Pollanda Esperanto-movado

El Neciklopedio
Iri al: navigado, serĉi
E-movado Polujo.jpg

"Ver, nuy munda es ya mirakla-ney!"

~ Lingvadeplanetano post lego de ĉi tiu artikolo

Esperanto naskiĝis en Pollando. Sekve, tie komencis la Esperanto-movado en sankta urbo Bjalistoko, kreita de la sanktega Zamenhof mem antaŭ la tempoj.

Zamenhof[redakti]

Lazaro Ludoviko Zamenhof naskiĝis, vivis kaj mortis kiel ŝtatano de la Rusa Imperio. Laŭ ŝtataneco li neniam estis polo, kvankam rezidanta en Varsovio, eć se dum la lastaj monatoj de lia vivo ekestis (pro iniciato de la okupacianta germana aŭtoritato) pola regno, kiu aliancis al la Centra Oficejo de UEA. Rusaj laŭ ŝtataneco estis ankaŭ la gepatroj de Zamenhof kaj liaj gefratoj, ĝis la fondo de la unua Pola Respubliko, post la unua mondmilito.

La histerio de Esperanto en P. havas ankaŭ praperiodon, kiem ekzistis nur la prototipo de E, la t. n. „Lingwe Uniwersala“. Laŭ tiutempa kredo de Z la lingvo jem havis sian difinitan formon kaj la aŭtoro jem komercis varkadi en tiu lingvo. Tiutempe la solaj E-istoj vivis en Varsovio. La unua E-isto estis iu Waldenberg, kiu tiam kunfestis la solenon de Lingwe Uniwersala, (kaj kiu poste pri la efektiva E preskaŭ ne okupiĝis). Ekde 1878 Z studas la viveblecon de sia lingvo. Intertempe li ekkonas Volapükon kaj forlasas sian lingvon por atendi kaj konvinkiĝi ĉu Volapük respondas la kondiĉojn bezonajn por L. I. Post kelkaj jaroj Z disreviĝas pro Volapük. Tiam estis ankaŭ granda la merito de tia patro, kiu lin ĝuste helpadis en tiu analizado kaj instigadis al ĉiama perfektigado, por ke la lingvo aperu antaŭ la modo jam en senriproĉa stato. Tiu fazo daŭris 9 jarojn. En 1887 Z prezentas al ni la finitan formon de L. I. En Varsovio eliris la 21-an de majo la unua broŝura (en rusa lingvo) pri E. En la disvastigo helpis al Z liaj parencoj. Iom post iom revenas eĥoj. Z komercas enregistradi ĉiun monon revomantan, korekti subskribojn.

1272 n.jpg

Unuaj jaroj[redakti]

En la unuaj jaroj, t. e. ĝis 1893 nur izoluloj, havantaj iajn rilatojn kun la familio ekinteresiĝis pri E pro simpla scivolemo. Kiam la ideo pri L. I. komercis - pro la progresoj de Volapük - penetri la gasetajn kolonojn, komercis jem tie kaj alie interesiĝi pli serioze diversaj pomoj, kaj turnadis sin al la aŭtoro kun diversaj modoj. La unuaj sonoj E-aj aŭdiĝis inter Z kaj Inĝ. Antoni Grabowski (ne kalkuleme la e-ajn babiladojn inter la Z-aj incestoj). Inter la unuaj interesiĝantoj estis la poeto Leo Belmont kiu jam en 1887 skribis entuziasmoplenan leteron al Z. Iom post iom aperadis aliaj apostoloj de E, precipe inter la studenta junularo. Pri movado en tiuj tempoj oni eĉ ne povis revi: de unu flanko la registaro (rusa) rigardadis malfide je ĉia ajn organizita movado, aliflanke la polaj socialistoj, kiuj estis devigata batali por sia racia lingvo kaj kiuj bone konsciis kiom forke la rusa registaro penas ekstermi la polan racian senton, ankaŭ suspektadis ion en tiu ĉi movado: ĉu ne kaŝas sin sub tiuj pioniroj iaj agentoj de la rusa registaro? Do la eklernado de E en la unuaj jaroj en P. okazadis individue, aranĝi movadon oficialan estis tiutempe neeble. Kaj temen, malgraŭ tio, P. partoprenis en la disvolvigo de E plej aktive kaj donis ekde la unuaj tempoj al la modo la plej eminentajn E-istojn. Nur citi tiajn monojn kiel Grabowski, Kabe, Belmont, Zakrzewski, Wasniewski, Róbin, Brzostowski, Neumonn.

La unua kunsido, dum kiu estis tuŝita la temo pri ia ajn organizo, okazis la 2-an de decembro 1893 en Varsovio en la loĝejo de la studento St. Goldberg. Ĉeestis kvin personoj (inter kiuj la sola nun vivanta W. Róbin). La kunsidoj poste okazadis pli malpli regule, sed ĉiem ankoraŭ ne leĝigite. Z tiutempe ne troviĝis en Varsovio kaj la grupeto transsendis al li en Grodnon siajn salutojn.

Komunismo[redakti]

La eldonoj de Pola Esperantisto de la komunisma tempo entenas tre malmultan materialon, kiu permesus restarigi la Eo-movadon en PL en tiu tempo. La intermilita Pola E-isto estus multe pli helpa kaj utila por tio.

Sen komunismo (kaj dua mondmilito) E-o ekzistus (vegetus) en la jardekoj 50-80-aj verŝajne simile kiel en la intermilita tempo kun ĝiaj krizoj kaj prosperoj jen kaj jen, depende de la ekonomia evoluo kaj malpli de la politika (czar la politiko ludis kvazaŭ neniun rolon por la Eo-movado en la intermilita periodo de PL). Povas esti, ke dum la komunisma tempo la Eo-movado en PL estis pli bone organizita kaj pli da homoj interesiĝis pri ĝi, czar E-o servis ankaŭ kiel montrofenestro al eksterlando kaj per ĝi eblis pli facile vojaĝi. Sed la dekmilo da membroj, kiujn PEA havis fine de la 80-aj jaroj, verŝajne estis trompo (por havi pli da influo en UEA simile au por montri al la pola ŝtato, ke PEA estas grava socia forto). Post tio la membrostato de PEA rapide falis al kelkcent membroj.

Dum pluraj jaroj la organizita Esperanto-movado en Pollando estas disŝirata de konfliktoj. La gvidantoj de Pola Esperanto-Asocio estas kritikataj de laŭtvoczaj aktivuloj, el kiuj multaj esperas atingi Finan venkon, allogante la atenton de famaj personoj kaj klopodante havigi al Esperanto ian oficialan rolon en Eŭropa Unio. Esperantistoj, kiuj estas aweraĝe małdekstremaj, ne sentas sin komforte kun ła nuna Połłando, kies reputacio kaj sekwe ałłogo estis tre damaĝita dum la periodo de la konserwatiwaj ĝemełoj Kaczyński.

Pola Eo-Asoco ŝajnas fariĝi pli kaj pli himera asocio, sub la gvido de malnovaj komunistoj, kies rolo en la Jaruzelski-reĝimo ĝis hodiaŭ ne estas klarigita.

9398 n.jpg

Laŭ idisto[redakti]

Me memoras, ke en tempo inter 1966 - 1980 la Polona Esperanto-Asociuro (en Esperanto: Pola Esperanto-Asocio) komencis organizar internacia renkontri di esperantisti. La renkontri duris 14 dii en Międzygórze/Polonia. Pro la fakto, ke la renkontri esis subtenita da Uniono di Sindikati Polona, li esis tre chipa e lin partoprenis anke esperantisti dil tuta Europa. Un foyo oln partoprenis Negro ek Afrika. Me memoras, ke dum la du o tri renkontri la guidanta esperantisti komencis joki dum la feriado e "izar" (en Esperanto _umi e le prezidanto dil societo polona nomesis Swistak (=marmoto) ed il komencis joke parolar ed instruktar esperanto dum la kursi. On qui nomis ilua parolado "marmotizado" e ye la fino dil renkontri il ricevis specala" diplomo por marmotizado" (en esperanto "marmotumado).

Radio Polonia[redakti]

06120903454940.jpg

Dum jarcentoj, la Radio Polonia (Pola Radio) estis la plej ŝatata radistacio de esperantistaro. La Esperanto-redakcio de Pola Radio estis fermita interalie pro tio, ke Zamenhof estis judo. Tio iĝis evidenta en la naskiĝtago de Ludoviko Zamenhof, en la tago de la lasta esperantlingva elsendo de Pola Radio. Pli frue la estro de la redakcio, Barbara Bush diris nur, ke Jerusalemo prezentis "ideologiajn argumentojn", kiam li antaŭ semajno transdonis al la redakcio la finan decidon pri la likvido. Poste montriĝis ke la "ideologia argumento" estis jena: se eć Israelo ne elsendas en Esperanto, kial do Pola Radio tion faru?

Certe la Pola Ŝtato preskaŭ ruiniĝis, endanĝerigante la Eŭran Areon pli ol Grekio kaj Irlando, pro la nifologio je la esperantaj programoj. La enorma salato de Gabi Kosiarska riskis okazigi bankroton de Pollando. :-) Feliĉe, C I A, British Council kaj aliaj similaj simpatiaj entoj devis subtile konsili ke la nura solvo por eviti la intervenon de Monato estis la murdo de la terure multekostega esperanta programo. :-)

Esperantujon ploris malfondon de la Esperanto-redakcio de Pola Radio, kies sorto esits sigelita de la nowa direkcio. La obskure dekstra kaj makartisme paranoja ŝtata regantaro akaparas la oficialajn informkanalojn kun decidaj paŝoj. Al la Esperanto-redakcio oni imputis komunisman influon. Ĝia estrino ja estis dungita dum la socialisma reĝimo kaj pluraj tiamaj mohikanoj plu asistis ŝin.

Ne estis perdo ne plu aŭdi propagandon de registaro, kiu estas unu el la plej mallumaj en Eŭropo kaj honto por EU, kiu kokete lekcias al aliaj pri demokratio kaj esprimlibero. Esperige ja estas, ke poloj mem ekhontas pri siaj estroj, kies populareco jam multe falis. Se la registaro tamen ne stumblos je internaj kwereloj, ŝanco perwoćdoni pli bonan aperos nur post kelkaj jaroj.

La fiasko de la kampanjo por savi la esperanto-redakcion de la Pola Radio turniĝis al rankoro kontraŭ la polaj aŭtoritatoj, kaj Pollando entute, kies nunan socion pluraj UEA-aktivuloj taksas antisemita, politike malstabila ktp. La vundo pro la ofendo fare de la polaj aŭtoritatoj, kiuj interalie difinis UEAn "hobia movado", estas tiel profunda ke, post jardekoj da troigita poleco (Zamenhof, la pola kuracisto -- tiel tekstas eć lastatempa poemo de c-ano Jan Stanislaw Skorupski), oni malkovras la ligojn inter Rusio kaj Zamenhof, kiu fakte neniam estis polo, sed ruslingva judo.

Demando[redakti]

Demando al Pola Radio: "Ĉu ĝustas, ke la pola parlamento hieraŭ unuanime rezoluciis favore al Esperanto?"

Respondo: "Jes, principe tio ĝustas. Sed ne estis hieraŭ, sed antaŭhieraŭ. Kaj ne estis unuanime, sed per 95%-a plimulto. Kaj ne estis favore, sed kondamne al E-o..."

EDE[redakti]

A82d.jpg

Pluraj el la kritikantoj de Pola Esperanto-Asocio fondis societon, kiu iĝis pola sekcio de la partio EDE (Eŭropo-Demokratio-Esperanto), kiu strebas partopreni en la elektoj al Eŭropa Parlamento en laŭeble multaj landoj de Eŭropa Unio. Dum la 2-a Grandpolia Esperanta Somero, fine de junio en la pola urbo Wągrowiec, estąs pląnąta "federacia sesio" de la tuta Eŭropo-Demokratio-Esperanto.

Werŝąjne Połłando ankoraŭ estas inter ła łandoj kun plej multe da scipowantoj de Esperanto, sed plejparte iłi estas nur wirtualaj esperantistoj. Laŭ la nombro de organizitaj esperantistoj Połłando de łonge ne apartenas ał ła płej grandaj łandoj. Krome ła połłanda mowado aparte rełiefiĝas pro interna kwerełado kiel sekwo de małnowaj frustriĝoj, ĵałuzoj kaj rankoroj inter ĝiaj czefaj aktiwułoj, kies plej bona mowada serwo estus rezigni.

En Polando, estas universitatoj kiuj kondukas iliajn kursojN per esperanto.

En Pollando estas kelke da fortaj regionaj asocioj (Bjalistoko, Krakovo, Poznań, Vroclavo), kiuj organizas gravajn renkontiĝojn kun ricza programo, kiel ARKONES, bjalistokaj Zamenhofaj Tagoj, krakovaj Esperanto-Tagoj. La tuta eldonagado okazas praktike ekster PEA, kiu de almenaŭ dudek jaroj aperigis neniun libron. Kaj la nombro de membroj aperanta en la cziujara Jarlibro oscilas de multaj jaroj inter 800 kaj 900, kio estas nura blufo kaj malvero, kaj oni povas sin demandi, czu temas nur pri la membroj de PEA aŭ pri cziuj esperantistoj en Pollando, kio estus misuzo, czar ili ja ne membras en la pola LA.

Revuoj[redakti]

  • Pola Esperantisto (Esperantysta polski). Monata revuo, organo de la Poluja Esperantistaro. En lingvoj E-a (plejparte) kaj pola. Unue organo de l' loka ES en Lvovo, julio 1906. En jan. 1908 la revuo eliras jam en Varsovio. Ĉefred. d-ro Leono Zemenhof, eldonanto kolonelo J. Günther ĝis 1914. Dum kelkaj unuaj jaroj de l' milito la revuo ne eliradis. En 1923 (post 1-a Tutpola E-Kongreso) la redakcion transprenis Karolczyk, L. K. kaj eldonadis ĝin sufiĉe regule, sed en malbrandigita formato. De 1926 oficiala organo de PED.

Esperantista turismo en Pollando[redakti]

2291.jpg

Esperantista germano el urbeto en la pleja okcidento de Germanio feriis en Pollando. Li ne parolas la polan. Anstataŭe cze la recepcio de lia hotelo oni demandis lin "Do you speak English?". Reage nia heroo respondis en la germana. czar tion oni ne komprenis, li respondis en Esperanto. Ankaŭ tion oni ne komprenis, kio tre agacis nian profesoron, czar cze Esperanto temas ja pri "lingvo devenanta el Varsovio!" Kaj tamen tiuj poloj ne komprenas ĝin! Ne estas tiel, ke prof. d-ro Helmut Kohl ne scipovus paroli la anglan, sed li kiel bona germana turisto ŝatas nepre kvereli kun la stultaj poloj, kiuj ne regas la germanan kaj eć ne Esperanton.

Poste prof. d-ro Helmar Frank sidis en la hotela restoracio kaj mendas manĝon. La kelnerino petis lin: "Could you speak English, please?" Strange, nia profesoro d-ro czi-foje estis pli cedema (eble la rideto de la kelnerino iom moligis al li la koron), cziuokaze li nun reagis (ja respondo tio ne estis) en la angla: "You mean US-American?" Ĝentile la kelnerino jesis, kio donis al nia profesoro doktoro bonan pretekston por protesti: "But I am European!" Estas rimarkeble, ke la kelnerino tamen restis ĝentila, eć provis trankviligi nian profesoron doktoron per la rimarkigo, ke la anglan oni parolas ne nur en Usono, sed ankaŭ en Britujo, ke ĝi do estas ankaŭ eŭropa lingvo. (Estas plie rimarkeble, ke polaj kelnerinoj tiel bone parolas la anglan, ke ŝi ecz argumentas lingvopolitike kun nia profesoro doktoro.)

Rezolucio[redakti]

Demando al Pola Radio: "Ĉu ĝustas, ke la pola parlamento hieraŭ unuanime rezoluciis favore al Esperanto?"

Respondo: "Jes, principe tio ĝustas. Sed ne estis hieraŭ, sed antaŭhieraŭ. Kaj ne estis unuanime, sed per 95%-a plimulto. Kaj ne estis favore, sed kondamne al E-o..."

Pola E-Delegitaro[redakti]

PED: Pola Esperanto-Delegitaro, la gvida institucio de Esperanto en Polujo antaŭ 1933.

Nuntempe[redakti]

Pola esperantistaro tute ĉesis subteni la Polan Esperanto Asocion. Polaj esperantistoj klare havis jam tro multon, kaj fine trosufiĉon, da politikaj korektecoj kaj obskurantismo de UEA kaj sekve ankaŭ de ties sklaveca sekvanto, la PEA.

Senutileco[redakti]

De pluraj jaroj UEA regule subvencias sensukcesan informan agadon ĉirkaŭ rokfestivalo en Pollando. Ekzemple en 2017 UEA donis 2.000 eŭrojn al lokaj aktivuloj. Neniu poste kontaktis homojn, kiuj tie registris sin kiel ”amikoj de Esperanto”. Nun la krizanta UEA denove investas monon kaj prestiĝon en Pol'and'Rock.