Ĉomolungmo

El Neciklopedio
Iri al: navigado, serĉi

Ĉomolungmo (laŭ la tibeta nomo), Sagarmato [1]Everesto [2] estas la plej alta monto en la mondo, situanta en la montaro Himalajo sur la limo inter Nepalo kaj Tibeto en la areo nomata Mahalangur Himal. Ĝia alteco estas 8 848 aŭ 8 850 m super marnivelo[3], kaj estas la 5a montopinto plej malproksima el la tercentro.[4] Ĝi formiĝis antaŭ 60 milionoj da jaroj, kiam la himalaja montaro aperis sur la surfaco pro kolizio de Hindio kun la resto de Azio. La monto kreskas ĉirkaŭ 2,5 centimetrojn jare. La internacia limo inter Ĉinio kaj Nepalo estas ĉe la preciza montopinta punkto. Ties montareto inkludas najbarajn montopintojn kiaj Lhotse, 8 516 m; Nupce, 7 855 m kaj Ĉangce, 7 580 m.

Everesto en 3D

Surgrimpado[redakti]

La pinton unuafoje atingis, la 29-an de majo 1953, la nepala ŝerpo Tenzing Norgay kaj tuj antaŭ li la novzelandano Edmund Hillary.[5]

Antaŭe estis aliaj klopodoj. Dekomence estis brita esplora ekspedicio en 1921 kiu intencis esploradi ĉirkaŭaĵon de Ĉomolungmo kaj priserĉadi eblaj vojojn al pinto kaj fari unuan varapon se la eblo ekzistus. Antaŭ tiu ekspedicio neniu eŭropa esploristo estis pli proksima al Ĉomolungmo ol je 100 km.[6]

Interalie, la plej fama klopodo estas tiu de Mallory kaj Irvine, la 8-an de junio de 1924. Ili alvenis tre proksime de la pinto, kaj laŭ kelkaj teorioj Mallory atingis ĝin, sed ili pereis tie kaj ne revenis. La kadavron de Mallory trovis ekspedicio en 1999.

Junko Tabei el Japanio estis la unua virino kiu je la 16-a de majo 1975 atingis la pinton.[7]

Reinhold Messner [8] kaj Peter Habeler [9] estis la unuaj kiuj sukcesis atingi la pinton sen helpo de oksigenaparato la 8-an de majo 1978. Ĉi tiu sukceso surprizis multajn fiziologojn. Ĝis tiam oni supozis ke surgrimpo sen suplementa oksigeno ne eblas. Multaj esploroj sekvis en ĉi tiu tereno.

Nomo kaj esperantigo[redakti]

Ĝenerale kaj en Esperantujo, ekzistas debato pri la nomo de la monto, ĉar iuj opinias la nomon "Everest" koloniisma.

Nepale ĝi nomiĝas Sagarmatha सगरमाथा [10]; tibete, ChomolangmaQomolangma, t.e. "Patrino de la Universo" aŭ "Diino Mondpatrino"; ĉine 珠穆朗瑪峰. La Esperanto-movado, kiel movado por alispeca tutmondiĝo bazita sur respekto kaj valorigo de lingva kaj kultura diverseco, estas samtempe movado por daŭripova evoluigo en vasta senco.

La monto ricevis la nomon "Everest" [11] en 1865 fare de Andrew Waugh, honore al la kimra geografo George Everest. Ĝi tamen jam aperis kiel "Ĉomolangma" k.s. [12] en ĉinaj atlasoj de la komenco de la 18-a jarcento.

Krom la tibeta kaj la ĉina, i.a. la japana kaj la rusa uzas ankaŭ formon similan al Ĉomolungmo. En Esperanto ĝi troveblas jam en 1959 en la verko "Nepalo malfermas la pordon" de Tibor Sekelj [13] kaj, en la nuna tempo, en la poemaro Saturno, de Jorge Camacho. Ĝin registras almenaŭ la jenaj vortaroj: "Großes Wörterbuch Esperanto-Deutsch" [14] de Erich-Dieter Krause, kaj "Etimologia vortaro de la propraj nomoj" [15] de André Cherpillod.

Malkonsento pri la alto[redakti]

Unua esperantisto sur Everesto.

Alto de 8 848 m estas oficiale agnoskita kaj de Nepalo kaj de Ĉinio,[16] kvankam Nepalo planis novan esploradon.[17]

Ĉina ekspedicio, kiu estis ekipita per ultramoderna mezurinstrumentaro, konkludis la 22-an de majo 2005 ke la monto estis 3 ½ metrojn pli malalta ol oni antaŭe supozis: la alto nun estus 8 844,43 m, kun erarmarĝeno de 21 cm, anstataŭ 8 848,13 m. Usona mezurado, por kiu oni metis GPS aparataron sur la pinto, rezultiĝis en alto de 8 850 m. Cetere konsiderindas ke la alto de la Everesto ne estas statika donitaĵo. Ankaŭ pro la ŝrumpo de la terkrusto [18] la prognozo estas ke la monto plialtiĝos. Sufiĉe granda tertremo en la regiono povas subite altigi la monton de kelkaj decimetroj.

Krom tio menciindas, ke Everesto ne estas la plej alta monto se oni mezuras reference al la tercentro. Ĉar la ekvatoro estas pli distanca de la tercentro ol la polusoj, la Ĉimborazo en Ekvadoro pro sia situo preskaŭ sur la ekvatoro estas la plej alta monto mezurite de la tercentro, kvankam mezurite de la marnivelo ĝi altas nur 6 310 metrojn [19].

Grimpvojoj[redakti]

Grimpistoj pasante la Flavan Bendon.

Ekzistas du grimpvojoj por atingi la pinton, la suda grimpvojo tra Nepalo kaj la norda tra Tibeto. La suda trako estas la plej facila kaj la plej utiligita. Hillary kaj Tenzing utiligis tiun trakon.

Multaj grimpoj estas faritaj dum aprilo kaj majo antaŭ la musona epoko, ĉar la rapideco de la vento malaltiĝas. Post la musono, neĝo akumuliĝas, tro malfaciligante la ascendon.

Mapo[redakti]

The image map below was added in 7 Sep—see discussion page

Chomo LonzoMakaluEverestTibetan PlateauRong RiverChangtseRongbuk GlacierNorth FaceEast Rongbuk GlacierNorth Col north ridge routeLhotseNuptseSouth Col routeGyachung KangĈo OjuDosiero:Himalaya annotated.jpg
Sudaj kaj nordaj grimpejoj viditaj el la Internacia Kosmostacio.
Norda panoramo de Everesto sub Gjaco La ĉe la Autoŝoseo de Amikeco inter Lace kaj Ŝelkar.

Vidu ankaŭ[redakti]

Notoj[redakti]

  1. Tre saĝa opinio.
  2. Nu, vi tute pravas rilate la kriteriojn.
  3. Konkludo: Por povi venki plej gravas saĝe elekti la kontraŭulon.
  4. Kio estas "birdlakta vetero"?
  5. UEA kiel tutmonda/internacia organizaĵo ne povas senklarige ekskludi regionon.
  6. Ĉu ni helpu per listigo de kriterioj kiuj povos esti utila?
  7. Tamen ankaŭ miaopinie superflua kaj nelogika, sekve evitinda.
  8. Laŭ la komita decido necesas pli da alternativoj kaj analizo de iliaj konsekvencoj.
  9. daŭripova naturo akompanas daŭripovan socion kaj daŭripova socio akompanas egalecan pritrakton de la homoj, ankaŭ rilate lingvon;
  10. La nunaj procezoj de ekonomia tutmondiĝo egale minacas la daŭripovon de kultura diverseco kaj biologia diverseco.
  11. Multaj individuoj kaj organizoj en la Esperanto-movado jam aktive laboras por pli ekvilibraj rilatoj inter naturo kaj kulturo, interalie agadoj por interkultura edukado, interhoma solidareco, kaj subteno al lokaj iniciatoj por daŭripova evoluigo.
  12. Amatoraj spektakloj estas unu el la multaj plagoj de moderna civilizacio.
  13. Pro la tutmondiĝo, la interreto stimulas la kontakton inter personoj el malsamaj mondopartoj.
  14. La zorgo pri la ekspono — kiel aperigi fotojn kaj lokojn, kie oni ĉeestas — devas esti konstanta.
  15. Ĉu vi distribuus surstrate, ekzemple, flugfoliojn kun viaj personaj informoj kaj fotoj via kaj de via familio?
  16. La temo estis traktita en fermita kunsido de la komitato, kiu daŭris du horojn.
  17. Fermitaj kunsidoj de la komitato de UEA estas ekstreme malofta okazaĵo.}
  18. Imagu ke la interreto havas atingeblecon ne nur kvartalan, sed tutmondan.
  19. Pasintfoje tia kunsido kredeble okazis iam dum la prezidanteco de Ivo Lapenna.