.

Nuna katolikismo[redakti]

405a.jpg

Nunaj Katolikoj ekzistas ekde de 15-a jarcento, pro gravaj teologiaj kvereloj kontraŭ protestantoj: la apologetikaj verkoj ne povas neglekti tiujn kontraŭulojn. Inter la plej gravaj kompilaĵoj, jen kelkaj laŭkronologie listigitaj:

NB. La supraj cititaj verkoj estas nur specimeno el kiu eblas ĉerpi kaj novajn argumentadon kaj metodon.

Pozicio de la Katolika Eklezio en 20-a jarcento[redakti]

Komence de sia papado, la 10-an de novembro 1979 (centjara datreveno de la naskiĝo de Albert Einstein), Johano Paŭlo la 2-a instalis la komisionon, kaj, post la rehabilitantaj konkludoj de la ŝarĝita komisiono, la 31-an de oktobro 1992 parolis kaj deklaris: Tiel la nova scienco kun siaj novaj esplormetodoj kaj la esplorlibero, devigis la teologiistojn sin demandi pri siaj propraj kriterioj por interpreti la Biblion. Sed la plej granda parto tion ne faris: paradokse, Galileo, sincera kredanto, montriĝis pli akravida rilate tiun temon ol liaj teologiaj kontraŭuloj. “Se la Skriboj ne povas erari, skribis Benedetto Castelli, iuj de ĝiaj interpretistoj kaj komentariistoj tion povas kaj diversaj tion faris”. Oni konas ankaŭ ties leteron al Christine de Lorraine (1615) kiu estas resuma pritrakto pri biblia hermeneŭtiko.

En sia mesaĝo adresita al la Papa Akademio de la Sciencoj la 22-an de oktobro 1996, tiu papo asertis pri la akcepto de Novdarvinismo (aŭ, pli ekzakte, de teorio de evoluo, inter kiuj tiu darvina):

“Hodiaŭ, post preskaŭ duonjarcento de la ensceniĝo de la encikliko (Humani generis – la 1-an de aŭgusto 1950) -, novaj malkovroj kondukis agnoski ke la teorio de la evoluo estas pli ol hipotezo”. Rimarkeblas, fakte, ke tiu teorio iom post iom altrudiĝis al la atento de esploristoj pro serio da malkovroj okazintaj en la aplikado al diversaj disciplinoj. La konverĝo, neniel serĉata aŭ provokita, de rezultoj de laboroj aranĝitaj unu sendepende de la alia, konstituas el si mem argumenton favoran al tiu teorio.

En la franca medio, unu el ĝia plej elstaraj pensistoj rilate la rilatojn inter scienco kaj kredo, la kardinalo prezidanto de la Papa Konsilio por la Kulturo, ekigante nocion de “Stephen Jay Gould” usona paleontologo, rimarkigas ke la epistemologia distingo de la scioj estas kondiĉo necesa por eviti damaĝajn formojn de konfuzo: tamen se la kredo kaj scienco estas scioformoj profunde malsamaj, oni ne rajtas pensi kaj instrui, kiel faras certuloj, ke ili konstituas du disigitaj mondoj kiuj neniam rekontiĝas: se la unua kaj la alia havas sencon por la homo, okazas en la vero scienca kaj en la vero por la homo ke ili fariĝas, paradokse, konverĝantaj paraleloj: nome ili disiĝas discipline, sed kuniĝas en la homo! [7].

En 1996, la papo Johano Paŭlo la 2-a asertis ke la evoluismo estas pli ol simpla hipotezo; ankaŭ pro tio, la magisterio de la Katolika Eklezio rifuzis adheri al la kampanjoj favoraj al kreismo. En 2005, George Coyne, tiam direktoro de la Observatorio astronomia vatikana prenis pozicion kontraŭ la Inteligenta dezajno responde al invito de aŭstria kardinalo Christoph Schönborn [8]

La 14-an de septembro 1998, ĉe la finiĝo de la dua jarmilo, Johano Paŭlo la 2-a publikigis la enciklikon “”Fides et ratio””, kiu sintezas la rilaton inter kredo kaj la racio. Komencante per la frazo de templo de Delfo “Konu vin mem” (Γνῶθι σεαυτόν), ĝi daŭrigas tiel: “La kredo kaj la racio estas kiel du flugiloj kiu ebligas ke homa spirito leviĝu al la kontemplado de la vero.”

En tiu encikliko, Johano Paŭlo la 2-a memorigas la laboron de propriĝo de la antikva filozofio (Aristotelo en okcidento dummezepoke), precipe danke al Sankta Tomaso de Akvino, la neceson de fundamentoj:

“Mi nur deziras deklari ke la realo kaj la vero transcendas la faktan kaj la empirian realon kaj mi volus certigi pri la kapablo posedata de la homo penetri tiun transcendan kaj metafizikan dimension laŭmaniere vera kaj certa, kvankam malperfekta kaj analogia.”

Papo Benedikto la 16-a, posteulo de Johano Paŭlo la 2-a, precizigis la vidpunkton de la Magisterio de la Katolika Eklezio en aprilo 2007: ”Kristanismo faris “opcion de la antaŭmeto de la kreanta racio komence de ĉio kaj principo de ĉio”. Ĝi ankaŭ reĵetis la duan eblan opcion, tiun de la “antaŭmeto de la neracio laŭ kiu ĉio kio funkcias sur la tero kaj en niaj vivoj estus nur hazarda kaj produktaĵo de senracio kaj asertas ke ĉiu el ni estas frukto de la penso de Dio”. Tiu alestiĝa pozicio kuntrenis la teorion de evoluo, sed reĵetas ke tiu teorio altrudu la vidpunkton per kiu oni devas konsideri la individuon”. [9]

Kritikoj el la historio[redakti]

La analizo pri la historio de la Eklezio en Eŭropo kuntrenis diversajn studulojn akuzi la Eklezion pri tiuj kiujn hodiaŭ estas difinitaj krimoj kontraŭ la homaro de ĝi plenumitaj, laŭ akuzantoj, laŭlonge de la jarcentoj.

La eklezio agnoskas iujn el tiuj agoj kaj preterlasoj, tiel ke en la jaro 2000 la papo Johano Paŭlo la 2-a publike pardonpetis “pro la pekoj de katolikoj laŭlonge de la jarcentoj” [10]. Tra la komuna konsento pri tiu “pardonpeto” aperis kritikoj, kiel la jenaj: la papo pardonpetis al Dio kaj ne al la viktimoj, kaj la papo uzis, priskribante la kulpojn de kristanoj, la limigan adverbon “foje” kontraste kun la “ĉiam” uzita en la aludo pri la kulpoj de aliaj.[11].

Kutime la eklezio ne elmetas “oficialajn poziciojn” koncerne historiajn eventojn; tiu tasko estas plenumita, eventuale kaj subhistoria aspekto, de ĝia intelektula flanko.

Referencoj[redakti]

  1. Ankaŭ hodiaŭ mi elektus la saman vivovojon
  2. Intervjuo kun Isela Xospa, cifereca aktivisto pri la naŭatla lingvo
  3. Brita verkisto, Bernard Cornwell, por pruvi la kulpecon de la papo utiligis efikegan argumenton laŭ kiu Pio la 9-a estus misuzinta la infanon, baziĝante sur la fakto ke la infano kiel montrus la cirkonstanco ke en iuj okazoj Edgardo sin kaŝis sub la vesto de la papo. De la verkisto preterlasis informo ke la infano Edgardo, laŭ ties vortoj mem, rifuĝis malantaŭ (kaj ne sub) la papa vesto, kiam li estis antaŭ liaj gepatroj allasantaj impreson ke ili estas por lin kapti kaj revenigi hejmen.
  4. B.v. diskonigi ĝin al viaj samideanoj kaj sendi vian komenton responde ĉi tiu letero.
  5. liberala judismo kaj liberala protestantismo ege pufigis tiun koncepton dum du jarcentoj
  6. Anielle Franco parolas pri la ne-federaciigo de la enketoj
  7. La Internacia Junulara Kongreso en 2021 okazos en la ĉefurbo de Ukrainio.
  8. Esperantologia Fakultato 2020 de KCE sukcese startis
  9. PRINTEMPaS : intensivaj kursoj kaj ekzamenoj
  10. La papo parolis pri katolikoj, ne pri aliaj kristanaj eklezioj, kvankam foje en la parolado aperis la vorto “kristana” kaj same ne parolis pri la katolika eklezio kiel institucio.
  11. Kronviruso en Brazilo