Ĥanukaо

El Neciklopedio
Salti al navigilo Salti al serĉilo
La tradicia ĥanukaa hagado

"Mi ne povas imagi, ke iu kiel Osama bin Laden komprenus la ĝojon de Ĥanukao."

~ George W. Bush pri Ĥanukao

"Feliĉan kristnaskon judaĉoj, havu Jerusalemon por ke Jesuo pli frue revenu kaj batalu kontraŭ mi."

~ Donaldo Trompo pri Ĥanukao

Ĥanukao (bonalingve Lumfesto, חנוכה [ĥanuka'] en la hebrea lingvo, חנוכה [ĥani-ke] en la jida, Hanukka linda sta aki en Ladino, ഹാനക്ക en la jud-malajala, en Esperanto foje ankaŭ Ĥanuko) estas festo, kiam judoj celebras la venkon de sia savanto Judas super falsa pretendanto al la judia suvereneco. Oni celebras la feston post la 24-a de Kiso (variaj tagoj en decembro). Ĝi estas nomata "la festo de judoj", ĉar ĝi memorigas, ke judoj ne celebras Kristnaskon.

Ĥanukao efektive estas la juda Kristnasko, ĉar oni celebras ĝin dum la kristnaska sezono, kaj oni ne celebras aliajn simile malgravajn judajn festojn, krom eble Purimo, ĉar oni rajtas ebriiĝi dum Purimo kaj oni estas alkoholisto. Krome, Purimo okazas preskaŭ samtempe kun la Zamenhoftago, kaj oni efektive ne estas irlanda dum tiu tago, malgraŭ la onidiroj. Tamen, la 25-a de decembro estis origine en mitraismo "la naskiĝtago de la nevenkita suno" (dies natalis solis invicti), kaj la kristana eklezio transformis tiun sunnaskon en kristnaskon, do kristnasko mem neniel estas originala.

Historio[redakti]

En la jaro 273.5 aK la grekoj, famaj pro siaj milita kompetenteco kaj bongusta kuirarto, invadis la landon Israelo / Judujo / Kanaano / Palestino / Usono la 2-a. Ĉi tie ili komencis ludi sian plej ŝatatan ludon, seksperfortadon kaj rabadon. Seksperfortinte la landon kaj rabinte la popolon, ili premis la popolon per konstanta perforta sodomio. Grupo de judoj sufiĉe dolorantaj pro la sperto decidis kontraŭbatali kaj profitante la disenterian eksplodon, kiu plagadis la grekojn, ili formis sian propran armeon konatan kiel la makabioj. La makabioj vokis sian amikan tribon, la makdonaldoj, kiuj nukis la grekojn kaj tiam konsolis ilin per sia 1,99 matenmanĝo. La makabioj reiris al sia templo kie ili devis lumigi la menoraon, strangan objekton kun 7 specoj de arba branĉo: kverka, pina, faga, betula, sekozia, kaŝtana kaj kristnaska. Tamen ili nur havis sufiĉan monon por unu tago da oleo pro kreskantaj prezoj kaj falantaj provizoj, do ili iris al la benzinstacio kaj aĉetis sufiĉan oleon por nur unu tago. Tamen ĝi daŭris ok tagojn kaj do okazis multa ĝojo kaj buĉado de virgaj porkoj.

Libro Makabeoj[redakti]

Makabeoj estas la indiko de kvar libroj en la Septuaginta tradicio de l' biblio, kiujn oni kalkulas al la Duakanonaj Libroj.

  • 1 Makabeoj pritraktas la historion de la Makabeoj, la pastroj-monarĥoj de Judujo, kiu ribelis kontraŭ la Grekaj superregado fare de la Seleŭkidoj en Sirio. 1 Makabeoj pritraktas la periodon de 168-134 a.Kr. La verkinto estas ne konata; la libro kutime estas datumita ĉirkaŭ la komenco de l' lasta jc a.Kr.
  • 3 Makabeoj tute ne temas pri la Makabeoj, sed pri Egiptio, kie unu el la Ptolemeoj, kiu venkis Antioĥon la 3-an, poste provas neniigi la tutan judaron, kiu loĝas en Aleksandrio, krom se ili konsentas fariĝi kultantoj de Dionizo, kion ili kompreneble rifuzas. Temas pri giganta planita pogromo, kune kun enpelado de amaso da homoj en hipodromon, kie ili devas esti distretitaj de elefantoj. La dato estas sufiĉe pridebatata; kelkaj sugestis, ke ĝi estis verkita pro la klopodoj de imperiestro Kaligulo starigi sian bildon en la templo de Jerusalem, kvazaŭ kuraĝigon al la judoj plu rezisti kontraŭ li. Tamen ofte oni pensas pri frua 1a jc a.Kr.
  • 4 Makabeoj estas verko en tute alia stilo kaj tono: ĝi prezentas sin kiel filozofia rezonado pri kio estas pli forta: la racio aŭ la emocioj. Kaj kiel pruvo de la tezo, ke la emociojn regas la racio, estas uzataj interalie la martiro-rakontoj, konataj el 2 Makabeoj. Pri la aŭtoro nenio estas sciata; ofte tra la tempo oni provis atribui ĝin ekzemple al Flavio Jozefo, sed Flavio Jozefo estas unuavice historiisto, dum la aŭtoro de ĉi verko certe estas unue filozofo kaj retoro. Eble ĝi estis verkita iam inter 63 a.Kr-70 p.Kr.

Erasmo tre laŭdis kaj amis la libron 4 Makabeoj.

La libroj 1 kaj 2 Makabeoj estas kanonaj en la Rom-katolika eklezio kaj en Ortodoksio; en Luteranaj biblioj ili kutime enestas, dum Kalvinismo konsideras ĉiujn librojn Makabeoj kiel Apokrifojn.

La libro 3 Makabeoj enestas nur en la biblioj de Ortodoksismo, dum 4 Makabeoj nur apendice enestas en la biblio de la Greka Ortodoksio.

2-a libro de Makabeoj[redakti]

La 2-a libro de Makabeoj (greke B' Μακκαβαίων, 2 makkabaíon; latine: liber II Machabaeorum) estas teksto hodiaŭ entenata en la kristana Biblio (deveninta el la antaŭa Septuaginto kaj akceptita en la Vulgato. Ĝi ne estas akceptata en la Tanaĥo (hebrea Biblio). Kiel la aliaj Dua-kanonaj libroj, ĝi estas konsiderata inspiritaj en la katolika kaj ortodoksa tradicio, dum la protestanta tradicio ĝin taksas apokrifa.

Temas pri resumo aranĝita rekte en la greka lingvo malmulte post la jaron 120 a.K., eble en Aleksandrio de Egiptio, el verko de iu Jazono de Cireno redaktita kompilita nemalmulte post la jaro 160 a.K.

Ĝin dividas 15 ĉapitroj kiuj rakontas la lukton por sendependo de Judujo de la fratoj Makabeoj (Judaso, Jonata, Simono) kontraŭ la seleukiaj reĝoj de Sirio, rakontante ventojn okazintajn inter 180 a.K. kaj161 a.K.

3-a libro de la Makabeoj[redakti]

La 3-a libro de la Makabeoj estas apokrifa dokumento de la Malnova Testamento: ĝi estas akceptita kiel kanona, kaj do ne kiel apokrifaĵo, nur de la Ortodoksaj Eklezioj, kiuj akceptas kanona ankaŭ la 4-an. Kaj ĝi aperas ankaŭ en la greka Biblio de la Septuaginto, sed estas refuzata de la biblia kanono de Judoj ĉar verkita ne hebrelingve. De nekonata aŭtoro, ĝi estis verkita en greka lingvo fine de la 1-a jarcento a.K..
Ĝi rakontas la persekuton suferitan de hebreoj de la aleksandria komunumo sub la greka suvereno Ptolomeo la 5-a (222-205 a.K.), priskribante iujn savajn miraklajn intervenojn efektigitajn de Dio por ilin helpi.

La enhavo sendependas el la eventoj rakontataj en la unua kaj dua libroj de la Makabeoj, kvankam ĝi montras kun ili stilajn afinecojn kaj aludojn al ili. La persekuto suferita ne trovas konfirmon en aliaj historiaj fontoj.

Makabeoj fratoj[redakti]

La Makabeoj fratoj (aŭ Makabeaj fratoj (signifo de la nomo: martelantoj), en hebrelingva מכביםמקבים, Makabim Ŝablono:He), estis familio kiu gvidis la judan ribelon kontraŭ la Antioĥo la 4-a de la seleŭkida dinastio de la jaroj 175 a.K. - 164 a.K., (2-a jarcento a.K.. El ili naskiĝis kaj instaliĝis la dinastio kiu regnis sur Judujo kun la nomo de Makabea dinastio kiun ene la greka okcidento oni difinis asmonean (el Asmon ilia antikvulo).

Historio[redakti]

Venkitaj de la romianoj en la Batalo de Magnesia (190 a.K.), la Seleŭkida disnastio estis devigata pagi ekscesan militreparacion kaj por rasti la bezonatan monon ĝi ne hezitis prirabi la templojn. Antioĥo la 4-a, kontraŭ privilegioj favoraj al hebrea elito jam praktike helenigita, sukcesis alproprigi al si la trezoron de la Templo de Jerusalemo, kiun li malkonsekrigis kaj destinis al la kulto de la pagana Zeŭso Olimpa. La sacerdoto Matatia mortigis la apostatan judon ŝarĝitan gvidi la novan kulton kaj rifuĝiĝis sur la montoj kune kun siaj kvin gefiloj kaj sennombra sekvuloj, komencigante tiel la militan ribelon. Ĉe la morto de Matatia (166 a.K.), lia filo Judaso gvidis la ribelulojn kontraŭ la seleŭkida armeo, okupis Jerusalemon kaj rekonsekrigis la Templon al la kulto de la Sinjoro-Javeo (164 a.K.); memore de tiuj eventoj estis kreita la festo de Ĥanuka (festo de la lumoj).

La grandaj dotoj de nepacigebla kondotiero altiris al Judaso la kromnomon de Makabeo (martelo, martelanto) kiu poste pasis al la tuta familio. Judaso makabea mortis en batalo en 161 a.K., kaj al li posteulis lia frato Jonata kiu, profitante de aliancoj kun malamikoj de la seleŭkida reĝo Demetrio la 1-a sukcesis tiun bremse bridi antaŭ ol estis mortigita. Al Jonata oni atribuas la estiĝon de la nova reĝa dinastio kiu li nomis Asmonea. La lasta de la filoj de Matatia, Simono, venkobatis ekspedicion de Antioĥo la 7-a sed mortis dum postaj tumultoj (135 a.K.).

Makabeoj kaj bibliaj libroj pri Makabeoj[redakti]

Ilia eventoj, sukcesoj kaj malsukcesoj, kaj precipe ilia arda fido estas rakontataj en la unua kaj dua libroj de Makabeoj, kanonikaj laŭ la Katolika Eklezio kaj diversaj orientaj ortodoksaj eklezioj. Iuj eklezioj akceptas en sia kanono ankaŭ trian kaj eĉ kvaran librojn de Makabeoj.

Kulto[redakti]

La Makabeaj fratoj estas konsiderataj sanktuloj ĉe la Katolika Eklezio kiu ilin liturgie memorigas la 1-an de aŭgusto. Ankaŭ aliaj kristanaj eklezioj konfesantaj la kulton al la sanktuloj ilin veneras per liturgia kulto. Sed en la kristana tradicio, la nomo de Makabeoj estas rezervita al la sep filoj kaj al ilia heroa patrino, kies martiriĝo estas rakontata ĉe la ĉ. 7-a de la dua libro de Makabeoj. Popola tradcio volus ke pri ili estas konservataj ankax relikvoj. Ĉu en tiu venero estas inkluzivtaj ankaŭ la filoj de Matatia, la protagonistoj de la refaro de la Javea Kulto? La Roma martirologio aludas nur al la sep fratoj kaj al ilia patrino.

supozitaj relikvoj de la sep sanktuloj Makabeaj veneritaj en preĝejo de Kolonjo (Germanio).

Aŭtoro, dato kaj lingvo[redakti]

La aŭtoro restas nekonata. Certe ne temas pri la aŭtoro de la 1-a libro de Makabeoj. Oni opinias ke li povus esti aleksandria judo aŭ influito de la literatura egipta skolo. El la verko, datebla je la fino de la 2-a jarcento a.K. kaj verkita en akurata kaj klerulara retorika greklingvo, elfluas tuta kaj konpleta adhero al la Torao

Enhavo kaj rilato de la 2-a libro kun la 1-a[redakti]

La libro sin prezentas, kiel dirite, rakontas la samajn eventojn de la unuaj sep ĉapitroj de la 1-a libro de Makabeoj nome eventoj aparte militajn de la jaroj ekde 176 al 160 a.K. La aŭtoro, Jazono el Cireno, estas nekonata (2Mak 2, 19-32).
Malsame ol kio imagebla, tiu 2-a libro ne estas la daŭrigo de la 1-a libro , sed pritrakstas nur parton de la samaj eventoj. Fakte, malsame ol la 1-a libro, kiu rakontas pri la historia periodo ekde 175 a.K. ĝis 135 a.K., la 2-a libro haltas sur la eventoj ekde 176 a.K. ĝis 160 a.K..
Kompreneble la du libroj diverĝas sub multaj aspektoj kaj faktoj, afero intuiciela ĉar la celoj de la du aŭtoroj multe malsamas. La 2-a sin proponas, precipe, celebri kaj emfazi la establon de la Templo de Jerusalemo kaj, duaintence, rakonti la ribelon kontraŭ la grekan dinastio. Kelkloke ĝi kompletas kaj pliprofundigas kion rakontatan en la 1-a.

Enhava aparta aspekto[redakti]

La libro koncentriĝas sur du religiaj festoj: la dediĉo de la Templo kunligita kun la rekonstruo kaj la festo promemora pri la tago en kiu Nikanoro, oficiro de la reĝo siria, minacis la Templon kaj estis mortigita. La aŭtoro rakontas la originojn de la makabea movado kiu sin proponas elimini la grekajn idolojn. En la libro havas elstaran spacon la sakrilegia konduto de la seleŭkia ministro Heliodoro.

Historieco[redakti]

Legita kune kun la 1-a libro, tiu 2-a de Makabeoj skizas precizan historian portreton pri la juduja regiono kaj pri la senĉesa lukto por konservi pura kaj senmakula sian monoteisman religion.

Religia sento[redakti]

Gravegas tiu libro pro la religia doktrino de la Malnova Testamento. Estas celo, interalie, de la aŭtora resumanto montri la ekziston de la Anĝeloj kaj pritrakti du konceptojn jam konfesatajn de grandparto de la moderna kristano: la porpeto de la sanktuloj kaj la resurekto de la korpo.

Plue la aŭtoro konsiderigas la punojn rezervitajn en transtombo al la senpenta pekuloj (2Mak 7.14-36) kaj la helpon kiun la preĝo alportas forpasintaj fideluloj (2Mak 12, 42-45). Tiamaniere inokuliĝis en la spiritualecon unue hebrean kaj poste kristanan du novaj konceptoj: tiu de l' lasta juĝo, kiu ne ekskludas la punon, kaj tiu de transtera kondiĉo de la Purgatorio.[1]

Dua libro de Makabeoj[redakti]

Puno de Heliodoro (2Mak 3,25-26).

La Dua libro de Makabeoj (greke: B' Μακκαβαίων, 2 makkabáion; latine 2 Machabaeorum) estas teksto hodiaŭ entenataj en kristanaj Biblioj kaj antaŭe ricevita en la Septuaginto kaj sekve de la Vulgato kaj afinaj tradukoj. Ne estas, tamen, apartenanta al la juda Biblio Tanaĥo.

Kiel la aliaj dua-kanonaj libroj ĝi estas konsiderita !inspirita de Dio ĉe la tradicio de la Katolika Eklezio kaj Ortodoksa kaj ĝenerale en la Orientaj Kristana Eklezioj, dum la protestanta ĝin konsideras apokrifa.

Temas pri resumo kompilita rekte en la greka ne multe post la -124 eble en Aleksandrio de Egiptio de verko de certa Giasono el Kireno, aranĝita ne multe post -160.

La libro dividiĝas en 15 ĉapitroj kaj priskribas la lukton por la sendependo de Judujo gviditan de fratoj makabeaj judaso, Jonatakaj Simono kontraŭ la seleŭkiaj reĝoj de Sirio, rakontante eventojn okazintaj en la jaroj 180-161 a.K.

Aŭtoro, dato, lingvo[redakti]

La aŭtoro restas nekonata. Certe li ne estas la sama de la 1Makabeoj. Oni supozas ke li estis juddevena aleksandria aŭ almenaŭ influita de la egipta literatura skolo. Ĉeestas en li totala kaj plena adhero al la Torao.

La libro dateblas ĉe la fino de la 2-a jarcento a.K.

Ĝi estas skribita en bonega, klera kaj multe retorika greka lingvo

Origino de la libro[redakti]

Kiel jam dirite, la libro prezentiĝas kiel resumo de verko de kvin libroj de iu Jasono el Kireno. (Vidu: 2Mak 2, 19-32), pri kiu la historio transdonas nenion.

La libro rakontas alimaniere la samajn eventojn de la unuaj sep ĉapitroj de la 1Makabeoj, nome de -176 al -176 a.K.

Rilato kun la Unua libro de Makabeoj[redakti]

Kontraŭe ol tio kio povas ŝajni, la libro ne estas daŭrigo de la [[Dua libro de Makabeoj (1Mak), sed ĝi pritraktas eron de la samaj eventoj. Fakte, malsame ol la Unua libro kiu ilustras la historian periodon de -175 al -137,la Dua libro insistas sur la eventoj de la jaroj -176 al 160.

Nature, la du libroj diverĝas diversaspekte kaj farinterprete: afero tiu facile komprenebla pro la grava malsamo de la celoj. La libro sin proponas precipe himni la sanktecon de la Templo de Jerusalemo kaj, dualoke, rakonti la ribelon kontraŭ la grekoj.

Certloke ĝi kompletas kaj precizigas kion jam rakontitan en la Unua libro.

Enhavo[redakti]

La libro koncentriĝas sur du religiaj festoj: la dediĉo de la Templo ligita al ĝia rekonstruo, kaj la festo memoriga pri la tago en kiu Nikanoro estis minacinta la templon kaj estis mortigita. La aŭtoro rakontas la originon de la makabea movado puŝita kontraŭ la idoloj de grekoj kaj romianoj. En la libro havas reliefon la sakrilegian figuron de Heliodoro siria reganto.

Historieco[redakti]

Se legita kune kun la Unua, tiu Dua liveras historie precizan priskribon de la situacio de la juduja regiono kaj pri ties senfina lukto por konservi pura kaj senmakula sian monoteisman religion.

Religia sento[redakti]

La libro gravegas pro la religia doktrino de la Malnova Testamento. Estas ĝia intenco elmontri, interalie, la ekziston de la anĝeloj kaj disvolvi du konceptojn kiu sonas familiaj en la modernaj ekleziaj doktrinoj: la propetado de la sanktuloj kaj la rezurekto de la “karno”.

Aliloke, ĝi pritraktas la punojn rezervitajn postmorte al la pekuloj [vidu: 2Mak 7, 14-36), kai la helpon kiun la preĝo povas havigi al forpasintaj fideluloj (vidu: 2Mak 12, 42-45 :

"42 Poste ili preĝis kaj petis, ke Li pardonu la faritan pekon. La nobla Judas admonis la popolon, ke ili estu senpekaj, ĉar ili vidis, kio okazis pro la peko de la mortintoj. 43 Judas ordonis monkolektadon inter la soldatoj, kaj sendis al Jerusalemo du mil arĝentajn draĥmojn, por ke oni faru pekoferon. Li agis noble kaj inde, ĉar li pensis pri la releviĝo de la mortintoj. 44 Se li ne atendus, ke releviĝos la mortintoj, estus superflue kaj vane preĝi por la mortintoj. 45 Li ankaŭ rigardis al la tre bela rekompenco, kiu atendas tiujn, kiuj ekdormis en pieco. Vere, tio estis penso sankta kaj pia. Tial li prizorgis la senpekigan oferon por la mortintoj, por ke ili estu pekliberigitaj."

Tiumaniere estas inokulita (se ne reasertita) en la unua judan spiritualecon du novajn konceptojn: iu Universala juĝo en kiu estas antaŭviditaj la defintiva puno por la pekuloj senpentaj, kaj la transtera kondiĉo de la Purgatorio [2][3]

Temo[redakti]

Kristano: Feliĉan kristnaskon!

Judo: Nu fakte, mi ne festas tion.

Kristano: Tamen feliĉan kristnaskon! Kristo naskiĝis!

Judo: Bonvolu ĉesi. La sola festo, kiun mi festas en decembro, ordinare estas Ĥanukao.

Kristano: Ĥanukao, ĉu? Mi fajfas. Feliĉan kristnaskon!

Judo: Vi ne fajfu. Ĉu vi ne scias, pri kio temas la festo?

Kristano: Ne. Kio?

Judo: Iuj gojaĉoj klopodis trudi sian religion al ni, do ni ekribelis kaj mortigis ilin.

Notoj[redakti]

  1. Franz-Josef Nocke, Escatologia, par. 2.5.2., Giustizia per i martiri (2 Mac), Brescia, Queriniana, 2006. ISBN 88-399-0650-9; ISBN 978-88-399-0650-2.
  2. Kune kun tiuj estas konfesataj ankaŭ la meritoj de martiroj kaj la kreo el nenio.
  3. Franz-Josef Nocke, Escatologia, par. 2.5.2., Giustizia per i martiri (2 Mac), Brescia, Queriniana, 2006. ISBN 88-399-0650-9; ISBN 978-88-399-0650-2.