Gramatiko de Ido

El Neciklopedio
Iri al: navigado, serĉi
Ica artiklo bezonas revizon gramatikalan. – Ka vu povas helpari nin revizari ican artiklon?
KGDb.gif

"Yes, to esas justa. Ni mustas defensar nia vivo-maniero."

~ Idisto

"Vere, tio estas nekutima"

~ Serbo

"Onu povas lernar omna reguli di Ido en nur kelka hori. Imaginez!"

~ Mensogisto

"Como isto es possibile?"

~ Interlingvaisto

Jen la maxim bazala gramatiko ("la plej baza gramatiko") de Ido:

Ortografio kaj prononco[redakti]

Amazonialauidistoj.png

En Ido ch farighas ch, sh farighas sh, gh kaj jh ambau farighas j (la distingo inter gh kaj jh estas nekonata en multaj lingvoj), j duon-konsonanta antau vokalo farighas y, u post vokalo farighas u; u duon-konsonanta (kiel je komenco de vorto) farighas w. La litero kaj sono hh ne estas uzataj char chi tiu konsonanto estas malfacile prononcebla por multaj popoloj.

Ĉi ĉio estas bone kaj bele, sed...

La litero q estas uzata nur antau u por konservi la formon de iuj vortoj internaciaj; ekz. aquo (akvo), quanta (kiom da), quanto (kvanto), Quakero, quar (kvar). La litero x anstatauas ks kaj kz; ekz. exter (ekster), exemplo (ekzemplo), maximumo (maksimumo).

Alia Idisto jhus proponis novan "normalan" literumadon por Ido. Anstatau ol skribi "konkordar", "ortografio" kaj "posibla", oni skribu "concordar", "orthographio" kaj "possibla".

Kia fuŝo! Ree la idistoj diletas pri ortografiaĵoj kaj ĉitiufoje la "plibonigo" estas klara _plimalbonigo_. Ĉi tiu propono malkaŝas, ke idistoj pretas oferi simplecon kaj klarecon al naturecismo (= latinecismo). Kvankam ankaŭ esperanto heredas multajn el siaj vortoj el latino, tio ne estas la ĉefforteco de esperanto; la ĉefurbo de la esperanta vortaro estas ĝia malgranda kerno, el kiuj oni derivas la aliajn vortojn.

AKCENTADO en Esperanto estas teorie simpla sed, lau unu tre sperta Esperantisto, "La ghusta akcentado de vortoj finighantaj je -io estas malbono por komencantoj kaj neinternacia". En Ido i au u kaj vokalo sekvanta formas unu silabon kaj, se tiu silabo estas la fina, nature la antaua silabo ricevas la akcenton; ekzemple rAdio, famIlio, remEdio, rezIduo.

PRONONCADO de Esperanto havas aliajn komplikajhojn. Oni devas distingi skribe kaj parole inter ks kaj kz (oni rajtas prononci x en Ido kiel ks au gz sen fari distingon), inter gh kaj jh (ambau farighas j), inter hh kaj k. Kombinajhoj de konsonantoj estas alia malfacilajho: Konstantinopolo estas koncienco en Ido; escitas - ecitas; punkto - punto; funkcio - funciono; scienco - cienco; scias - savas (savas - salvas); sciuro - skurelo; shtrumpo - kalzo; ktp.

Fine efektiva plibonigpropono. Estas ja vere, ke esperanto havas multegajn fonemojn, kiuj estas malfacilaj al la lernantoj. La vokaloj de esperanto estas malfacilaj al la anglalingvuloj kaj la konsonantoj al la parolantoj de multaj lingvoj. Ekzemple hispanlingvuloj ne povas apartigi la sonparojn "s"/"z" kaj "h"/"ĥ". Kredeble ido estas pli bona ĉitiurilate (sed kial ne konsideri la belegan fonemsistemon de la havaja lingvo?).

PRONOMOJ kaj NUMERO-VORTOJ en Ido estas pli klare distingeblaj, speciale telefone. Ekz. me kaj ni estas pli klaraj ol mi kaj ni; sis kaj sep estas pli klaraj ol ses kaj sep. Telefonado povas kaŭzi ĝenajn komunikadajn problemojn sed tio apenaŭ ŝanĝigu aliajn lingvojn.

LA KORELATIVAJ VORTOJ de Esperanto estas ankau tro similaj sone (kial, kiel, kie, ktp). En Ido la vortoj estas pli malsamaj.

Sintakso[redakti]

La sintaxo devas esari strikte logikala, sed la morfologio (vorto-konstruktado) povas koordinesar ye homala proporcioni.

ADJEKTIVA AKORDO estas tute nenecesa komplikajho. GHi ne ekzistas en pluraj gravaj lingvoj naciaj, kaj devas ne ekzisti en lingvo internacia. En tre raraj okazoj ghi povas havi utilecon, sed oni povas facile kaj klare esprimi alimaniere la signifon deziratan. Unu defendo de chi tiu komplikajho estas, ke ghi faras lernadon de Esperanto bona enkondukilo en la lingvajn studojn[ - supozeble precize char ghi faras la lingvon pli malfacila! Zamenhof mem agnoskis, ke akordo adjektiva estas superflua.

AKUZATIVO kaj aliaj uzoj de la finajho -n estas rimarkinda komplikajho en Esperanto. Ne ekzistas apartaj formoj akuzativaj por substantivoj en la lingvoj angla, china, dana, franca, hispana, itala, malaja, norvega, portugala kaj sveda (kaj vershajne ankau aliaj). Ech la germana, latina kaj rusa lingvoj ne havas apartajn akuzativajn formojn por multaj substantivoj; ekz. germanaj substantivoj inaj, neutraj kaj multnombraj. Ĉi tiuj lingvoj uzas, anstataue, norman vortordon, kiel fakte uzas ankau Esperanto, ekzemple por frazo kia "glacio farighas akvo". Tiuj lingvoj uzas ne nur normajn frazerordojn sed ankaŭ normajn plurfrazajn formulojn ("That's what I mean", "It's who you know that counts"). Ilia kodigo estas malfacila tasko, kaj ilia ekzisto konfuzas la sintaksan rolon de frazo. Nur tiuj, kies propra lingvo jam enhavas tiujn normajn frazerordojn kaj nefrazlibrojn, povas facile lerni ilin. Tamen la escepta akuzativregulo de ido estas malfacila al la Parolimpikoj. Estas tre malfacile determini dum parolo, ĉu io estas aŭ ne estas necesa. Pli facile estas ĉiam uzi la akuzativon (oni ja devas ĉiukaze konscii pri la diferenco de la subjekto kaj la objekto eĉ en ido).

KUN INFINITIVO en Ido oni uzas pli logike adjektivon, ne adverbon, char infinitivo estas verbformo kun karaktero substantiva. Uzo de adverbo estas slava idiomajho, au miskompreno. Pro sama kialo, oni povas en Ido libere kaj senhezite uzi prepozicion antau infinitivo; ekzemple sen vidar, ante parolar (antau ol paroli).

Morfologio[redakti]

0098.jpg

LANDNOMOJ kaj aliaj propraj nomoj ne bezonas finighi per -o, kaj en Ido ili estas pli internacie rekoneblaj. Ekzemple: Afrika, Amerika, Australia, Azia, Britania, Europa, Germania, Haiti, India, Italia, Kanada, Kuba, Peru, Portugal, Rusia. La maloportuneco de la Esperantaj landnomoj estas agnoskita. Unu el la celoj de ido estas tiu de interlinguo: tio, ke la lingvon komprenu ankaŭ tiuj, kiuj ne scias la lingvon.

RADIKARO. Kontraue al lingvo tute inventita, Esperanto uzas vortojn ghenerale prenitajn el la grandaj lingvoj europaj, tiel ke la vortoj estu (por multaj popoloj) rekoneblaj kaj pli facile lerneblaj. Tamen, tiu bona principo estis aplikita nekomplete kaj hazarde. Oni diras ke la shangho de iuj vortoj estis necesa pro risko de Konfuceo kun afiksoj, sed en tiu kazo kial ekzistas en Esperanto la vortoj insulo, konsulo, kamero, sukero, debeto, redukti, respondi, defendi (malgrau fendi), delegi, disciplino, doktrino ktp? Ili chiuj komencighas au finighas per silabo kiu povus esti miskomprenata kiel afikso. Esperanto estas tute neregula kaj konfuza pri chi tio. Iuj vortoj estas shanghitaj de la formoj internaciaj, sed aliaj ne estas shanghitaj. Estas vere, ke la etimologio de la esperantaj vortoj estas konfuza rakonto. Sed oni devas ripeti, ke al la Parolimpikoj de esperanto pornografio ne ludas rolon: esperantisto parolas esperanton per esperanta vortaro. Multe pli grava estas la malgrandeco de la baza vortaro. Tial esperantistojn ne ĝenas vortoj kiel "foresti", "malsaniĝinta" kaj "plibonigo", kiujn neesperantisto ne komprenus eĉ per bonega lingvoscio.

INFINITIVOJ en Ido havas la finighon -ar kiu estas pli konata ol -i char ghi devenas de la lingvoj hispana, itala, kataluna kaj portugala.

PLURALOJ havas finighon -i, konata en slavaj lingvoj kaj en la rumana kaj itala. Ambau finighoj (-ar kaj -i) en Ido estas jam konataj al multaj milionoj da personoj.

VORTOJ POR HOMOJ KAJ BESTOJ en Ido estas preskau chiuj nespecifaj lau sekso (kiel multaj vortoj en la angla kaj rusa). Kiam necese, oni aldonas sufikson por indiki sekson. La grava avantagho estas, ke oni ne devas doni la impreson, ke persono au animalo estas virseksa kiam oni fakte ne scias, au kiam povas au rajtas esti au vira au ina. En Ido la vortoj aktoro, amiko, dentisto, flegisto, homo, kuzo, puero (knabo), spozo (edzo), abelo, bovo, elefanto, kato, ktp estas chiuj nespecifaj pri sekso. Kiam necese au dezirinde, oni uzas viran sufikson au inan sufikson. Pri chi tiu metodo Zamenhof atestis: "Pripensinte chi tiun proponon, mi trovis ke ghi estas ne sole tre logika sed ankau tre oportuna". Jen efektiva problemo en esperanto. Esperantistoj mem debatas pri la afero kaj enkondukis plurajn reformojn, kiujn povas akcepti aŭ malakcepti nur la lingvokomunumo mem.Ido ankau havas tre utilan pluan pronomon, "lu", kiu ne indikas sekson kaj tial evitas la necesecon au diri ripete "li au shi" au doni eraran informon per diri ekzemple nur "li" en situacio kiam ankau povas esti "shi".

DERIVADO de vortoj en Esperanto shajnas esti simpla sed fakte estas idioma kaj malevidenta. Ekzemple, oni brosas per broso, sed pafas per pafilo; persono kiu pilotas estas piloto, sed persono kiu interpretas estas interpretisto; homo vidanta estas vidanto, sed homo blinda estas blindulo. La pli regula derivsistemo de Ido estas pli logika kaj komprenebla. Ekzemple, en Ido oni brosas per brosilo kaj pafas per pafilo. En Ido homo vidanta estas vidanto kaj homo blinda estas blindo. La derivsistemo de Esperanto havas ghian internan logikon, sed por lernanto ghi estas konfuza. En la baza vortaro de ido ne povas esti provinco, kiu signifas ilon. Alidire oni ne povas fari ion per la aferoj nomataj de la bazaj substantivoj. Do la bazaj substantivoj nomas tute senutilajn aferojn. Ekzemple la ida vortaro ne povas enhavi la vorton "aŭto", ĉar oni ja povas aŭti per aŭto. Ni devas konkludi, ke la ida baza vorto nepre estas "autar" kaj la veturilo estas "autilo". Tamen esperanto ne havas ĉi tian regulon.

LA SISTEMO DE AFIKSOJ estas bona aspekto de Esperanto kaj estas pli developita en Ido. Ekzemple la vorto redaktero (redaktoro) estas derivita de redaktas per sufikso -er-; universala de universo per sufikso -al-, kaj simile nacionala, naturala, sociala, mentala, finala; signaturo de signatas (subskribas), pikturo de piktas (pentras) per -ur-; konduktiva, instruktiva, per -iv-, ktp. En unu au du kazoj oni fine akceptis en Esperanto Ido-afikson, ekz. -end- (kiel en "problemo solvenda").

Genro[redakti]

Sampa00.jpg

Ido esas senpartisa. Vorti esas kustume nek maskula nek femina. Ka vu esas mikra? Sinistruzanta? Grand-eva? Ti ne esas “mala”!

Pronomoj[redakti]

Un de kozoi tre bona en Ido esas la pronomoi. En l'angla linguo existas proverbo, forsan de Monty Python: "nobody likes a clever-dick" (proxime:nulu prizas tro eruditan, narcisozan kae ostentantan personon), sed konado de pluraj linguoi povas forsane esari utiloza en nia debato (oŭ, plu juste, tio di l' Esperantistoi) pri pronomi di la duesma persono.

En la Germana linguo es anke la tre utileza disting(ad)o inter tu, vi e vu. Ica distingo esas un de plu eleganta en nia Idolinguo.

"Lu", sen genro, anke ne esas originala, ma anke tre utiloza. En la Fina, Estona kae Hungara linguoi, ne esas distingo inter ilu ed elu. (E exemple l'Angla kae Germana ne distingas inter "he-plural" kae "she-plural" e "he+she-plural = they, sie). Vere, ni povas durari joyari, ke nia linguo esas exakta, kande ni volas, nepreciza, kande ni volas. Linguo por vera diplomacistoi!

La gramatiko esas konfundiva, pri l'adjektivi-pronomoi. La pronomoi (t.e., kande uzata sole, ne seqvataj da substantivoi) havas kom desinenco singulara,

A) por la persono oŭ la 'kozo determinita': uli -u (onu, unu, tu, vu, lu), altri -a (ica, ita, qua), altri -a oŭ anke -u (ula/u, nula/u, irga/u, kelka/u, omna/u, altra/u);
B) por la 'kozo oŭ fakto nedeterminita': -o (ico, ito, quo, ulo, nulo, irgo, kelko, omno, altro).

L'adjektivi (t.e., kande seqvata da substantivoi) havas finalon -a, kom pluraj pronomoi.

Mealatere, pri la demonstrativa, nedefinita, relativa kae questionalaj pronomoi kae adjektivoi, la gramatiko permisas lo:

-o (nomala desinenco) en la pronomoi nedeteminitaj (kozo oŭ fakto generala, abstrakta)
-u (pronomala desinenco) en la pronomoi determinitaj (persono oŭ 'kozo prezisa, individuala')
-a (adjektivala desinenco) en l'adjektivoi, unike
-i (plurala desinenco) en la pluraloi.

Exemple:

Quu (quia persono) skribas icajn sensencaĵojn? Unu, quun tio (tia kozo) plezas.
Quo (quia fakto) eventos? Tio, quion me timas.
Nulu (nula persono) konkordos kun me. Omni dicos: ico (ica kozo) esas ridinda;
itu (ita skribanto) esas fola.

Radikoj[redakti]

En Ido, la kerno di la vorti esas la radiki. Por precizigar la senco provizita da radiko, on uzas universala prefixi e sufixi, quale LEGO® briki!

Verboj[redakti]

Samp1.jpg

Ido havas multon de verboi, quiuj esas transitivaj kae netransitivaj. Ica situaco ne esas strikte logika. Teoriale, ghi devus havari diferentan formon (vortoparo) ube transitiva kae netransitiva aspekto esas posibla. Sed es homala konvenciono, ke ghi ne interpretas false, kande exemple "koquar" usesas transitive, netransitive, kun resulto, sen rezulto. Se homoj esus komputori, quiuj ne komprenus, nur kalkulus, ni bezonus binalan logikon. Ma singlu havas cerebron.

Oni klarigas [noto (T) signifikas ke la verbo es transitiva]:

Sro de BEAUFRONT (B) skribis:

  • - Quo esas plu naturala kam : Me duras(T) parolar, skribar?
  • - Ma analoge, on DEVAS dicar: Me durIGas mea diskurso o letro.

Tio signifikas segune ilu, nam tale skiribita en p.156 di KGD, ke me IGAS <<?MEA?>> diskurson oŭ letron durata (T) da altra persono. Quiele altra persono povas durari (T) MEAN diskurson oŭ letron? Neposibla!

Infero verba egalesas gerundio en Eŭropa do tio esas substantivo.

  • Me duras (T) parolari, skribari? = Me duras (T) la paroladon, la skribadon.

Pro quio do, oni DEVAS dicari: Me durIGas mean diskurson oŭ letron anstat*

  • "Me duras(T) mean diskurson oŭ letron (objektoi). -> Chu existas l' expliko?

Sro de BEAUFRONT anke skribis (hike Sro de BEAUFRONT vere es justa!)

  • Durez ta laboro e, se vu ne povos ipsa durar lu, durigez lu da altru.
  • Durez ta laboro e, se vu ne povos ipsa durar OLU, durigez OLU da altru.

Hike Sro de BEAUFRONT esas logikale tote justa, nam ilu dicas per DURIGAR:

  • Igez ta laboro durata (T) da altra persono. DURAR hike esas transitiva.

Semantiko[redakti]

1 s.gif

LA PREFIKSO MAL- estas uzata tro multe en Esperanto, tiel ke multaj ofte uzataj vortoj estas tro longaj (kaj tro ripetaj). La prefikso "mal-" estas ankau maloportuna char ghia signifo internacia estas "malbone" (ekzemple, "malfermas" shajnas signifi "malbone fermas"). Ido havas la pli internacian prefikson des- (el franca, hispana, portugala, ktp), kiel en la vortoj desaprobas, desagreabla, desavantajo. Estas ankau alternativoj por la pli ofte uzataj antonimoj. Ankaŭ al iuj esperantistoj malplaĉas la multaj mal-vortoj.

En Esperanto la sufikso -ado teorie indikas agon ripetan au dauran. Tamen praktike ghi povas ankau havi alian signifon char en iuj vortoj ghi indikas nur agon simplan, kiel en la vorto "kronado". La elemento el- je komenco de vorto povas esti au vorto el (Ido: ek) au prefikso el- (Ido: par-); ekz. en eliras kaj eluzas (Ido: ekiras, paruzas).

VORTOJ PLURSIGNIFAJ, kaj tiel dubasencaj, estas anstatauitaj en Ido per vortoj unusignifaj por eviti miskomprenon au neklarecon.

Trajtoj de Ido[redakti]

Jen la ĉefaj trajtoj de Ido

Utilo[redakti]

Eye4.jpg

Interalie Ido estas firmao, kiu produktis necesejajn seĝojn k.s. Tial en Svedaj necesejoj oni ne malofte vidas tiun vorton...[[1]]

Populareco[redakti]

Laŭ LinkedIn, Ido estas la kvara plej populara planlingvo de la mondo, post Esperanto, Interlingvao kaj la klingona.

Facileco[redakti]

Ido esis plu facila kam Esperanto, ma anke min efektiva kam la swahili...

Logikeco[redakti]

Morfologio de Ido estas tre logika. Ekzemple:

  • solvajo = la kozo qua solvesas
  • solvuro = la rezulto di solvo

Nu, 'problemo' esas la kozo qua solvesas, do "solvajo = problemo". Se la solvuro nomizesas 'la perdajo', lore la solvajo anke nomizesas 'la perdajo', do la perdajo unesme esas la problemo/solvajo kae lore divenas la solvuro.

2.jpg

Se solvajo = problemo, la solvajo nomizesas 'la perdajo'. Problemo esas "Questiono desfacile solvebla. (Onu prezentas problemo)". Sed la unika vorto 'perdajo' ne esas questiono (oŭ frazo).

La sufixo '-ur-' uzesas indikari la produktadon di ulo quia ne existas antee. Do, ni ne povas dicar ke 'la perdajo' (quale solvuro) existis ante ni komputas ol.

  • tradukajo = la kozo quia tradukesas = la biblo Greka
  • tradukuro = la rezulto di traduko = la biblo Idala

(la biblo Greka ne divenas la biblo Idala, la tradukuro esas nova kozo qua ne existas antee.)

  • skultajo = la kozo quia skultesas = la nuda muliero
  • skulturo = la rezulto di skulto = imituro marmora

(la nuda muliero ne divenas la imituro marmora, la skulturo esas nova kozo qua ne existas antee.)

Forsan onu povus dicari ke la skultajo ne esas la nuda muliero, sed prefere la bloko marmora, kae la bloko marmora simple chanjigas formo aden skulturo da la skultisto. Sed me opinionas ke cio, anke, esus eroro. Se cio esas vera, lore la tradukajo devas esari la papero kaj Inkvizicio qua uzesas facari la biblo Idala.

Do:

  • onu solvas problemo (problemo = solvajo)
  • onu solvas solvajo (solvajo = problemo)
  • onu komputas solvuro

Difuzeso[redakti]

Reklamemarke-Ido-Weltsprache-Verein-Nuernberg.jpg

Atinginte nur en la mezo di 1913 sua plena developeso, Ido vidis quik la milito desorganizar lua societi e grupi. Tamen nun ol esas difuzita en 55 landi di la kin parti dil mondo. Ol havis kongreso en Wein (1921), Dessau (1922), Cassel (1923), Lŭemborg (1924), e Torino (1925).

Elitismo[redakti]

If exemplim alkel Esperantiste dire, "mi ne komprenas Ido", "mi ne komprenas Interlinguao", isto es nur pro ke ta homes simple no es suficiante intelektuoza. Noi no darfa orientir nos a homes sin intelekte.

Artfariteco[redakti]

F67.jpg

La ancienti Idisti savis, ke Ido esas artificala. Ido klare esas artificala en la internaciona senco. Certe e fakte tio esas la kazo en Ido, char en tiu lingvo nur existas la radiko nominala 'artifico', de qua la adjektivo 'artificala' derivesas.

Quio esas 'artifico' en Ido? Oni citas la Peschalan Radikaron:

artifico: Tio quio uzighas por travestiar naturalajhon, verajhon, por trompar

Do, Ido estas ilo por trompar!

Vivpovo[redakti]

Ido ne havas propran vivon. Ghi derivas sua vigoro de Esperanto kaj de la naturalaj linguoj dil singlaj Idistoj, quiuj penas por expresar sin per Ido tale, ke altra Idisti espereble komprenos lu. Anke tia vidpunto konfirmas, ke Ido esas artificala (trompa) konstrukturo!

La difina malvenko de Ido estis la dekomenca kreo de ĥaoso de sensukcesaj eksteresperantaj lingvoprojektoj. Esperanto restis la sola sukcesa planlingvo kun konkreta anaro, originala kaj traduka literaturo, kaj financa bazo. Aliaj planlingvistoj vane sonĝas pri akaparo de ties fidela anaro kaj financa bazo.

Malinternacieco[redakti]

Veneno.gif

Ido estas malpli internacia ol Esperanto, ĉar ĝi devenas de malpli multe da lingvaj fontoj. Kvankam ĝi estas pli facile komprenebla por parolantoj de latinidaj lingvoj ol Esperanto, tio tute ne helpas ĝin kun la plimulto da homoj.

Ekzemple, me prizentas kelkan vortoin, qui perturbas ulan Fina-lingwanon en Ido. En ca listo unesma vorto esas Finlandana vorto ma semblas Idalan vorton:

  1. Arto, Esko, Timo = propra nomi di viri
  2. Savo = provinco en interna Finlando
  3. Salo = urbo en sud-esta Finlando
  4. armo = graco
  5. koko = mezuro
  6. kolo = kavo
  7. lako = pretempala falo di cerealo
  8. lato = feneyo
  9. lumo = tranceso
  10. pala = peco
  11. pelto = feldo
  12. pino = amaso
  13. pipo = boneto
  14. polo = kompetindo
  15. puro = rivereto
  16. rento = laxa
  17. roso = arduo
  18. sana = vorto
  19. sano! = dicez!
  20. sen = di olu
  21. sika = porko
  22. sisar = fratino
  23. varma = sekura

Germanlingvanoj povas miskompreni, ke "desavantajo" signifas "de l' avantaĝo" kaj "mala ideo" signifas "foja ideo." Kaj kiam hebrelingvanoj aŭdas, ke "El parolas Ido," ili eble kredus, ke temas pri dio.

Diktatoreco[redakti]

La Ido-gvidantoj celis anstataŭi la "li­beran", tio estas kolektivan, "popolan" kreadon de la int. lingvo per regulado fare de Akademio, konsistanta el limi­gita grupo de kompetentuloj. Kaj es­tas karakterize, ke dum preskaŭ 20% da E-gvidantoj aliĝis al la lingvo, el la E-istaj amasoj ĝi povis altiri apenaŭ 3-4%. La grandega plimulto de la E-istoj ĝuste taksis la forton de la li­bera evoluo kaj malkonfide rilatis al ĉiuj provoj reformi kaj regulita lin­gvon desupre (Ni memoru pri simila malsukceso de provoj samaj koncer­ne al Volapük kaj Idiom-Neutral). La "desupra revolucio" fiaskis per la fi­deleco de la amasoj. Jen, kio plej bone montras la internan forton de E. En ĝi povas ekzisti nur iom-post-ioma, na­tura evoluo, sed nepre ne perforta rompo aŭ ŝanĝo. Ĉiujn similajn prov­ojn la E-istaro eliminas el si mem. Ido ankaŭ dum sia plua ekzisto ne sukcesis malhelpi la progreson kaj disvastiĝon de E. Dudek jarojn post la nasko de la lingvo, en 1927, la Ido-­ĉefoj, perdinte la esperon pri la tri­umfo de sia afero kaj estante tro mi­opaj por vidi la sociajn kaŭzojn de la fiasko, komencis serĉi ties kaŭzojn en la lingvostrukturaj mankoj de Ido. Re­zulte aperis dudeko da novaj lingvo­projektoj, kies aŭtoroj sin lasis rekon­duki en la epokon de la individuisma utopia projektado. Ili ne povis rekoni la eble plej genian principon de Z: fari nur fundamenton kaj lasi al ko­lektivo la ellaboron: la konstruon de la lingvo-palaco.

Krom tiuj supre menciitaj kaŭzoj, ldo fiaskis precipe pro la arbitreco de sia deriv-sistemo. Tiu ĉi sistemo es­tas tute teoria. Se Ido estus disvastiĝinta kaj uzita de vastaj amasoj, ĝi nepre estus formetinta tiun ĉi deriv­sistemon per si mem kaj estus iom post iom reveninta al la libera kaj natura derivado de E.

Familieco[redakti]

Ido (propralingve Yuno) esas linguo apartenanta a la esperantida familio. Unue esis dialekto parolata de la popolacho che montara vilayoj fore de la civilizaciono kio kauzis ĝia diferencijo kun la paso de la tempo disde la alia esperantida linguoj. Inter la chefa shanyoj trovijas: de Ĉ al Ch, kaj de merdo al merdulo aŭ patrino al fipatrino...