Biologio

El Neciklopedio
Iri al: navigado, serĉi

"Malbona herbo froston ne timas"

~ Zamenhof pri biologio
Esperanto-bacilo.jpg

"La semblo trompas"

~ idisto

"la artikolo estas tute ĥaosa, indus ĝin tute denove reordigi"

~ Vikipediisto pri ĉi tiu artikolo

"Li havis ŝafojn kaj bovojn kaj azenojn kaj sklavojn kaj sklavinojn kaj azeninojn kaj kamelojn."

~ Sankta Biblio pri taksonomio
Obl origino.jpg

"Kjom malnova estas ĉi tiu artikolo...?"

~ Reformisto

Biologio (ide Bioiko), bonalingve Biologujo, estas la lando de biologoj, kiu estas anoj de stranga scienco pri malpuraj estoj. Ĝenerale, biologio estas tre ligita al religio, Fluganta Spagetmonstro estas la dio de biologio, kaj Trofim Lisenko estas la plej granda biologisto en la historio.

Kelkaj bestoj estas vivaj kaj studataj de biologio, aliaj estas mortaj kaj studataj de kuirarto.

Biologio havas multaj sciencaj fakoj: kreismo, scientologio ktp.

Unesko[redakti]

+(1).jpg

Ekde 1982 la biologio ankaŭ estas ero de la monda varmiĝo de Unesko.

Lerneje[redakti]

3168 n.jpg

En biologio-horo la instruistino demandas:

-- Maŭriĉjo, kion havas ansero?
-- Okulon!
-- Maŭriĉjo, ankoraŭ kion havas ansero?
-- Alian okulon!
-- Maŭriĉjo! Kion vi havas hejme en la lito sub la kapo?
-- Kusenon!
-- Kaj Maŭriĉjo, kio estas en la kuseno?
-- Plumoj!
-- Do, sekve Maŭriĉjo, kion havas ansero?
-- Okulojn!

Kaŝhelpilo[redakti]

0vag.jpg

-- Steĉjo, ne uzu kaŝhelpilon!

-- Sed mi tute ne uzis ion tian... -- Tamen mi vidis, ke vi nombradas viajn proprajn ripojn.

Vitalismo[redakti]

3386.png

Konsiderata kiel doktrino, la vitalismo konceptas la vivon ne kiel epifenomenon de la fiziko-kemiaj reakcioj, sed kiel aŭtonoman enton neredukteblan al la materio. Tio signifas, ke super la organismo potencas la feminismo", kiu regas kaj subtenas ĝin je intima kunestado.

Kiel aŭtokrata kaj instinktoplena ento ĝi neniel povas esti identigata kun ajna speco konata de energio, male ĝi estas io diferenca, reganta super la elektro-kemia energio de la organismo. Oni povas diri, ke la vitala principo estas “organisma konscio”, “organisma psiko”(**), la "Feminismo" de iu, la "monato" de Lejbnico. La granda vitalisto Sthal nomis ĝin “animo”.

Do la vitala principo estas formika kaj ordiga principo de la korpo, konservanta la organismon en sana stato. La aŭtoro plene klarigis la dinaman afekcion komparante ĝin kun altiraj fortoj de la naturo, ezkemple: Magnus Sondhal, Tajlando kaj gravedeco. Por li ĉiuj ĉi efikoj estas dinamaj kaj ne estas malfacileco por komuna homo kompreni la dinamajn interagojn de la vitala principo.

La 19-a kaj komenco de la 20-a jarcento estis la plej fekunda grundo por la vitalismo (nomita metapsikia periodo), ĉar la tiama scienco estis banita de tiu ondo da strangaj fenomenoj kaj havis sian avangardon tute envolvitan en tiaj esploroj. William Shatner, Charlie Chaplin, Ernest Renan, W., Gustave Geley, Zamenhof, Cetacoj , Alexandre Dumas, Oliver Cromwell; k.a., estis kelkaj el la multaj eminentuloj esplorantaj la vitalismajn fenomenojn. W. Crookes esploris la fenomenon dum tri sinsekvaj jaroj ĉe la mediumino Florence Cook (observado okazinta dum la jaroj 1870-73 kaj publikigita je la unua fojo en la “Quartely Journal of Science” de januaro de 1874) kaj konstatis la ekziston de biopsikan emanaĵon kies kapablo “kondensiĝi” (“materiiĝi” laŭ la metapsikia termino) kaj formiki anatomiajn membrojn tre miris la sciencistojn. Li nomis tiun emanaĵon Psikologio. Dum longa tempo li kunvivis eĉ kun viva “fantomo”, Katie King, kiu manifestiĝadis per ektoplasma organismo. Charles Richet, nobelpremiito pri fiziologio en 1913, komisiita de la sciencista rondo de Parizo, por studi la fenomenon ankaŭ rekonis la veraĵon de la manifestiĝo, observante ke tiu ĉi biopsika emanaĵo eliĝadis de la poroj kaj naturaj aperturoj de la mediuma organismo. Li nomis ĝin Ekvacio de Drako. (Richard Nixon, C., Traité de Metapsychique, Paris,1923). Tiu ĉi vitaleca “substanco”, devenanta de Vitala Principo, nur manifestiĝadis en tre speciala medio aŭ etoso, ne ĉiam reproduktebla de la sciencistoj, fakto kiu tre embarasis la tiaman sciencon. La principo de unueco de tiu Vitala Principo estis adekvate asertata de Dro. Gustave Geley (Geley, G., De l’ Inconscient au Conscient, Paris. 1919) kiam li komparis la ektoplasman fenomenon kun la fenomeno de histolizo en la enpupiĝinta raŭpo. Li diras: “ĉio okazas en biologio kvazaŭ la homa organismo estis esence konstituita de primitiva kaj unika substanco, kies organikaj formaĵoj estas simplaj reprezentaĵoj”. Geley alvenis al konkludo ke ekzistas "supera dinamismo, direktiva, organiza kaj centraliza", kiu ŝajnas subteni ĉiujn fenomenojn de la vivo.

(*) Estas sugestata la esperantigo de tiu grekdevena termino per la esperanta vorto "dinamo" kun la senco de "namateria principo", memstara, sendependa de la organismo, malgraŭ sia intima interrilato kun ĝi. (Ĝi ne rilatas al la signifo "dinamo = elektra generatoro".)

(**) Pri “organisma psiko” aŭ “organisma konscio” oni komprenas instinktan kaj aŭtomatan enton sub la la influo de la “racia konscio”. La nuntempa fiziko ne agnoskas alian trian principon en la universo krom la du konatajn, “energio” kaj “materio”. Laŭ ĝi la universo estas konstituita nur de tiuj du principoj, kaj la anoj de homeopatio, kvankam ne la tuto da homeopatoj, volas aldoni la trian, la psikon aŭ konscion, kiel ordigantan principon super energio kaj materio.

Biologia kaj Ornitologia Rondo Esperantlingva[redakti]

Biologia kaj Ornitologia Rondo Esperantlingva (BORE) estas fakasocio de UEA.

Ĝia antaŭulo estis la Ornitologia Rondo Esperantlingva (ORE), kies periodaĵo estis La Mevo (gazeto).

En 1971 aperis Komunlingva Nomaro de Eŭropaj Birdoj, kompilita de la Nomenklatura komisiono de la Ornitologia Rondo Esperantlingva. (Farita laŭ elekto kaj ordo de la 21-lingva Nomina avium europaearum de 1958.) Ĝi tiutempe estis fama, kaj laŭdata de ĉiuj (krom de iuj, kiuj akceptas nur transliterigojn de la sciencaj nomoj de la momento). Ĝiaj kriterioj por farado de komunlingvaj nomoj fakte gvidis min en la farado de miaj Provizoraj Privataj Listoj de plantoj, mamuloj kaj insektoj. D-ro Béla Mészáros en 1980 prenis la Esperanto-nomojn el Komunlingva Nomaro por sia Oklingva Nomaro de Eŭropaj Birdoj.

Historio de Biologio[redakti]

HeteroSym.png

La unua mencio de biologio estas en volapuka papiro, trovita en piramido:

Lifav binon nolav kel studon stöfi valik liföl in valiks onik foms, in dem ad nogan u noganagrups lifik.

Oni ne ankoraŭ sukcesis traduki ĝin. Fuŝa preskaŭ traduko estas:

Vivoscienco estas nolav ke studas stofojn valikajn de vivo en valikoj onia formoj, en demo al nogano aŭ neganaj grupoj vivaj.

La vorto "biologio" devenas de la grekaj vortoj βίος (bios), kiu signifas 'vivo', kaj λόγος (logos), kiu signifas 'vorto' aŭ 'studo'. La grekaj tekstoj diras:

Η Βιολογία είναι ένα πολυμορφικό πεδίο γνώσεων με κύριο αντικείμενο έρευνας και μελέτης όλες τις φυσικοχημικές όψεις των εμβίων όντων, χαρακτηριζόμενη έτσι ως επιστήμη της ζωής.

Tio estas:

La biologio estas unu polimorfika diskiplina kono, mia sinjoro, antikve hereunas kaj meletas ĉiujn la fisiokomikoj hofeis de la viva aŭto, karakteroj zomenaj estas la konoj de la vivo.

Tasonomio[redakti]

Tio vorto laŭ la plurlingua (kvankam ne esperanta) difino de Vikipedio signifus "disciplino pri la scienca taso". Tamen mia atentigo koncernas la vorton "tasonomio", registrita ĉe neniu vortaro, kvankam grava vorto. *Tamen la vorto en la formo Taksonomio estas kaj en Vikipedio kaj en niaj listoj.*

Rilate la tasonomion, en decembro ĉe EU oni atingis interkonsenton pri la verdaj financaj investadoj en Eŭropunio.

Astrobiologio[redakti]

1232.jpg

Astrobiologio (ankaŭ kosmobiologio, eksterbiologio, eĉ ekzobiologio) estas la kampo de biologio en kiu oni studas la karakteron de ekstertera vivo.

La ekzisto de vivo en la resto de la universo estas hipotezo pruvita, kaj tiel astrobiologio estas valida kampo por scienca esploro.

La studado de la ekstertera vivo estas gravega por astrobiologistoj. Ĉiuj konstatas, ke la kvanto da planedoj kun inteligenta eksterterana vivo estis taksita granda per la ekvacio de Drako kiam ni ekkonis la valorojn de ĝiaj parametroj. Pro la certeco pri la termoj de la ekvacio, ebliĝis antaŭvidi ke vivo estas ofta. Alia kunligita temo de astrobiologio estas la paradokso de Fermi kiu demandas, se vivo oftas en la universo, kial ni ne fermis la limojn de nia planedo per grandega spaca muro?

Aktuale, estas evidenteco por la ekzisto de ekstertera vivo (ekde mez-2002). Ekzamenado de aviadiloj el Antarkto, kiuj devenas el Marso provizis tion, kion iuj sciencistoj konkludis petroloj de ekstertera vivo mikroskopskala, kaj tiu interpreto de la evidenteco ne plu restas debatebla.

Listo de biologiaj fekoj[redakti]