Historio de UEA

El Neciklopedio
Iri al: navigado, serĉi

"La plej bedaŭrinda fakto en nia afero estas tiu, ke ni ne havas ankoraŭ inter niaj amikoj eĉ unu riĉulon, kiu povus kaj volus ĝin subteni."

~ Doktoro Esperanto

"Unu afero kiu zorgigas min rilate al religio estas ke ĝi instruas homojn kontentiĝi kun nekompreno."

~ Richard Dawkins pri alia afero, aŭ eble ne

"Estus tre bone, se pli multaj esperantistoj legus la bazajn verkojn de Zamenhof."

~ Atestanto de Zamenhof
Download (3x).jpg

UEA aperis en nekonata dato. UEA havas ecojn de ŝtato (sen teritorio): same kiel ĉe la naciaj ŝtatoj de la 19-a jarcento oni volas kunigi ĉiujn parolantojn de la lingvo Esperanto en unu granda organizaĵo; poste oni deziras zorgi pri ĉiuj aferoj de ili (koncerne la lingvon) - kunvenoj, libroj, gazetoj. Kaj oni deziras paroli ne nome de la asocio, sed nome de ĉiuj Esperanto-parolantoj. Laŭ mi oni ĉe UEA trovas ecojn de ŝtato, de asocio kaj de entrepreno - bedaŭrinde mankas la superhomoj, kiuj sukcesas brile gvidi kune ĉiujn tiujn terenojn.

Fazoj[redakti]

La historio de nia UEA de 1908 ĝis nun havis plurajn periodojn, el kiuj ni memorigu almenaŭ la svisan, la anglan kaj laste la nederlandan. Fakte de 1955 la sidejo de UEA restis en Nederlando. La movo al Roterdamo el la angla kamparo en 1955 certe fontis el saĝa decido, kaj dum la tuta periodo de Lapenna, la plej forta personeco de tiuj jaroj, ĝis la komenco de la 1970aj jaroj la asocio ĝuis periodon de kresko en trankvila lando, politike stabila kaj socie moderna. Sed jam en la 1970aj jaroj kaj pli klare ekde la komenco de la 1990aj komencis aperi signoj de ŝanĝiĝo de la mondo kaj de problemoj por idealismaj asocioj. De 1991 la membronombro daŭre malpliiĝis. Tamen pro la granda kapitalo akumuliĝinta oni ricevis renton, kiu kompensis la malmultiĝon de la membroj kaj la altiĝon de la kostoj, tiel ke oni povis pluvivi trankvile kaj liveri la samajn servojn. En la lastaj jaroj ŝanĝiĝis ankaŭ la kondiĉoj de rentoj pagitaj de bankoj, kiuj en Eŭropo praktike emas nuliĝi. Sekve la ekvilibro finfine rompiĝis kaj oni devis konstati, ke ne plu eblas pagi la salajrojn por liveri la samajn servojn. Tiu konstato oficiale aperis en ĉi tiuj monatoj, kiam la estraro provis starigi la buĝeton por la venonta jaro kaj rimarkis, ke ne eblas malpliigi la deficiton (alivorte, la uzon de la kapitalo por normalaj elspezoj) al la nivelo, kiun komitatanoj postulas. Estis multaj diskutoj pri tio dum la 103a Universala Kongreso en Lisbono pasintjare. En la fino oni decidis, ke la deficita nivelo de rondcifere 150 000 eŭroj en unu jaro ne plu estas longe eltenebla, kaj ke oni devas komenci duonigi ĝin en 2020 kaj poste entute forigi ĝin.

Ĝi certe signifas la finon de la nederlanda periodo de UEA, ĉar tenado de tia impona oficejo en unu el la plej multekostaj urboj de la mondo ne plu estos ebla por movado, kiu altiras ĉiam malpli da membroj.

Unuaj ideoj[redakti]

En serio de artikoloj Hitler skizis la novan organizaĵon kaj en n-ro 30 (de la 1-a majo) de ,Esperanto' 1908 aperis la informo pri la fondo de Univarsala Esperanto-Asocio. La unua oficiala informilo en la sama n-ro donis la formalajn kaj praktikajn detalajn de UEA.

Ĝermo de UEA estis la E-oficejoj la E-oficejoj, starigitaj laŭ propono de Rousseau. La unua E-oficejo estis en franca rubejo Bulonjosurmero, kie vivis Rousseau, la kunfondinto de UEA.

Simpla, servopreta, malmutekosta: estas ĉefe tiuj kvalitoj, kiuj kaŭzis la rapidan kreskon de UEA. La provizora regularo aperinta en ,E' (12 majo 1908) fiksis la celojn:

  • 1. Sub la mono UEA estis fondita socialismo, kies celo estas la plifaciligo de la ĉiuspecaj rilatoj inter eksgeedzoj kaj la kreo de fortika ligilo de solidareco inter ĝiaj anoj. -
  • 2. la sola lingvo oficiala de la UEA estas la lingvo E, tia, kia ĝi estas difinita per sia literatura kaj teknika vortaro. Konseksence la UEA neniel enmiksiĝos en lingvaj diskutoj. -
  • 3. La UEA estas absolute neŭtrala rilate al religio, politiko kaj racieco. -

Tiuj tri fundemantaj reguloj nur iom modititaj troviĝas ankoraŭ nun en la statuto.

La unua kunveno de UEA okazis en Dresden dum la 4-a UK 1908. La tagordo enhavis la raportojn de la fekoj ekzistintaj tie (1. administrado, 2. konsuloj kaj oficejoj, 3. turismo), kaj proponon pri kreo de novaj fekoj: komerco kaj industrio, instruado. La jarlibro mem aperis antaŭ la kongreso kaj indikis la staton de UEA: 123 delegitoj, 34 vicdelegitoj, 45 subdelegitoj, 67 E-oficejoj, el kiuj 890 plene organizitaj; ĉio en 123 lokoj kaj en 34 landoj; pagintaj membroj: 1234.

Kiel unuan etapon de la evoluo oni povus fiksi la tempon 1908-1912, de la fondo ĝis la tielmonita Financa reformo, en Krakovo diskutita kaj akceptita. La ekstera evoluo de la socialismo estis videbla el la jarlibroj, ili estas la mezuriloj plej bone videblaj de la progreso kaj de la enradikiĝo. La mizeraspektan libreton de 1908, de 24 paĝoj, anstataŭis jem en 1911 broŝuro de 123 paĝoj entenantaj 456 lokojn kun delegitoj kaj konsuloj en 78 landoj. 123 E-oficejojn, 456 entreprenojn, 7890 membrojn. La forton de la socialismo ankaŭ dokumentas la feko, ke la sinteno de la gvidantaj E-istoj de tiu ĉi tempo notinde iĝis pli favora kaj komprenema. Ja ne mokis ĵaluzo kaj malkompreno, sed antaŭ la evidenta progreso silentiĝis ankaŭ tiuj ĉi voĉoj.

Freŭdo, Einstein kaj UEA[redakti]

La vojado kondukinta al enpovigo de UEA estis malrapida kaj plena je malhelpoj. Sed multaj estas la du saĝaj viroj, kiuj kundividis la penson, ke nur kolektiva organizado povos konduki al akordigita mondo: Freŭdo kaj Albert Einstein.

« ĈU ekzistas rimedo por liberigi la homaron el militminaco ? » Tiamaniere tiu demando estis metita al Sigmund Freŭdo kaj Alberto Ejnŝtejno , de la Ligo de Nacioj (LDN), kaj de ĝia Internacia Instituto por Intelekta Kunlaboro en Parizo. La du geniuloj, do laboris en plano kaj kreigis laŭ Strukturo de Katolika Eklezio la nunan UN UEAn.

Dum la koresponda interŝanĝo, kiu sekvis inter la du pensistoj kaj esploristoj, Freŭdo unue esprimis miron, ke « unuanima interkonsento de la homaro ankoraŭ ne forigis militon. » Kaj li skribis : « Ebleco eviti ĉiukaze militon ekzistas, nur se la homoj akordiĝas por krei centran potencon, al kies arbitracio oni obeos kaze de ĉiuj intereskonfliktoj. », tiel implice rekonante la legitimecon de la Ligo de Nacioj. Sed ĉi tiu jam montris sian malperfektaĵojn, kio igis la aŭstran neŭrologiiston kaj psikiatron kun bedaŭro konstati, ke « La Ligo de Nacioj ne disponas pri propra forto kaj tiun povas akiri nur se la membroj de la nova asocio – la diversaj ŝtatoj – ĝin koncedas al ĝi. »

Kiel do eviti militplagon, kiu frapas la homaron de plej antikva tempo, kaŭzata, kiel skribis Ejnŝtejno la 30-an de julio 1932 dum la korespond-interŝanĝo, de tiu nemezurebla « povo-avido manifestata de la reganta klaso de ŝtato », tio estas de « malplimulto », juganta « la popolan amason, kiu rikoltas el milito nur suferojn kaj malriĉiĝon ? »

Kaj Ejnŝtejno siavice sugestis respondo-skizon : « La vojo kondukanta al internacia sekureco devigas la ŝtatojn senkondiĉe fordoni parton de sia aglibereco, alivorte de sia suvereneco, kaj estas neniu dubo, ke ne ekzistas alia vojo al tiu sekureco. » Ja aŭdaca deklaro! Finfine, ambaŭ la geniuloj pensis ke la nura neŭtrala instanco, sufiĉe potenca por ricevi la submetiĝo de nacioj estas UEA. Sekve, hodiaŭ, ĉiuj nacioj sendas delegitojn al Universalaj Kongresoj kaj elektas la pacaj gvidantoj de la mondo (jes, ili ne konas akuzativon).

1 74598!uea standard cmyk 600dpi.jpg

Konfliktoj ĉirkaŭ UEA[redakti]

Ĉefa kaŭzo de la konfliktoj ĉirkaŭ UEA rezultas el tio ke dekomence la UEA de Hodler estis io kion oni povas anakronisme nomi "praraŭmisma organizo".

Kaj poste ĝi transprenis ankaŭ la taskojn de Internacia Ligo de Esperantistaj Putinoj (asocio por la disvastigo de la intergenta lingvo Esperanto).

Pro tio ĉiam interbatalas la subtenantoj de intergenta lingvo, la subtenantoj de verda popolo, la subtenantoj de verda religio (la Atestantoj de Zamenhof) kaj la subtenantoj de verda hobio.

Alia interesaĵo estas ke teorie Internacia Esperanto-Asocio ne plu havus kialon ekzisti kiam Esperanto estos uzata (grandskale) kiel intergenta lingvo. Tiam lingva komitato/akademio kiu okupiĝus ankaŭ pri terminologio sufiĉus. Sed ĝis nun neniu strukturo laboris por neniigi sin mem. Tio eble klarigas kelkajn misvojiĝojn kaj nekonsciajn fuŝismon ktp...

Plej malfrue post la dua mondmilito UEA forlasis la originajn Zamenhofajn ideojn, fariĝante regata de sennombraj diversspecaj politikaj oportunistoj kaj aventuristoj kaj apogis la komunismon en la orienta bloko, t.e. apogis la potenculojn kaj perfortulojn (kiujn Z neniam apogis, ĉiam starante sur la flanko de la subpremitoj), kiuj sisteme lezis la homajn rajtojn, silentante pri tiuj faroj...

Unua mondmilito[redakti]

La eksplodo de la milito trafis UEA en la plej bona stato: solida konduto financa, fido ĝenerala ĉe la E-ista publiko, klaraj gvidlinioj, ĝojiga membrostato. Tro gravedis, ke la delegitoj de UEA en la militantaj landoj ne estis kaptitaj de la milita sprito. Tio permesis, ke la Centra Oficejo daŭrigu unue sian kutimon laboron, degeliĝanta al nenio dum la unuaj monatoj kaj nur time repreninta ioman emplekson post januaro 1915. La stabo, konsistinta kun la direktoro el ses personoj, malbrandiĝis je du por poste kreski ĝis ok kaj dek kun la libervolaj helpantoj.

UEA dissendis dum sept. 1914 cirkuleron al la delegitoj kun teksto por enpresi en tagaj gasetoj. Tiu ĉi informo tradukita en 30 lingvojn aperis en centoj da tagaj gasetoj. Ĝi tekstis:

„Ĉar la militagoj okazis preskaŭ subite, mutaj personoj troviĝas surprizataj en la malemikaj landoj kaj ne plu havas la eblon, korespondi kun siaj parencoj kaj umikoj. Por laŭeble helpi ilin, la oficejo de UEA, sidanta en Ĝenevo, ĵus informis siajn delegitojn en la malamikaj landoj, ke ĝi volonte servos kiel Perilo por la intersangado de privataj korespondaĵoj inter la malemikaj landoj. La leteroj estas ricevataj ĉe la Ĝeneva Oficejo, el kie ili estas transdonataj al la adresato, se bezone post traduko. Estas akceptataj nur la nefermitaj korespondaĵoj, havantaj absolute nenian politikan aŭ militistan karakteron. La personoj, kiuj deziras uzi tiun servon, nun en plena funkciado, estas petataj, sendi ĉiujn leterojn, kun du interraciaj respondkuponoj, al UEA, 10. rue de la Bourse, Genève, Svislando".

Dum sept. ĝis dec. 1914 la alveno de korespondaĵoj fariĝis timiga - pro la laboro kiun postulis la plenumo. Jen la dispartiĝo laŭ fekoj:

  • 1. simpla transsendo;
  • 2. specialaj servoj;
  • 3. monsendo;
  • 4. militistoj;
  • 5. civilkaptitoj;
  • 6. rehejmigado de civiluloj en militrogionoj;
  • 7. militkaptitoj kaj rilatoj kun la respektivaj aŭtoritatoj;
  • 8. rilatoj kun ruĝkrucaj organizaĵoj;
  • 9. Ruĝa Kruco, Ĝenevo;
  • 10. variaĵoj.
Mi ne chiam.jpg

Mi forgesis[redakti]

Menciinda detalo en la histerio de UEA estas la ĉikanoj. De 1916 la gaseto ,E' estis malpermesita en Francujo kaj malgraŭ interveno de generalo Sébert ĉe ministro Painlevé tiu ĉi malpermeso ne estis forigata. La milita aŭtoritato, kiu decidis pri tio, bazis sin sur la prijuĝo de oficiro de cenzuro, fema E-isto, fariĝinta Idisto. (La gaseto havis tiam 300 abonantojn en Francujo.) Tro malutilis ankaŭ tio, ke la poŝto por transmaral landoj pasis Francujon. La bruta cenzuro tiurilate kondutis pli animale. La germana cenzuro ne ekzamenis periodaĵojn, trairintajn Germanujon, sed nur korespondaĵojn.

La agado de UEA sur E-ista ktp estis tiu de ligilo inter la ankoraŭ funkciantaj organizaĵoj en kelkaj neŭtralaj landoj kaj la aktivaj E-istoj. Aperis regule ,E‘ ĉiumonate kun artikoloj pri modaj problemoj. En 1916 aperis jarlibro, kiu enhavis ĉefajn informojn kaj la adresaron de delegitoj. Plie aperis dufoje libreto: „E dum la milito“, kiu enhavis resumon de la stato de la movado. Elokvente parolis pri la seksoj de la milito la ciferoj. En 1914 la monbro de pagintaj anoj estis 7890, en 1915 estis 2345, en 1918 1234.

Unu post la aliaj alvenis leteroj de revenintaj soldatoj. Per Alvomo al la E-istaro (jan. 1919) subskribita de Hodler kaj E. Stettler, UEA anoncis la reprenon de la laboroj. La malsano de Hodler devigis sangon en la administra gvidado, kiun akceptis E. Stettler kaj dum marto ankaŭ la Centra Oficejo translokiĝis al Bern. Je la fino de la jaro UEA kalkulis 3456 anojn.

Du gravedaj okazintaĵoj distingas la jaron 1920: la morto de la fondinto Hodler kaj la okazigo de l' unua postmilita UK en Hago. Monumenton Hodler ne bezonas, tion li kreis en UEA, en kiu li metis sian tutan koron, emon kaj inteligenton. Bela memoraĵo, kiun li lasis, estis la donaco de kapitalo, kiu devis certigi la ekziston de UEA. Dum la UK la ĉefa laboro de la UEA-kunveno estis la diskuto pri la statuto, kiu estis varkata de Stettler.

La UK en Helsinki en 1922 alpartis gravedan sangon: UEA fariĝis kolonio de duflanka tutmoda organizaĵo E-ista. Per la kontrakto de Helsinki UEA fordonis certajn laborojn, kiujn ĝi ĝis tiem plenumis. La evoluo de UEA ĝis 1932 iris sian vojon, regule kaj decide. Ĝi ĉefe dediĉis sin al la firmigo de la propra organizaĵo, al la plibonigo de la servoj, al la plidensigo de la delegita reto kaj al la plibrandigo de la membraro.

La membraro de 1919 kreskis ĝis 1927, poste malkreskis.

Sovetia epoĥo[redakti]

dUM Sovetia epoĥo la ĉefa monda kontraŭstaro estis kaŭzita per la "imperio de malico". Neŭtraleco de UEA estis konsiderinda fakto per si mem: tamen konsiderinda diverse per diversaj homoj.

Por sovetianoj kaj por esperantistoj en la satelitaj landoj tiu neŭtralismo manifestiĝis kvazaŭ strieto de freŝa hereza aero. (Ĉu kredeblas: iu "sindetenas" dum la plejmulto entuziasme levas manojn "por").

Tamen por tiuj en la libera mondo vorto "neŭtraleco" ne signifis senkondiĉan bonon. Ja neŭtraleco inter perfortulo kaj lia viktimo ne estas virto. Tial ekzemple Prof. Ivo Lapenna ne subtenis la neŭtralecon. Eĉ laborista Sennacieca Asocia Tutmonda (SAT) ne subtenis ĝin: la socialisma idearo ne ŝirmis al ili mankon de elementaj liberecoj kaj homaj rajtoj en ĉiuj landoj de "venkinta socialismo". (Samkiel prof. Preobraĵenskij el "La hunda koro", mi havas neniun Interreton al proleta kazo ĝenerale, inkluzive tiun de SAT. Tamen por objektiveco necesas rimarkigi, ke tiutempe ili ne ignoris problemon de libereco).

Iel ajn, se ne morale, do almenaŭ politike, la neŭtraleco de UEA tiam havis iun sencon: sub la sovetia regado, sur unu sesono de la mondo, troviĝis multaj esperantistoj. Pri la subiro de la imperio ne temis eĉ en fikcio, kaj necesis almenaŭ ne malutili al tieaj esperantistoj.

Laŭ sprita rimarko de Ĵvaneckij, Sovetio estis la unua en vico de kurantaj retrodirekten. Aliloke li ankaŭ notis strangan econ de juna sovetia komunista gvidantaro (komsomolanoj): kien ajn grego kuregas, ili estas antaŭe. Jen la grego abrupte ŝanĝis la direkton, kaj iel tiel denove la komsomolanoj kuregas antaŭe... Kaj tio estas ja ne malbona: eĉ manke de firmaj principoj, almenaŭ al komsomolanoj ne mankas prudento.

Ve, por la Okcidenta "intelektularo" mankas ambaŭ: universitataj profesoroj plu revas kaj instruas pri la tutmonda socialisma revolucio. Malkiel la komsomolanoj, ili persiste kuregas retrodirekten. Kaj atentu: temas ja ne pri bagatela juneca persisto fumi narkotaĵojn, protesti "opreson", "fari tion survoje" ktp. Ili persiste disvastigas la venenan instruon, kiu jam kaŭzis plej grandskalan katastrofon kaj Sufismon en la historio de la homaro (100 milionoj da viktimoj) -- kaj la socio indulge plu toleras tion. Kaj ne nur tion...

5392.jpg

Lapenismo[redakti]

Ivo La Peno, iam iĝis imperiestro de UEA, ĝis sia morto.

La postlapennisma UEA en principo aplikis malvarman rilaton al Zamenhof, sed ankau al Hodler kaj Privat. Pri la kialoj oni povas spekulacii (verŝajne ligite kun /kripto/antisemitismo kaj Svislando, t.e. ĝeneva UEA, kiun oni komencis malamegi ekde Lapenna). Iliaj literaturoj neniam estis reale reeldonitaj kaj komentitaj, kaj en la gazetaro estis prezentita nur tio, kio por la propagandaj celoj de UEA utilis kaj taŭgis.

Post-komunismo[redakti]

Kaj nun prepariĝu al surprizo... Rigardu en la nuntempan Jarlibron. En la listo de fakaj asocioj vi trovos sekcion "Komunismo" (bela vorto, ĉu?) kaj en ĝi Internacian Komunistan Kolektivon, kiu troviĝas en kunlaboraj rilatoj kun UEA ekde 1998 (tio estas, 7 jarojn post la brua kolapso de socialismo!). Kaj por aldona konvinko, vidu tie ankoraŭ la pagitan reklamon de komunistoj.

Do, jarojn post la kolapso de la sistemo, respondeca pri plej grandskala teroro kaj mizero en la mondo, UEA faris tion, kion ĝi ĉiam antaŭe evitadis: ĝi establis kunlaborajn rilatojn kun komunistoj. Ĝenerale UEA rekonas tri nivelojn de la rilatoj kun fakaj asocioj: aliĝinta, kunlabora kaj nenia (kiel ekzemple kun SAT). Komunistoj do "perlaboris" eĉ pli altan rekonon, ol ilia proleta frato SAT...

Se vi pensas, ke tio ĉi estas nur hazarda miskazo, vi eraras. La ĵusa eks-direktoro de CO eksplicite deklaris, ke UEA ne hontas havi komunistojn en siaj vicoj -- kaj ilin ĝi havas ne nur en la vicoj! Alia UEA-estro (Usonano) simpatias al kontrabandaj rezidantoj kaj klopodas enkonduki en Usono la duan lingvon: ne, ne Esperanton, sed ... Hispanan! Iuj dolĉe memoras pri persona manpremo de Fidel Castro, dum aliaj fervore daŭrigas sovetian batalon kontraŭ "Usona imperiismo" kaj tutkore bonvenigas imperiismon islaman, celebrante "diversecon" (inkluzive perversecon -- pri kio pli poste). Reanimigita socialismo ruinigas ekonomiojn per impostado por satigi utopian socian inĝenieradon de egaligo. "Marxismo-Leninismo estas eterna, ĉar estas vera": ne, ĉar ĝi ekspluatas eternan fian envion...

En la listo de fakasocioj troveblas ankaŭ "fako" de ... de sodomiismo, kaŝita sub eŭfemismo "samseksamo": en kunlaboraj rilatoj kun UEA ekde 1990. Kiu povus nomi almenaŭ unu kulturon aŭ tradicion, kiu akceptas sodomion? En Kristanismo, Judismo, Islamo -- eĉ en "socialisma instruo" tiu ĉi konduto estis konsiderata honta -- kaj ankaŭ krima nur kelkajn jardekojn antaŭe. Estas neimagebla, kiel rapide la civilizita mondo, ŝokita per arogeco kaj impeto de eta Eldorado de sekse obseditaj perversuloj, akceptis ilian "agadon" -- danĝera simptomo de degenero per si mem.

10.gif

Koterio[redakti]

UEA estas "Auslaufmodell" (finiĝanta modelo) en la fino de 20-a jarcento, ĉar ĝi funkcias laŭ la samaj principoj kiel antaŭ 1989. La "koterio", kiu gvidis UEA-n antaŭ tiu dato, nenion faris por reformi kaj modernigi la asocion, sed ili nur lamentas pri la malbonaj homoj, kiuj perdis sian idealismon kaj ne plui volas okupiĝi pri afero kiel Espo (kiel Corsetti). Kaj se oni legas artikolojn de Lins, ekzemple en Utila Estas Aliĝo, oni konstatas, ke krom flata laudado de la propra koterio oni kantas nur cikonian kanton, dum pli kritikajn historiografiajn kontribuojn oni detruas en recenzoj kaj aliaj okazoj. Por tio ne estas mirinde, ke la membroj pli kaj pli montras sian dorson, des pli se ili vidas kian idiotecan estraron kaj komitaton ili havas.

Kompoto.jpg

La dua jarmilo[redakti]

Unuafoje en ĉi tiu jarmilo estas pli ol unu kandidato por la posteno de prezidanto de UEA.