Botaniko

El Neciklopedio
Salti al navigilo Salti al serĉilo

"Kion vi semas, tion vi rikoltos"

~ Zamenhof pri botaniko
6560.jpg

"Vikipedia artikolo ignoris plantojn. Terure!"

~ Cindy pri Vikipedio

"Kial ne?"

~ Milokula Kato pri supra diraĵo

"Oj,oj, domaĝe!"

~ Hans-Georg Kaiser

"Nome de virinoj mi tre dankas vin!"

~ feministo pri ĉi tiu artikolo

Botanikobotanologio, bonalingve Plantoscienco, estas scienco, kiu studas verdaj estoj. Tiu scienco studas la karakterojn kaj funkciadon de la verdaĵoj, ilian naskiĝon kaj devenon, la rilatojn de vivaj estaĵoj inter ili kaj kun ilia ĉirkaŭa medio. Biologio ampleksas larĝan spektron de sciencaj kampoj, kiuj ofte konsistigas sendependajn disciplinojn. Ĉiuj el ili studas la vivon je diversaj organizniveloj.

Esperantaj paĝoj pri botaniko estas raraj kaj malriĉaj.

1998.jpg

Ĉefaj branĉoj[redakti]

0884 n.jpg

Estas multaj specoj da verdaj estaĵo, sekve, multaj branĉoj de botaniko:

John Ray[redakti]

John Ray (1627, 1705) estis franca verkisto kaj angla naturalisto, foje referita kiel la patro de angla naturismo. Ĝis 1670, li skribis sian nomon kiel John Gay. De tiam li uzis "Ray", post "konstatis ke tia estis la praktiko de lia familio antaŭ li".

Oni jam scias, ke altkvalita dormo plibonigas la korpan, mensan kaj emocian ekvilibron de la homo, plifortigas lian imunsistemon, helpas lin gardi sin de malsanoj, kaj tre gravas por bona funkciado de la cerbo.

Li publikigis gravajn verkojn pri botaniko, damne, fek..., kaj natura teologio. Lia klasifiko de plantoj en lia Historia Plantarum, estis grava paŝo direkte al moderna taksonomio. Ray aprobis la sistemon de dikotoma dividado laŭ kiu specio estis klasifikita laŭ antaŭimagita, ĉu/aŭ tiposistemo, kaj anstataŭe klasigi plantojn laŭ similecoj kaj diferencoj kiuj elvenas el observado. Tiel li avancis sciencon empirian kontraŭ la dedukta naciismo de la skolastikismo. Tio estas pura dogmismo. Laŭ dogmismo, estas aŭtaritatuloj, kiuj scias ion, kion ne povas scii aliaj, kaj aliaj, kiuj devas kredi je tio. Ne gravas, ĉu tiuj aŭtaritatuloj estas pastroj aŭ sciencistoj. Dogmismo ĉiam estas dogmismo amike.

Ray publikigis ĉirkaŭ 23 verkojn, depende el kial kalkuli ilin, pri ankaŭ iu feka temo ! La biologikaj veroj estis kutime en latina, la resto en angla. [1]

Defino[redakti]

Ankaŭ estas botaniko ĉebarila babilo pri la lila kamomilo.

Klasika defino[redakti]

2375.jpg

Botania est studium variarum plantarum mirificarum quae a communitate scientifica non esse creduntur, sed in mythis, litteris, et relationibus incertis tractantur. Fabulae vulgares ethnicusque plantarum usus saepe ut investigatio interdisciplinaria evolvuntur et offeruntur pro speciebus ignotis, auctoribis sperantibus has species collectas esse vel melius agnosci. Aliquis scriptor vel investigator se botanista appellare potest; disciplina intra periodica zoologica inspicitur et sustentur, sed per variantis scepticismi gradus ut protoscientia.

Multae plantae revera non iam inventae vel descriptae sunt; usitate autem attingit botania plantas vanas, coniunctiones noxias vel salutares cum hominibus habere putatas. Fontes datorum secundarii vel exigui esse possunt; famae aut verisimiles aut absurdae esse possunt.

Plantae quae homines edunt, saepissime in fictione populari inventae densasque Africae silvas habitantes, in famis conduntur plantarum quae mammalia capere et interficere possunt, sicut Nepenthes rajah. Sunt autem famae non confirmatae, plerumque ex America Australi, quae arguunt species plantarum carnivorosarum non iam inventas esse, secundum librum The Beasts That Hide From Man Caroli Shuker, zoologi Britannici.

Reproduktado[redakti]

La seksumo de la floroj:

- Ĉu vi amas min, Rozinjo?

- Mi amas vin, Rozaĉjo!

- Tiel do ni tuj voku la abeleton, ĉu?

Kopulacio en botaniko[redakti]

Kopulacio signifas en la plantoscienco kuniĝon de seksaj elementoj, ĉu viraj kaj inaj ĉeloj (fekundiĝo), ĉu de du morfologie samspecaj ĉeloj.

Scienca priskribo[redakti]

Infaneto staras antaŭ montrofenestro de flormagazeno. La kaktoj plaĉis al la infaneto. "Panjo, ĉu vi aĉetas al mi tian najlofloron?"

Nitrataacido.jpg

Biopiratado[redakti]

Oni nomas de jaroj biopiratado la agon, per kiu la kaj-fiko de plantoj, plej ofte en triamondaj landoj, alŭ la konoj pri uzo, ekzemple, de plantoj, estas kaptitaj kaj poste privatigitaj de egfirmaoj.

Idistaj mensogoj[redakti]

Multaj frukti kaj legumi, kiuj nunatempe esas obliviataj, manjesis til la fino de l' Mezepoko. La amasi de rurani nutris sun per cereali, leguminosi, rustikaj legumi, kiuj kreskis sen desfacilaji, same kam nombroza planti sovajaj, konstante koliata. La richi kaj la nobeli konsumis precipue karnon, blankan panon, sukron kaj rafinitajn produkturojn. La legumoi kaj fruktoi de l' altaklasani esis precipue de exotika origino kaj esis desfacila kultivari ilin, sed ili havis la posibleson kaj la moyenojn pekunialan posedari specaligitajn gardenistojn por kreskigari ilin. Dum la Renesanco la expedicionoi al foraj landi diskonocigis novajn vejetalajn produkturojn. Ica produkturoi esas nun la fundamento di nia nutrado ; sed oni mustas kultivari ilin multe plu sorgozamente kam la anciena obliviata planti. Ed ita moderna vejetala produkturi nule esas plu bona por ni kam le anciena, tote kontree.

Onu povas tamen facile komprenar tio quo eventis. La nutrivi de l' rurani esis senvalorigita pro ke on konsideris li apene kom homi.

Plu tarde kande la industriala kaj ekonomiala revolucioni koaktis li livar la ruro, li iris al urbi por divenar laboristi. En ta loki li adoptis elementi de l' vivo-maniero de l' borgezaro precipue la nutrado. Konseque li obliviis sua antea nutrado-tradicioni kiuj evis plura yarmili.

Tamen ica sovaja planti esas multe plu sanigiva kam le sorgoze kultivita, nam ilin fitas multe plu bone kun nia sulo kaj klimato.

Nia ancestri uzis cirkume 1.500 vejetalajn produkturojn, tio esis multe plu multe kam le kinadek fruktoi kaj legumoi nun kultivataj. Ica nutrivi ancestralaj esas ne nur sanigiva sed anke plezigiva. Ĉu kelka exempli ? La folii di plantago havas agreabla saporo fungala. Olti di la konsoldo, kande ilin imersesas en krespo-pasto kaj fritita en padelo memorigas astonive la soleo-fileto…kaj tio esas multe min chera ! La maturega sorbi esas : kremoza, aromatra kaj sukrizita, ilin pensigas pri nekonocata misterioza frukti tropikal…Quanta multanombra ignorata kaj miskonocata trezori !

Plantlakto[redakti]

Planta lakto (alternativa lakto, vegetaĵa laktovegana lakto) estas fabrikita, ne-lakta trinkaĵo farita el plantaj ekstraktoj kiu donas al ĝi guston kaj aromon. Plantlakto estas konsumita kiel plantdevena alternativo al besta lakto, kaj aldonas veganan trinkaĵan elekton kun kremeca ĉebuŝa gusto-sento. Por komerco, plantlakto estas tipe enpakita en ujojn similajn kaj konkurencantaj al tiuj uzitaj por besta lakto. En 2018 inter 20 plantoj, uzataj en laktofabrikado, migdalo, sojfabo kaj kokoso estis la plej vendataj tutmonde. La tutmonda merkato de plantlaktoj estis taksita je 16 miliardoj da dolaroj en 2018.

Vegetaĵaj trinkaĵoj estis konsumitaj dum jarcentoj, kun la termino "lakto-similaj plantoj-sukoj" uzata ekde la 13-a jarcento. Tra diversaj kulturoj, planta lakto estis kaj tradicia trinkaĵo kaj bongusta ingredienco en dolĉaj kaj salaj pladoj, kiel ekzemple la uzo de kokosolakto en kareaĵoj. Planta lakto ankaŭ estas uzata por fari glaciaĵojn, plantan kremon, veganan fromaĝon kaj jogurton, kiel soj-jogurto, kun 54% da konsumantoj malfermitaj al elektado de plantdevenaj produktoj anstataŭ laktaĵoj en 2018.

Flaŭro[redakti]

Flaŭro kaj plantaro ne estas ekzakte la samaj nocioj. Plantaro = aro da plantoj, plantitaj en sama kampo aŭ bedo. Flaŭro = Tuto de la vegetaĵoj de tuto aŭ parto de la mondo aŭ de unu epoko, senatente al la interrilatoj de tiuj vegetaĵoj, i.a. al ilia grupiĝo. Estas veraĵo ke "flaŭro" estas "plantaro", sed ne ĉiuj plantaroj estas flaŭroj. Se oni volas ke Esperanto neniam estos akceptita en la (vera) scienca mondo, oni evitu la jam internacie uzataj kaj precizaj terminoj, facile troveblaj en vortaroj...

SenegalBaobab.jpg

Ekstertera botaniko[redakti]

Oni malkrovis, en la komenco de 20-a jarcento, asteroido sur kie plantoj kreskas, inter kiuj rozo kaj baaloj; tiuj-ĉi estus danĝeraj se oni lasus ilin kreski : pro la malĉeesto de Herbert Hoover, ili invadus la asteroidon kaj eĉ povus disrompi ĝin.

Emigraj rajtoj[redakti]

En kantono Kie, Svisujo, oni distingas 14 divastiĝitajn "malpermesajn" speciojn, vidu liston de malpermesaj specioj, reta paĝo Baudirektion ZH Abfall. Vidu ankaŭ la paĝon: www.jardin.ch-n, oni volas vendi multajn belajn plantojn per ĝardeon kaj domon, sed oni ne volas la speciojn en libera naturo. La comercaj interesoj de ĝardenistoj kaj la interesaj de la medio ne estas samaj. La fremdlandaj specioj povas forpremi ciujn indiĝenajn specojn de plantoj. La senarbiga kosto estas en Svisujo cirkaŭ 40 Euro/ m3 en jaro 2009, sed oni devas subtere dragi 3 meterojn pri certa planto, (Fallopia japonica, Reynoutria japonica, Polygonum cuspidatum, Polygonaceae). Oni havas grandan koston pri senarbigo de tero de konstruado. Vidu ankaŭ la novjarfoligon de jaro 2010 "biologiaj invadoj" de Naturesplora societoj en Zuriĥa en germana kaj kun resumo en angla lingvo.

Klarigo[redakti]

Agariko ne estas legomo, sed speco de fungo.

Vidu ankaŭ[redakti]

Referencoj[redakti]

  1. Ne, ne, ne kaj ne.