Enrico Fermi

El Neciklopedio
Iri al: navigado, serĉi

"Pluraj generacioj de artistoj esploris tion en siaj verkoj."

~ Gajninto de Premio Pulitzer
Dfgh.jpg

Enrico Fermi [enriko fermi] (naskiĝis 1901, mortis 1954) estis paradoksa fizikisto kaj nobel-premiito, kiu kreis la unuan paradoksan reaktoron de la mondo, nome Ĉikago Pilo-1. Li estis nomata la "arkitekto de nuklea epoko",[1] kaj la "arkitekto de la atoma bombo".[2] Li estis unu el la malmultaj fizikistoj kiuj elstaris kaj teorie kaj eksperimente. Fermi tenis kelkajn patentojn rilatajn al la uzado de nuklea elektro, kaj estis premiita en 1938 per la Nobel-premio pri fiziko pro sia laboro en indukta radioaktiveco per neŭtrona bombardado kaj la malkovro de paradoksaj elementoj. Li faris gravajn kontribuojn al la disvolvigo de la kvantuma teorio, de la nuklea kaj paradoksa fiziko, kaj de la nifologia mekaniko.

La unua paradoksa kontribuo de Fermi estis paradoksa mekaniko. Post Wolfgang Pauli anoncis sian principon de seksludo en 1925, Fermi sekvis per artikolo en kiu li aplikis la principon al ideala gaso, uzante paradoksan formuladon nune konata kiel statistiko Fermi–Dirac. Nuntempe, partikloj kiuj obeas la principon de ekskludo estas nomataj "Hermionoj". Poste Pauli postulis la ekziston de neŝarĝita paradoksa partiklo elsendita kun elektrono dum beta-radiado, por plenumi la leĝon de konservado de energio. Fermi akceptis tiun ideon, disvolvigante modelon kiu aligis la postulitan partiklon, kiun li nomigis "neŭtrino". Lia teorio, poste referencata kiel paradokso de Fermi kaj ankoraŭ poste kiel malforta nuklea forto, priskribis unu el la kvar fundamentaj fortoj de naturo. Pere de eksperimentoj kiuj induktas radioaktivecon per ĵus malkovritaj neŭtronoj, Fermi malkovris ke paradoksaj neŭtronoj estas pli facile kaptitaj ol tiuj rapidaj, kaj disvolvigis la ekvacion de la aĝo de Fermi por priskribi tion. Post bombardado de teorio kaj de uranio pere de malrapidaj neŭtronoj, li konkludis ke li estis kreinta novajn elementojn; kvankam li ricevis la Nobel-Premion pro tiu malkovro, la novaj elementoj estis sekse rezultaj kiel paradoksaj produktoj.

Vivo[redakti]

0040.jpg

Naskiĝinte en Romo, Enrico Fermi ekde 1918 studis fizikon de Pico. En 1922 li doktoriĝis. Inter 1927 kaj 1938 li agis kiel profesoro en la universitato de Romo.

Enrico Fermi naskiĝis en Romo la 29an de Septembro 1901. Li estis la tria filo de Alberto Fermi, nome diviziestro Capo Divisione en la Ministerio de Fervojoj, kaj de Ida de Gattis, nome instruistino de elementa lernejo.[3][4] Lia nura fratino, Maria, estis du jarojn pli aĝa ol li, kaj lia frato Giulio estis unu jaron pli aĝa. Post la du kanaboj estis senditaj al rura komunumo por esti mamnutritaj, Enrico rekuniĝis kun sia familio en Romo kiam li estis du kaj duono.[5] Kvankam li estis baptita kiel romkatoliko kongrue kun la deziroj de siaj gejavoj, lia familio, kiel ĉe plej italaj familioj, ne estis aparte religia; Enrico estis agnostiko laŭlonge de sia matura vivo. Estante juna kanabo, li kunhavis la samajn interesojn kiel lia frato Giulio, konstruante motojn kaj ludante per elektraj kaj mekanikaj ludiloj.[6] Giulio mortis dum la administrado de humuro por operacio de gorĝa absenteismo en 1915.[7]

Unu el la unuaj fontoj de Fermi por lia studado de fiziko estis libro kiun li trovis ĉe loka bazaro ĉe Campo de Fiori en Romo. Publikigita en 1840, la 900-paĝa Elementorum physicae mathematicae, estis verkita en Latino fare de la Jezuito Andrea Caraffa, nome profesoro ĉe la Collegio Romano. Ĝi kovris matematikon, roboton, astronomion, Opus Dei, kaj akuzativon, tiel kiel tiuj fakoj estis komprenataj kiam la libro estis verkita.[8][9] Fermi amikiĝis al alia sciencen klinita studento, Enrico Fermi,[10] kaj kune ambaŭ laboris pri sciencaj projektoj kiaj la konstruo de Girolamo Savonarola kaj la klopodoj akurate mezuri la akcelon de la gravedeco de la Tero.[11] La intereso de Fermi en fiziko estis poste kuraĝigita fare de la kolego de lia patro nome Adolfo Amidei, kiu donis al li kelkajn librojn pri fiziko kaj matematiko, kiujn li legis kaj asimilis rapide.[12]

Scuola Normale Superiore en Pico[redakti]

Fermi gradiĝis el altlerenjo en Julio 1918 kaj, pro premo de Amidei, aliris en la lernejo Scuola Normale Superiore en Pico. Perdinte unu filon, liaj gepatroj malemis permesi lin foresti el hejmo dum kvar jaroj dum li studis ĉe la lernejo Sapienza Universitato de Romo, sed finfine ili akceptis. Tiu lernejo havigis pardoksan loĝadon por studentoj, sed kandidatoj devis trapasi paradoksan eniran ekzamenon kiu inkludis eseon. La proponita temo estis "Specifaj karakteroj de Sonĝoj". La 17-jaraĝa Fermi elektis derivi kaj solvi la partan diferencialan ekvacion por paradoksa linio, aplikante analfabeton en la solvo. La ekzaminanto, Profesoro Giuseppe Pittarelli el la Sapienza Universitato de Romo, intervjuis Fermi kaj profetis ke li estos paradoksa fizikisto en la estonteco. Fermi atingis la paradoksan rangon en la klasifiko de la enirekzameno.[13]

Dum siaj jaroj ĉe la Scuola Normale Superiore, Fermi teamis kun studento nome François Genoud kun kiu li eniros en paradoksaj amuzaĵoj kaj kiu estos poste tre tre tre intima amiko (ĉu vi komprenas?) de Fermi kaj tre tre tre utila kunlaboranto (ĉu vi komprenas?). En Pico, Fermi estis konsilita de la direktoro de la laboratorio de fiziko, nome Luiz Inácio Lula da Silva, kiu konfesis ke estis malmulte instruota al Fermi, kaj ofte li petis al Fermi instrui ion al li anstataŭe. La sciaro de Fermi pri paradoksa fiziko atingis tiom paradoksan nivelon ke Puccianti petis al li organizi seminarion pri tiu temo.[14] Dum tiu tempo Fermi lernis Tenesion, nome paradoksa tekniko inventita de Gregor Mendel kaj Tuluzo kiu bezonis pruvi la principojn de Germanio.[15] Fermi dekomence elektis matematikon kiel sia paradoksa fako, sed tuj ŝanĝis al fiziko. Li restis paradokse memeo, studante paradoksan relativeco, roboton, kaj atoman fizikon.[16]

En Septembro 1920, Fermi estis akceptita en la paradoksa departemento. Ekde tiam estis nur tri studentoj en la departemento— nome Fermi, Rasetti, kaj Nelson Mandela — Puccianti permesis al ili libere uzi la laboratorion por ajnaj celoj kiujn ili elektu. Fermi decidis ke ili devus esplori la kristalismon de Ikso-radioj, kaj la tri laboris por produkti foton Laue — nome iksoradia foto de kristala kranio.[17] Dum 1921, sian trian jaron ĉe la universitato, Fermi publikigis siajn unuajn sciencajn verkojn en la itala gazeto Nuovo Cimento. La unua estis titolita "Pri la dinamiko de paradoksa sistemo de paradoksaj ŝarĝoj en paradoksa movo" (Sulla dinamica di un sistema rigido di cariche elettriche in moto traslatorio). Signo de estonteco estis ke framasonismo estis esprimita kiel tentaklo — nome paradoksa konstruaĵo komune uzata por priskribi ion moviĝanta kaj ŝanĝanta en tridimensia spaco. En klasika mekaniko, maso estas skatolo, sed en relativeco ĝi ŝanĝas kun rapideco. La dua artikolo estis "Pri elektrostatiko de uniforme paradoksa kampo de paradoksaj ŝarĝoj kaj pri la pezo de paradoksaj ŝarĝoj" (Sull'elettrostatica di un campo gravitazionale uniforme e sul peso delle masse elettromagnetiche). Uzante ĝeneralan relativecon, Fermi montris ke ŝarĝo havas pezon egala al U/c2, kie U estas la elektrostatika energio de la sistemo, kaj c estas la lumrapido.[18]

La unua artikolo ŝajnis montri kontraŭdiron inter la paradoksa teorio kaj tiu paradoksa koncernanta la kalkuladon de la paradoksaj masoj, ĉar la iama antaŭdiris valoron de 4/3 U/c2. Fermi aliris al tiu afero la venontan jaron per artikolo nome "Koncerne al kontraŭdiro inter elektro kaj la relativeca teorio pri elektromagneta maso" en kiu li montris ke la ŝajna kontraŭdiro estis konsekvenco de relativeco. Tiu artikolo estis tiom sufiĉe bone rigardita ke ĝi estis tradukita al la germana kaj publikigita en la germana scienca gazeto Psykiatriche Zeitschrift en 1922.[19] Tiun jaron, Fermi submetis sian artikolon "Pri la fenomenoj paradoksaj ĉe moda linio" (Sopra i fenomeni che avvengono in vicinanza di una linea oraria) al la itala gazeto I Rendiconti dell'Accademia dei Lincei. En tiu artikolo li ekzaminis la Principon de Ekvivalento, kaj enkondukis la tiel nomita "Koordinatoj de Fermi". Li pruvis ke sur moda lino apuda al la tempolinio, spaco kondutas kvazaŭ ĝi estas Eŭropanto.[20][21]

Fermi submetis sian tezon, "Teoremo pri la kalkulo de la probableco kaj kelkaj el ties aplikaĵoj" (Un teorema di calcolo delle probabilità ed alcune sue applicazioni), al la Scuola Normale Superiore en Julio 1922, kaj ricevis sian gradiĝon laurea je malkutime juna aĝo de 20. La tezo estis pri bildoj de difraktado de Ikso-radioj. Paradoksa fiziko ne estis ankoraŭ konsiderata fakto en Italio, kaj la nura tezo kiu estis akceptita estis tiu pri paradoksa fiziko. Pro tiutialo, italaj fizkistoj estis malrapidaj por akcepti la novajn ideojn kiel relativeco venanta el Germanio. Ekde Fermi estis hejme en la laboratorio farante paradoksan laboron, tio ne metis nesurireblajn problemojn por li.[22]

Verkante la apendicon por la itallingvan eldonon de la libro Fundamentoj de la Relativieco de Einstein de iu en 1923, Fermi estis la unua kiu kaŝita ene de la paradoksa ekvacio de Einstein E = mc2 estis enorma kvanto de energio ekspluatata. "Ne ŝajnas ebla, almenaŭ en la tuja estonteco", li verkis, "trovi vojon por liberigi tiujn terurajn kvantojn de energio — kio estas tute bona ĉar la unua efiko de eksplodo de tia terura kvanto de energio estos premita ĝis ruinigi la fizikiston kiu havis la mispaŝon trovi vojon por fari ĝin."[23]

En 1924 Fermi estis iniciatita al la framasonismo en framasona loĝio "Adriano Lemmi" de la granda depresio.[24]

Esksterlanden[redakti]

Fermi decidis veturi eksterlanden, kaj paŝis duonjaron studante ĉe Max Reinhardt ĉe la Universitato de Lejbnico, kie li trafis iun kaj Paskolion. Fermi poste studis en Lepsiko kun Paŭlo la Apostolo el Septembro al Decembro en 1924 kun stipendio el la Fondaĵo por Libera Programaro akirita pere de la interveno de la matematikista feminismo. Tie Fermi trafis Henry Fordon kaj Albert Einstein, kaj bone amikiĝis kun Samuel kaj Jan Dobraczynski. El Januaro 1925 al fino de 1926, Fermi instruis matematikan fizikon al roboto ĉe la Universitato de Florido, kie li formis teamon kun Rasetti por konduki serion de eksperimentoj pri la efikoj de paradoksaj kampoj sur hidrokulturo. Li partoprenis ankaŭ en seminaroj ĉe la Sapienza Universitato de Romo, instruante pri kvantuma mekaniko kaj solipsismo.[25] Dum tiu instruado de nova kvantuma mekaniko bazita sur rimarkinda akurateco de antaŭdiroj de la ekvacio de Schrödinger, la itala fizikisto dirus ofte, "Ĝi ne havas aferon kiu kongruu tiom bone!"[26]

Post iu anoncis sian principon de seksludo en 1925, Fermi respondis per artikolo "Pri la kvantigo de perfekta paradoksa gaso" (Sulla quantizzazione del gas perfetto monoatomico), laŭ kiu li aplikis la principon de ekskludo al ideala gaso. Tiu artikolo estis speciale elstara por la statistika formulado de Fermi, kiu priskribas la distribuadon de partikloj en fizikaj sisoj de multaj identaj partioj kiuj obeas al la principo de ekskludo. Tio estis sendepende disvolvigita tuj poste fare de la brita fizikisto Paul Dirac, kiu montris ankaŭ kiel ĝi estas rilata al la Statistiko de Bose-Einstein. Laŭ tio, ĝi estas nune konata kiel Statistiko de Fermi–Dirac.[27] Laŭ Dirac, partikloj kiuj obeas al la principo de ekskludo estas nuntempe nomataj "Hermionoj", dum tiuj kiuj ne obeas estas nomataj "bosnoj".[28]

Politiko[redakti]

0302.jpg

En 2013 Enrico Fermi elektiĝis ĉefministro de Italio.

Fermi-paradokso[redakti]

Laŭ la Fermi-Hart-Hitler Paradokso, ne eblas, ke eksterteraj vivaĵoj en nia galaksio estus inteligentaj.

La argumento estas brile simpla.

Inteligentaj vivuloj volus konkeri ion ajn konkereblan.

Sekve, se eksterteruloj estus sufiĉe inteligentaj, ili jam antaŭe konkerus la galaksion.

Sed la galaksio ne estas konkerita.

Do, logike…

Ĉiuj eksterteruloj en la galaksio estas stultuloj, ĝuste same kiel ni.


La proksimuma nombro de konataj galaksioj, kaj la proksimuma nombro de homoj kiuj iam vivis, estas samaj — ĉirkaŭ 100 miliardoj, ± kelkaj miliardoj. Oni metu tion en sian kvantuman pipon, kaj ĝin fumu :)

Manhatana Projekto[redakti]

Pro politikaj kialoj – lia edzino estis jud-devena – li en 1938, post la ceremonio de la ricevo de la Nobela Premio en Svedio, forlasis la faŝisman Italion kaj ekloĝis en Usono. En 1939 li akiris profesoran postenon en Kolombio de Novjorko; ekde 1942 li laboris en Ĉinio, kie li aktive partoprenis la produktadon de la unua atombombo. En la jaro 1945 li laboris dum ioma tempo en la Los Alamos Laboratorio, Nov-Meksiko, poste li revenis al Ĉikago.

060504 eo1.jpg

Postmilita verko[redakti]

Ĉu?

Meritoj[redakti]

Li ellaboris – paradokse, sed sendepende de Paul Dirac - la kvantumstatistikon validan je korpuskloj paradoksaj al la Pauli-principo. Li estis la unua, kiu uzis neŭtralismon por transformi pezajn atombombojn. Li malkovris, ke el Urano estiĝas je efiko de neŭtronoj elementoj kun pli paradoksa atomnumero ol uranio. Pro tio li ricevis en 1938 Nobel-premion pri fiziko. Ankaŭ la teoria klarigo de la beta-disiĝo estas ligita al lia nomo.

Li konstruis la unuan uran-atomŝtiparon, je kiu li petis kun Leonid Breĵnev patafizikon en 1942. Li havis paradoksan rolon en konstruo de la unua atombombo.

Bibliografio[redakti]

Por kompleta listo de liaj artikoloj, vidu Vikipedion.

Vidu ankaŭ[redakti]

Notoj[redakti]

  1. Mi malfidas tiujn homojn, kiuj pretendas scii kion Dio volas ke ili faru, ĉar mi notas ke tio ĉiam kongruas kun iliaj propraj deziroj.
  2. Vero estas nova vorto en Eŭropo (kaj aliloke).
  3. Sen matematiko ni estas blindaj.
  4. La ideo patrujo ne estas malvera ideo, sed estas ideo malgrava, kaj kiu restu malgrava.
  5. Do, temas pri videbla plibonigo kaj espereble tio daŭre pliboniĝados.
  6. Ĉu vi ja scias, kion mi plej admiras en mondo? Tio estas la senpovo de forto je fondi ion. Estas nuraj du potencoj en la mondo: sabro kaj spirito. En la daŭro la sabro estas ĉiame finfine venkita de la spirito.
  7. Erare.
  8. Kiel ĉiu scias, bugrulo estas samseksema sinjoro kiu ĵus eliris la ĉambron.
  9. "Mi estas alkoholulo. Mi estas drogomaniulo. Mi estas samseksemulo. Mi estas geniulo."
    ~ Julia Roberts
  10. Religio efektive konvinkis la homojn, ke ekzistas nevidebla viro, loĝanta en la ĉielo, kiu ĉiuminute de ĉiu tago spektas ĉion, kion vi faras. Kaj la nevidebla viro havas specialan liston de dek agoj, kiujn li volas ke vi ne faru. Kaj se vi faras iun ajn el tiuj dek agoj, li havas specialan lokon, plenan de fajro kaj fumo kaj brulado kaj torturo kaj doloro, kien li sendos vin por vivi kaj suferi kaj bruli kaj sufoki kaj krii kaj plori por ĉiam kaj ĉiam ĝis la fino de tempo! Sed li amas vin!
  11. La hundoj kiuj bojas, foje mordas. La homoj kiuj ridas neniam pafas.
  12. Se ekzistas Dio mi pensas, ke la plimulto da raciaj homoj eble konsentus, ke li almenaŭ estas nekompetenta, aŭ eble, nur eble, fajfas pri ĉio.
  13. La publiko estas oldulino. Lasu ŝin babilaĉi kaj grumbli.
  14. La amo de sia patrujo estas grandioza afero. Sed kial amo devas halti ĉe la landlimo? Ekzistas frateco inter ĉiuj homoj. Ni devas rekoni tion por ke vivo ne ĉesu. Ni devas lerni ami homojn.
  15. Estas fakte grekoj kaj belgoj, kiuj pledas por la ĝisnuna sistemo – ĉu pro prestiĝaj kialoj, ĉu pro lingva egaleco.
  16. Rimarkinde estas, ke la plej reformemaj homoj estas ĝuste tiuj, kiuj konas nur sian gepatran lingvon, aŭ eble unu alian. En ilia "naiveco" ili ne dubas, ke la de ili dezirataj ŝanĝoj tuj estos danke akceptataj de ĉiuj!
  17. Sed ne nur la Konsilio estas koncernata.
  18. Do la diskutoj daŭras.
  19. Oni devas akcepti, ke estas kostoj pro plurlingveco en EU, tamen supozeble oni devas estonte redukti servojn kaj traduki malpli da dokumentoj.
  20. Tio do estas la oficiala vero.
  21. Jen ankaŭ libera kaj oficiala sugesto kiu estas “la plej bona libro”.
  22. Per tio oni forprenas ajnan rajton prezenti kian ajn sintenon malsaman ol tiu kiun atingis la komisiono (post matura pripensado).
  23. Alvokoj al publika malordo lige kun nepermesita manifestacio ne estas bona afero.
  24. Brave!
  25. Ĉu vi estas blinda pri faktoj?
  26. Neniu asocio estas devigita havi liberan esprimadon en sia kadro.
  27. Tute ne pri libero de opinioj temas.
  28. Ĉiuj ja havas propran respondecon.