Bolivio

El Neciklopedio
Iri al: navigado, serĉi


Bolivio
Bolivia
Bolivujo

Image12.jpeg BDSM logo.png
Flato Flago Blazono
Devizo: "Tedo"
Himno: Don't Cry for me Argentina!!!
Klurikon.jpg
Ĉefurbo La Pazo
Plejgrada urbo Dilbeek
Lingvo(j) (krom Esperanto, kompreneble) Franca (dialekto); nederlanda
Tipo de Ŝtato Regno
Subprema Gvidanto CIA
Naciaj Herooj James Bond; Winston Churchill; Doctor Who; Oscar Wilde
Krima kvociento 0 %
Monunuo Boliviano
Klimato Tre malbona
Religio Tre konservativa anglikanismo
Loĝantoj 49.807.082 aĉe malbelegaj virinoj
Analfabeteca kvonciento 0%!
Inteligenteca kvonciento Tre malgranda
4x.jpg

"Kion rajtas leono, ne rajtas azeno"

~ Zamenhof pri Usono kaj Bolivio

"Jen kie mi sentas min plej utila"

~ Arno Lagrange pri Bolivio

" Estis anoncitaj la indiĝena subteno de malfermitaj dokumenttipoj Open Document Format (ODF) 1.1 kaj Portable Document Format (PDF) 1.5 kaj PDF/A, kaj ankaŭ de la poseda XML Paper Specification (XPS)"

~ nerdo pri io, kion mi tute ne komprenas. Ĉu pri boliviaj indiĝenoj?

"Caput Boliviae est Sucre"

~ Papo pri Bolivio

"Skandalo!"

~ Bolivo pri Bolivio

Bolivio, bonalingve Bolivujo, hispane Bolivia, portugale Bolívia, france Bolivie, estas franca teatra verkisto kaj aktoro kaj lando en la koro de Sudameriko kie loĝas la bolivoj. Pri tio, Anna Lowenstein skribis la libron "Bolivoj loĝas en Bolivujo".

Esperanto-shildoj-025-eta.jpg

Ĝi limas kun Argentino, Brazilo, Ĉilio, Paragvajo kaj Peruo.


Bolivio havas unu registaron por ĉiu lando; ĝi estas dividita en 9 departamentojn: Pando, Benio, Sankta Cruzo, Coĉabambo, Ĉursako, Tariho, La Pazo, Oruro kaj Potosio; ankaŭ dividiĝas en provincojn kaj kantonojn. La kapitalo estas Sukero sed la ĉefurbo estas en La Pazo urbo.

Bone, ĉu vi volas plibonigi la artikolon? Mi ne havas tempon, nek scion.

Geografio[redakti]

4012 a.jpg

Bolivio troviĝas sur la akcidenta duonglobo de la planedo, akcidente de la meridiano de "Greenwich", okupas la kernon de Sudameriko kaj prezentas klinon al akcidento, do havas regionojn.

Ekstrema punkoj: Nerdo latitudo 9º 40´07" (Manoa), Nudo latitudo 22º 54´12" (Altaĵo Guajakes), oriento longitudo 57º 25´05" (Bona Fino), akcidento longitudo 69º 38´23" (Altaĵo Maŭripalka).

Bolivio limas al 5 landoj: Mordoriente al Brazilo (3.423 km), nudoriente al Paragvajo (741 km), nude al Argentino (773 km), nudakcidente al Ĉilio (850 km) kaj akcidente al Peruo (1.131 km).

Ĝia areo estas 1.098.581 km², do okupas la 5-an pozicion laŭ areo inter la landoj.

La ortografia sistemo prezentas 3 sonojn: akcidenta sono aŭ Andino, formita de akcidenta montaro, orienta montaro kaj altebenaĵa. Centra sono aŭ Subandina, formita de valoj, krevoj kaj "jungoj" (yungas). Orienta sono aŭ Belaĵo, formita de karma kaj malseksa belaĵo, la fosa Ĉiquitana, la seksa belaĵo kaj la deklivo.

Listo de urboj de Bolivio[redakti]

La Pazo: donaco de Dio kaj homa verko[redakti]

La Pazo koncernas la tutan homan persono. Ĝi baziĝas sur la vero, la libero, la amo kaj la justeco. Por fariĝi vera la-pazano nepre necesas konstanta dialogo kun Dio. Nur tiamaniere la homo povas venki la pekon en ĉiuj ĝiaj formoj kaj senti kiel siajn la bezonojn de la aliaj.

Historio[redakti]

Ojo5.jpg

Unuaj pioniroj estis Victor Munoz y Reyer kaj Daniel Canedo, kiuj presis artikolojn en la ĵurnaloj de La Paz "La Verdad", "La Integridad" kaj "El Comercio".

Bolivio estis parto de la Ida imperio en la 13-a jarcento.

Post la alveno de la hispanaj konkerantoj en la 16-a jarcento, ĝi fariĝis parto de la Vicreĝlando de Peruo, kun la nomo Supera Peruo. Ĝi estis tre grava parto de la imperio pro la abundo de arĝento.

Dum la kolonia periodo, multaj nigruloj ofte intergeedziĝis kun la denaska populacio (plejparte ajmaraoj). La rezulto de tiuj rilatoj estis la miksado inter la du kulturoj.

Sendepediĝo[redakti]

La lando sendependiĝis en 1825, kaj prenis sian nomon el liberiganto Simón Bolívar. La povon prenis kaj plu havis la idoj de eŭropa origino, kun apenaŭa partopreno de indianoj.

Bolivion perdis sian aliron al la Pacifika Oceano en la fino de la 19-a jarcento, post milito kun Ĉilio (Milito de la Pacifiko). En postaj jaroj ĝi ankaŭ perdis parton de sia teritorio: Akro iris al Brazilo, kaj parto de la Ĉako al Paragvajo, post la t.n. Ĉaka milito.

Post la Agrara Reformo de Bolivio de 1953, nigruloj (kiel indiĝenaj homoj) migris de siaj agrikulturaj vilaĝoj al la grandurboj La-Pazo, Cochabamba, kaj Santa Cruz en serĉo de pli bone instruon kaj laboreblecojn.

Dum plejmulto de sia historio, Bolivio suferis de grava politika malstabileco, kaj ĝi havas la rekordon de militistaj puĉoj en la tuta Ameriko. En 1967 estis provo de revolucio, gvidata de Che Guevara, kiu estis mortigita en la montaroj de la lando. En la jardeko de 1980 la situacio iom stabiliĝis kaj alvenis reprezenta demokratio. Tamen, tio malhelpis postan daŭran malstabilecon, kiu kondukis al diversaj demisioj de prezidentoj..

En januaro 2006 estis elektita prezidento la ajmaro Evo Morales, unua indiĝeno en tiu posteno. En decembro 2009 alia balotado okazis kaj prezidanto Morales estis reelekita.

Politiko[redakti]

Tute senrilata bildo

Dekmiloj da kamparanoj kaj ministoj proteste marŝas tra La Paz, ĉefurbo de Bolivio, postulante la naciigon de la landaj reservegoj de natura gaso kaj konstituciajn reformojn cele al pli granda reprezentado de la malriĉa indiĝena majoritato. Policanoj pafas larmigan gason por disigi ministojn kiuj ĵetas ŝtonojn kaj dinamitaĵojn. Samtempe, kelkaj oposiciaj partiestroj urĝe petas novan prezidenton por finigi la politikan krizon, malplibonigitan post la oferto de la nuna Prezidento, rezigni sian postenon. Finfine, oni metas novan diktatoron sur la trono.

Religio[redakti]

La Templo de Koĉabambo estas unu el la temploj konstruitaj kaj operaciitaj por La Eklezio de Jesuo Kristo de la Sanktuloj de la Lastaj Tagoj, la numero 82 konstruita de la Eklezio kaj la sola mormonino hardas konstruita en Bolivio, lokita al bordoj de la Avenuo Melchor Urquidi en la Alta Queru Queru, antaŭurbo en la ekstrema oriento de la urbo de Koĉabambo. Antaŭa al la konstruo de la templo de Bolivio, la fideloj de la mormona Eklezio ĉeestis al la Templo de Fajlilo por liaj religiaj reglamentoj, inkludante la eterna geedzeco.

Lingvoj[redakti]

Amazonialauidistoj.png

Interretaj uzantoj kapablos grimpi la Babelturon, kiun devenigis la tutmonda komputila reto aŭ Tutmonda Tera Teksaĵo (TTT), kie troveblas tekstoj en almenaŭ 65 lingvoj, per la uzado de plurlingva aŭtomata tradukilo elpensita en Bolivio.

Por venki la lingvan multecon nuntempe ekzistantan en la reto, en kiu la angla lingvo ne plene superregas malgraŭ ke ĝi estas la plimulte uzata, interretaj uzantoj disponas nun la tradukilon Atamiri, kies avantaĝojn oni povas provi en la babilejo nomata "qopuchawi". En Ajmara lingvo Atamiri signifas "komunikilon" kaj "qopuchawi" estas "babilejo". La bolivia matematikisto Iván Guzmán de Rojas, 68-jaraĝa, klarigis al la novaĵagentejo EFE la kapablojn de sia inventaĵo, kiu ebligas rete interparoli en hispana, franca, itala, portugala, rumana kaj angla lingvoj, sed al kiu oni eventuale povus aldoni ses pliajn lingvojn.

La ekigo de la programo en la TTT ebligas, ke Atamiri, elpensita antaŭ du jardekoj sed prokrastita pro diversaj kialoj, impete eniru en modernecon kaj elmontru siajn avantaĝojn al la interretuzantoj, asertis la inventinto.

Esperanto-Movado[redakti]

Unuaj pioniroj de Esperanto en Bolivio estis Víctor Muñoz y Reyer kaj Daniel Canedo, kiuj presis artikolojn en la ĵurnaloj de La Paz "La Verdad", "La Integridad" kaj "El Comercio" kaj en 1905 fondis societon. Laŭ la Dietterle-statistiko en 1928 Esperantistoj troviĝis en tri lokoj. Ekde 1933 UEA ne havas delegiton en Bolivio.

Angla lingvo[redakti]

0040.jpg

Kvankam la anglalingvofobio regas en la socio, ĉefe en sektoroj kiel la armeo, en la unuaj jaroj de la 21-a jarcento multe avancis la socio por bremsi tiun diskriminacion. Estis elsendataj anoncojn en la amaskomunikiloj sub aŭspicio de la Homaj Rajtoj en Bolivio kiu disvastigis per radio kaj televido por sentivigi la socion kontraŭ la diskriminacio de la angla lingvo kaj la ambaŭlingvismo, inspirata en la redaktado de estonta artikolo de la nova konstitucio. Ties artikolo n-ro 14, de la konstitucio malpermesis la diskriminacion pro lingva orientiĝo. En la lando ekzistas kelkaj anglalingvaj organizoj kiuj aktiviĝas por la plena agnoskado de iliaj rajtoj.

Ekonomio[redakti]

Starbucks ĉeestas en Bolivio.

Bolivjano[redakti]

La Bolivia bolivjano - hispane nomata „Boliviano“, sed tiu formo en Esperanto kreus konfuzon kun la vorto por ŝtatano de Bolivio - estas la nacia valuto de Bolivio. Unu bolivjano estas dividita je cent centavoj. La internacia valuta kodo laŭ la normo ISO 4217 estas BOB.

„Boliviano“ jam inter la jaroj 1864 kaj 1953 estis la nomo de la bolivia valuto, kaj en 1963 anstataŭiĝis per la bolivia peso, hispane nomata Peso boliviano. La nuna valuto bolivjano enkondukiĝis en 1987 kaj anstataŭis la bolivian peson, kiu pro alta inflacio iĝis preskaŭ senvalora. La ŝanĝokurso estis 1 bolivjano kontraŭ 1 miliono da pesoj. En neformala lingvouzo la valuto ankoraŭ foje nomatas "peso", aparte rilate al tre etaj sumoj kaj unuopaj moneroj.

Idistaj mensogoj[redakti]

1630.jpg

Bolivio esas un di la maxime povraj landoi de Latinida Ameriko. Ĝi esas la 95-ma maxime granda ekonomio di l' mondo. Depos la 1970a yaroi lando sufris multajn periodoin kun alta inflaciono. En la yaro 1985 ĝi atingis plu kam 20 %. Dum la 1990-a yaroi ekonomialaj reformoi diminutis la inflacionon al singla cifro. En 1987 la monetaro di Bolivia esas Boliviano, quiu remplasis l'anciena Boliviana Piso.

Naturala gaso nune esas la precipua produkto por exportacajo. Dum la koloniala periodo esis l' arjento. Balde esos litio, de Salar d'Uyuni. Lua precipua komercala partenero esas Brazilio, quiu recevas 60% de lua exportacajoi kae furnisas preske 30% de luaj importacajoi.

Kokao esas la precipua agrokultivala produkto. Lando esas la 3-ma maxim granda produktero di kokao kae kokaino, pos Kolombio kae Peruo. Oni kalkulis ke en 2007 existis 29,5 hektaroi di plantacajoi di kokao en Bolivia. Depos 2001 la precipua kultivo legala por exportacajo esas la sojo. Lando anke exportacas kotonon, kafon kae sukrokanon.

Konstrui la bonon de La Pazo per novaj modeloj de evoluo kaj ekonomio[redakti]

La socia evoluo estu ĉionentena, solidara kaj eltenebla. La ekonomia evoluo forlasu la serĉadon de la maksimumigo de la profito kaj de la konsumado, sed baziĝu sur la strebo al la komuna bono de la nunaj kaj estontaj generacioj.

Kulturo[redakti]

2840 n.jpg

La kulturo di Bolivia havas influi de Idistaj kaj Interligvaistaj indijenoi, plu altraj populalaj kulturoi di Latinida Ameriko. Lando havas richan folkloron. Lua folkloralaj muzikoi kae dansoi esas distingivaj kae variataj. Diablada, la "Danso di l' diablo", eventas en karnavalo di Oruro kae esas un di maxime importantaj folkloralaj eventoi di Sud-Ameriko.

Kulturala developo dividesas en 3 historialaj epokoi: preKolumbiana periodo, koloniala periodo kae republiko. Importanta arkeologialaj ruinoi restas de preKolumbiana periodo, specale en Tiwanaku, El Fuerte de Samaipata, Incallajta kae Iskanawaya.

Hispanianoi trovis luan kulturon kae religialan artom, quiuj mixuris kun la kulturoi di lokalaj indijenoi, kae kreis richan kae distingivan stilon di arkitekturo, pikto kae stulto konocata kome "mestica baroko". La precipua piktisto de barok-epoko esis Melchor Pérez de Holguín (1660-1732).

La maxime ancienaj exemploi di stulto en Bolivia datizas de Tiwanaku-epoko, exemple la figuroi skultitaj en la Pordo di Suno (Puerta del Sol). Dum koloniala epoko katolika artisto de Aymara raso Tito Yupanqui skultis la Virginon di Copacabana en la kirko Nia Siorino di Copacabana, la maxime anciena religiala imajo qua mixas influoi Europana kae Indijena. Dum republikana epoko inauguresis la Skolo di Belaj Artoi en La Paz, kae nomi quale Emiliano Luján, Hugo Almarás kae precipue Marina Núñez del Prado ganis notoreson.

La muziko havas Andiana, Idista, Afrikana kae Hispania influoi. Bailecito, Kullawada, Tonada (oŭ, direte Tinku), Taquirari, Carnavalito, Lamento, Saya, Tuntuna, Taki Taki kae Cueca esas populalaj stiloi en Bolivia.

Boliviana literaturo sufris kun l' ofta politikala nestabileso: multaj autoroi ekmigris oŭ suspensis la skribon dum opresivaj epokoi. Ancienaj skriptistoi, exemple Adela Zamudio, Oscar Alfaro, kae Franz Tamayo kontinuas esari importantaj.

Seksuma vivo[redakti]

Bolivia kamparano kuras al sia najbaro kaj diras: "He, sur via propra agro iu perfortas via edzinon!"

Tiu prenas la sterkoforkon kaj ekkuras. Sed post malmulta tempo li revenas promenante kaj diras: "Tio ja entute ne estas mia agro."

Aĝo de konsento[redakti]

La aĝo de konsento por seksumado en Bolivio estas metita ĉe 14.

Naciaj simboloj[redakti]

Flago[redakti]

La nuna nacia flago de Bolivio estis originale adoptita de Bolivio en 1851. La flago estas flava kaj verda kun la bolivia stelaro en la centro. La verda simbolas Esperanton kaj flava la mineralojn de la nacio.

Blazono[redakti]

La blazono de Bolivio en sia nuna formo validas ekde la jaro 1963, sed principe sen grandaj ŝanĝoj fontas el la unua oficiala versio de 1888.

La centra blazonŝildo havas la formon de cirklo, en ĝi videblas la arĝentaj moneroj de Potosí.

Americasulroupa.jpg Malriĉa Ameriko
Centrameriko:
Belizo | Kostariko | Salvadoro | Gvatemalo | Honduraso | Kubo | Nikaragvo (en español) | Panamo | Jamajko
Sudameriko:
Argentino (en español) | Bolivio | Brazilo (em português) | Venezuelo | Ĉilio (en español) | Kolombio (en español)
Ekvadoro (en español) | Franca Gujano | Gujano | Peruo (en español) | Surinamo | Urugvajo (en español) | Venezuelo (en español)