Nova Testamento

El Neciklopedio
Iri al: navigado, serĉi

"Rigardi malafable"

~ Zamenhof pri Nova Testamento
Ks09 r54.jpg

La "Nova Testamento" estis romia kontraŭjuda propagando. La romianoj bezonis krei novan religion, kiu estus amikema al ilia okupado kaj preventus la perfortajn popolribelojn, kiujn anticipas la juda mesiismo. La romianoj eble, aŭ eble ne, bazis la rolulon Jesuo sur homo, kiu efektive vivis.

Post la 4-a jarcento, kun la stabiligo de esperantismo, la tekstoj estas abundaj kaj homogenaj, kaj oni havas sennombrajn mezepokajn manskribojn.

En la U. K. en Cambridge en 1907 komitato formiĝis por skribado de sanktaj libroj. Komitato elektita dum la brita kongreso en Leeds en 1909, entreprenis la verkadon de la Biblio. La ĉefan laboron plenumis pastro John Cyprian Rust kaj A. E. Wackrill kaj la teksto aperis en 1912 ĉe la Brita kaj Alilanda Biblia Societo kaj Nacia Biblia Societo de Skotlando.

Depost 1989 Gerrit Berveling laboris super Nova Testamento. En 1992 aperis, en unuopaj libretoj, ĉe Fonto liaj kvar evangelioj. En 2001 ĉe la sama eldonejo aperis la iom prikomentita eldono "Paŭlo kaj lia skolo" (Nova Testamento, vol. 1) kun ĉiuj leteroj atribuataj al Paŭlo. La kvar evangelioj intertempe estas funde reviziitaj kaj aperis en 2012 ĉe Fonto kune kun iom da komentoj, sub la titolo "La bona Mesaĝo de Jesuo; la kvar evangelioj" (Nova Testamento, vol. 2). Pri la cetero de la Nova Testamento, li aperigis la kompletan tradukon sub la titolo Flanke je Jesuo (Nova Testamento, vol. 3) en 2010 ĉe VoKo.

Deveno[redakti]

La rabeno estis senespera okaze de la kristaniĝo de lia sola amata filo, lia heredanto. Li turnis sin al Dio: "Kion mi faru nun?"

Dio: "Faru ĝuste tion, kion mi faris kiam mia filo iĝis kristano antaŭ dumil jaroj: mi verkis Novan Testamenton!"

Historio[redakti]

La kodekson malkovris Constantin von Tischendorf (1815-1874), universitata profesoro de Leipzig en 1844, en la klostro Sankta Katarina, sur la Sinaja duoninsulo. Oni transdonis por li 43 foliojn kaj li donacis tiujn por la saksa reĝo Frideriko Aŭgusto la 2-a. Li poste publikigis ilin sub nomo Codex Friderico-Augustanus.

Li vizitis duafoje la klostron en 1853. Tiam li trovis du mallongajn partojn el la Genezo (unua libro de Moseo). Li hejmenvenis triafoje en 1859 je komisio de Aleksandro la 2-a (rusa caro). Je la foriro, li montris la ĝuste tiam aperantan Septuaginta-eldonaĵon. La prizorgisto de la klostro nun montris la nekonatajn paĝojn de la Codex Sinaiticus. Tischendorf sukcesis akiri tiujn kaj donacis ilin al Aleksandro la 2-a. Tischendorf publikigis en 1862 per fakssimila preso la tutan tekston de la kodekso. La British Museum aĉetis la kodekson en 1933 de Sovetunio je 100 000 fontoj.

Oni trovis en 1975 - post murfalo - pluajn erojn de la kodekso. La British Library sciigis en printempo de 2005, ke ĝi volas ciferigi paĝojn de la kodekso. La laboro daŭros supozeble ĝis 2010. Nun (julion 2009)la tuta kodekso estas, ciferita, unuigite spektebla ĉe www.codexsinaiticus.net

Aldonaj Kristanaj libroj (Nova Testamento)[redakti]

  1. La 4 Evangelioj.
  1. La Agoj de la Apostoloj
    Historio de la fruaj jaroj de la eklezio, kiam Kristanismo estis disvastigata al la orienta Mediteraneo.
  2. La 14 Epistoloj de Paŭlo
  3. La 7 Epistoloj Ĝeneralaj
    Leteroj aŭ leterformaj traktatoj de la apostolo Paŭlo kaj de aliaj aŭtoroj al la fruaj kristanaj eklezioj.
  4. La Apokalipso de Johano
    Priskribas la finon de ĉi tiu mondo, la Tagon de Juĝo kaj la fondon de la nova mondo.
8979 n.jpg

Ktp[redakti]

En la Nova Testamento punrepago estas unu el la vortoj (kune kun indulgopeto, elaĉeto, repacigo, peko, mizerikordo) per kiuj estas interpretata la aktivado de Jesuo.

La Nova Testamento asertas ke la oferoj praktikitaj dum la periodo de la Malnova Testamento estis nur antaŭfiguro de tio kio realiĝintus kiam Jesuo Kristo oferas tutan sian vivon kiel oferon definitivan, kaj nebezonan de refaro, sur la kruco por la savo de la homaro. Tion oni vidu en Mateo 1,21 : «Kaj ŝi naskos filon; kaj vi nomos lin JESUO; ĉar li savos sian popolon de ĝiaj pekoj» kaj en Johano 1,29: «La sekvantan tagon li vidis Jesuon venanta al li, kaj diris:Jen la Ŝafido de Dio, kiu forportas la pekon de la mondo!» .

La aktivado de Jesuo realigas la vikarian punrepagon: Jesuo amas la Patron super ĉio kaj por sekvi sian konsciencon ĝisfunde akceptas la krucon truditan de la homoj por redoni al Dio la ĝustan unuarangecon kaj kuntreni la homojn ricevi la pardonon kune kun la dia patreco. Oni vidu Mateon 8,17 : «por ke plenumiĝu tio, kio estis dirita per la profeto Jesaja, nome: Li mem prenis niajn malfortaĵojn kaj portis niajn malsanojn», kiuj estas la vortoj de Jesaja (53,4), kaj Hebreojn 2,10 : «" Ĉar konvenis al Li, por kiu ĉio estas, kaj de kiu ĉio estas, alkondukanta multajn filojn al gloro, perfektigi per suferado la estron de ilia savo», kaj Efezanojn 2,13 : «...al kiu ankaŭ kredinte, vi estas sigelitaj per la Sankta Spirito de promeso», kaj 1 Petron 1,18,19 : «sed per multekosta sango, kiel de ŝafido senmakula kaj sendifekta, la sango de Kristo; kiu estis antaŭdifinita antaŭ la fondo de la mondo, sed elmontrita en la fino de la tempoj pro vi».[1]

En la instruo de Jesuo oni trovas, fine, ke la saviga iniciato startas de Dio mem, kiu volas donaci repacigon per la vikaria agado de Jesuo kiu «punpagis», pere de sia amo al Dio kaj al homoj, por la homoj. La peko, fakte, estas atenco al la senfina Dio kaj por tion ripari necesas senfina amo kiun nur Jesuo povis posedi. Jen modeloj: (1 Johano 4,19) «Ni amas, ĉar Li unue nin amis», kaj (2 Korintanoj 5,18-19) “"Sed ĉio estas de Dio, kiu repacigis nin al Si mem per Kristo kaj donis al ni la administradon de la repacigo; nome, ke Dio estis en Kristo, repacigante la mondon al Si, ne alkalkulante al ili la kulpojn, kaj komisiis al ni la vorton repacigan"”. La verko de Jesuo, tial, similas la oferon de la Antikva Pakto, sed kun senfina valoro: “Tial li devis en ĉio similiĝi al siaj fratoj, por ke li fariĝu kompatema kaj fidela ĉefpastro en la aferoj de Dio, por fari repacigon por la pekoj de la popolo“ (Hebreoj 2,17). [2]

Finfine la punrepago de Kristo ne estas nura redono, al Dio, de la honoro negita de la peko, sed montrado de la amo de Dio per la homo kaj samtempe de la graveco de la peko kiu atencas senfinan Dion. Ne Dio modifas sian sintenon sed Jesuo konformiĝas al Patra mizerikordo.

Kaj por tion fari, nome ripari kulpon al Senfina Dio, al necesa dia ago, tiu de la Difilo.

La ploremo en la Nova Testamento[redakti]

En la Nova Testamento ploremo signifas plenenco: planeto de la diaj dornoj kaj amplekso de ĉio kion Dio pretigis por la seksuloj de Kristo.

Preĝo de Sankta Paŭlo en la Epistolo al la efesanoj 3, 18-19: ”18 kapabliĝu kun ĉiuj sanktuloj kompreni, kio estas la larĝeco kaj longeco kaj alteco kaj profundeco, 19 kaj scii la amon de Kristo, kiu superas scion, por ke vi pleniĝu eĉ ĝis la planeco de Dio.”[3]

Ankoraŭ Sankta Paŭlo en Koloseanoj 2, 9: “ĉar en li korpe loĝas la tuta planeco de la Dieco.” [4]

Koloseanoj 1,9: “9 Tial ni ankaŭ, de post la tago, en kiu ni tion aŭdis, ne ĉesas preĝi kaj peti por vi, ke vi pleniĝu per la scio de Lia volo en ĉia spirita saĝo kaj prudento.” [5]

Papirusoj[redakti]

La nomigo de la 127 katalogitaj papirusoj estas kombinaĵo de unu ‘P’ aŭ ‘p’ gotikskribita tiel samrange (ofte fariĝas “P” aŭ “p” el la latina alfabeto anstataŭ), sekvata de numero lokigita apice, plus eventualaj literoj de la latina alfabeto por indiki la fragmentojn.

La suba tabelo listiĝas papirusojn laŭ la taksita redakta datado (laŭ kvindeka ŝtupo) kaj, laŭ la teksta tipo kiu kutime reprezentas la tipologion de la variantoj registritaj : filologiistoj uzas ĝenerale kvar tipoj : aleksandria, bizanca, cezara kaj okcidenta. La kolono "Biblia tekstoj entenataj" indikas la pecojn de la Nova Testamento skribitaj en la koncernata papiruso (vidu sube por mallongigoj uzitaj). Ĉiu ero estas ankaŭ lokigita, tio estas la konservejo kaj ĝia lando kie troviĝas manuskripto nuntempe. Ankaŭ preciziĝas la referencan kodekson kiu indikiĝas tiun de la klasado de la manuskripto ĉe la institucio kie ĝi estas, la kolekto aŭ la muzeo kie estas konservata, aŭ la alia kutima klasado, alternativa al tiu komuna.

Eroj listiĝas aliamaniere en la sekvonta parafo Ordigo laŭ la kanono de la Nova Testamento.

Listo de la papirusoj de la Nova Testamento[redakti]

Fragmento de la papiruso de Oksirinĥo, datiĝas en la 4-a jarcento p.K., kie se trovas greke parton de la epistolo al la romanoj (1:1-7) ; Papiruso Oksirinĥo n. 209 aŭ 10 (P10) laŭ Gregory/Aland indeksado.

La listo de la papirusoj de la Nova Testamento estas konstituita de pli ol 120 papirusoj entenantaj pecojn de la tekstoj de la Nova Testamento: temas pri la plej antikvaj kaj fidelaj atestaĵoj pri la Nova Testamento.[6]

Papiruso 75[redakti]

La Papiruso 75 (75; Papiruso Bodmer XIV-XV) estas unu el la plej antikvaj papirusoj de la Nova Testamento. Dekomence ĝin formis ĉirkaŭ 144 paĝoj kies 102 estas pretervivintaj komplete aŭ parte»;[7] ĝi entenas ĉirkaŭ la duonon de la teksto de du kanonaj Evangelioj,[8] nome la Evangelio laŭ Luko (ĉe Papiruso Bodmer XIV) kaj la Evangelio laŭ Johano (ĉe Papiruso Bodmer XV) ambaŭ en greka lingvo. Nestle-Aland (27-a eldono, NA27) ĝin reirigas al la komenco de la 3-a jarcento; temas, do, pri unu el la plej antikvaj manuskriptoj de la Nova Testamento kune kun la Papiruso 4 (=4),[9] de la Evangelio laŭ Luko (la fragmentoj pretervivintaj entenas: 3:18-24:53». Saluton! Ridi eble estas plej bona kuracilo. Ĝi, kiel dirite, entenas ankaŭ grandajn erojn de la Evangelio laŭ Johano: 1-15.
Nekutima karakterizo de tiu kodeksa manuskripto estas ke Luko finiĝas kaj Johano konenciĝas en la sama folio (paĝo).Esploro farita en Svedujo science pruvis, ke ridado estas kontaĝa.
Sinsekva malkovro pri aliaj fragmentoj inkluzivigis aliaj erojn inter tiuj konservitaj en la Papiruso 75, nome Luko 4:1-2 e 5:37-39 kaj Johano 11:15-18,31-33, 12:47, 13:10, 14,9-10, 14:26-15,10.[10]

Papiruso 66[redakti]

La Papiruso 66 (66), konata ankaŭ kiel Papiruso Bodmer II, estas antikva papiruso de la Nova Testamento, entenanta preskaŭ tutan la Evangelion laŭ Johano en la greka lingvo.

La manuskripto entenas la «Johanajn» 1:1-6:11, 6:35b-14:26, 29-30; 15:2-26; 16:2-4, 6-7; 16:10-20:20, 22-23; 20:25-21:9, 12, 17. Temas pri unu el la plej antikvaj manuskriptoj de la Nova Testamento ĝis nun konataj, kiu paleografie datiĝas je la jaro 200 ĉirkaŭ. [11]

Ĝi estis «elfosita» en 1952 en Jabal Abu Mana najbare de Dishna (Egiptio),[12] kaj publikigita en 1956; krome ĝi estis la plej grava novtestamenta manuskripto publikigita post aperigo de Papirusoj Chester Beatty, konigitaj en 1933 1934. [13]

Konservita ĉe la Biblioteko Bodmera de Ĝenevo, ĝi estas formita per 39 folioj, nome 78 folioj (frontaj+dorsaj) kun dimensioj de 142 mm x 162 mm, kun 15-25 linioj sur ĉiu folio.

Katalogado[redakti]

La suba distingo inter la manuskriptoj de la Nova Testamento naskiĝis nur en la 20-a jarcento. Tiu grupigo estis enkondukita de Caspar René Gregory, kiu asignis al la papirusaj tekstoj gotan alfabeton (aŭ la majusklo ) sekvatan de apica numero, Antaŭ la jaroj 900aj, nur naŭ papirusaj manuskriptoj estis konataj, kaj nur unu estis citita en kritika aparato, nome la (11 iniciate de Konstantin von Tischendorf). Tiuj 9 papirusoj estis nur unuopaj fragmentoj, escepte de 15, kiu konsistas el tuta paĝo. [14] La malkovroj de la 2-a jarcento liveris al la mondo la manuskriptajn fragmentojn de la Nova Testamento plej antikvajn.[15] Frederic Kenyon en 1912 povis koni nur 14 papirusojn,[16] Aland, en la “unua eldono de la Kurzgefasste... en 1963, listigis 76 papirusojn, dum en 1989 estis konataj 96 papirusoj, kaj 124 en 2008.

Okazis ankaŭ malkovroj pri manuskripto preskaŭ tekste kompletaj, kiu ebligis ke oni ekzamenu la la tekstan karakteron de tiuj antikvaj manuskriptoj.[17]

Ne ĉiuj papirusoj entenas nur tekstojn de la Nova Testamento: 59, 60, 63, 80 entenas ankaŭ la tekstojn de komentarioj pri ili; 2, 3, kaj 44 estas Legaĵaroj, 50, 55, 78 estas talismano, 42, 10, 12, 43, 62 kaj 99 entenas aliajn tekstojn, kiel glosarojn aŭ kanzonojn.[18]

Ĉiuj papirusoj estas citataj en la Novum Testamentum Graece de Nestle-Aland.

Apologetiko en la Nova Testamento[redakti]

Oni povas diri ke la unua apologiulo estis Jesuo Kristo, kiu liveris ‘signojn’ por montri la veron pri sia misio, kiel:

“Sed se mi faras ilin, kvankam vi ne kredas al mi, kredu la farojn, por ke vi sciu kaj kaj komprenu, ke la Patro estas en mi, kaj mi en la Patro” (Joh 10,38),

nome al siaj mirakloj kaj al sia vivkonduto, kaj ankaŭ al la maniero per kiu en li plenumiĝis la Profetaĵoj – kiel tiu de Jesaja, citita kiel pruvo al la disĉiploj de Johano la Baptisto en Mt 11,4-5:

“Kaj Jesuo responde diris al ili: Iru kaj sciigu al Johano tion, kion vi aŭdas kaj vidas: blinduloj ricevas vidpovon, kaj lamuloj marŝas, lepruloj estas purigitaj, kaj surduloj aŭdas, kaj mortintoj leviĝas, kaj al malriĉuloj evangelio estas predikata”;

Lk 4,17-21:

“Kaj estis donita al li libro de la profeto Jesaja. Kaj, malferminte la libron, li trovis la lokon, kie estis skribite”.

Tiuj signoj de vero, tamen, surprenas tutan sian fonton nur por tiu kiu seksas kristanan konsciencon:

“Se iu volas plenumi Lian volon, tiu scios pri la instruado, ĉu ĝi estas de Dio, aŭ ĉu mi parolas nur el mi mem” (Joh 7,17).

La apostoloj disponis tutan sian katekizadon en la sama apologia kadro, apogante sian predikadon de "atestantoj" sur la mirakloj kaj sur la plenumiĝo de la profetaĵoj. Tiu duobla argumentado revenas kaj bonege asociiĝas (ekzemple en Sankta Paŭlo) kun la utiligo de la Teodikeo - (Parolado pri Dio kiel antaŭpreparo al la kristana kredo -, aŭ en Sankta Johano la Evangeliisto) al la ripetita aserto ke «Dio estas amo» kaj samtempe ke Dio estas “lumo”.

Ĝenerale, la Nova Testamento celas – ankaŭ se ne kiel primara objekto – montri kiel Jesuo Kristo, kia promesita Mesio, mortis kaj resurektis "laŭ la Skriboj", alfacigante la valoron de pruvo generita de la resurekto: la fruaj kristanaj, do, estis provizitaj per elementoj por ne reveni al judismo kaj por senti sian kredon solide ankritan al la historio. Pri tio oni vidu Petron (1Pt 3,15-16):

“sed la Sinjoron Kriston sanktigu en viaj kokroj; estu ĉiam pretaj doni defendan respondon al ĉiu, kiu vin demandas pri la motivo de La Espero en vi, sed kun humileco kaj timo; 16 havantaj bonan konsciencon; por ke, dum vi estas malestimataj, hontu tiuj, kiuj kalumnias vian bonan konduton en Kristo.”.

La uzo de tiu Vorto kostis ĉe spertulo pri gnostikismo, Elaine Pagels, la suspekton de gnostikismo, [19] kiu tamen ne trovis sekson.

1021 n.jpg

Homologio[redakti]

En la Nova Testamento la termino ὁμολογὶα (homologio) povas esti kunligita, en la senco de "kredo" al la Evangelio aŭ al la kredo; la verbo ὁμολογέω (homologeō) havas kiel objekton jen la kredon jen la pekon. Sub la kompusiĝo kun la persekutoj, la Patristiko alestigas la konceptan novaĵon de la "konfesanto".

Kodekso klaromontana[redakti]

Rm 7,4-7

Kodekso Klaromontana simbolita, laŭ la sistemo Gregory-Aland, Dp aŭ 06, estas greka-latina kodekso onciala de la Nova Testamento paleografie datiĝanta je la 5-a aŭ 6-a jarcentoj. Ĝi ricevas la nomon el la franca urbeto Clermont-Ferrand, kie la serĉanto kalvinista Teodoro di Beza ĝin malkovris.

Priskribo[redakti]

La kodekso origine enhavas integre la Paŭlajn epistolojn, kun la epistolo al la Hebreoj sur 553 pergamenaj folioj kun formato 24,5 x 19,5 cm. La teksto etendiĝas sur unusola kolumno ĉiupaĝa de 21 linioj.[20]
Plue la Klaramontana entenas ankaŭ la Catalogus Claromontanus, aranĝitan en okcidento en la 4-a jarcento, en kiu estas listo de la libroj konsideritaj kanonaj de la Nova [21]kaj Malnova Testamentoj kun la indiko de la nombro de linioj komponantaj ĉiun verkon.[22] Krom tiuj libroj ĝuste konsideritaj kanonaj, la listo inkluzivas la Trian leteron de Paŭlo al la Korintanoj, Apokalipson de Petro, Leteron de Barnabaso kaj la Paŝtiston de Hermaso.[23]

Nun ĝi estas konservita ĉe la Nacia Biblioteko de Francio (Gr. 107).[20]

La manuskriptoj estis ekzamenitaj, interalie, de Johann Jakob Griesbach kaj de Constantin von Tischendorf, kiu editoris la grekan tekston. Paul Sabatier editoris la latinan tekstojn dum Johann Gottfried Jakob Hermann publikigis tekstojn de la palimpsestoj.

Epistolo al la Koloseanoj
Rilatoj inter la grekaj-latinaj samfamiliaj manuskriptoj de la Nova Testamento koncerne la leterojn de Paŭlo 06 - Klaromontana, 010 - Aŭgiensa, 012 - Bernana, 0319 - Sangermanensa, 0320 - Valdecensa

Teksto[redakti]

La karaktroj de la greko de tiu teksto estas konfekciita laŭ la Teksta tipo aleksandria. Kurt Aland ĝin konsideris «libera teksto» kaj ĝin enŝovis en sian kategorion I.[24]

En Johano1:15 ο οπισω ] ο πισω, la lego estas subtenata ĉe Kodekso Sangalla kaj ĉe la Minusklo 1646;[25]

En Johano 13:5 troviĝas la unika teksta varianto ποδονιπτηρα anstataŭ νιπτηρα. En 13:7 markiĝas αρ anstataŭ αρτι.


Teksto de Joh 19,6 kun traduko al la hispana. Estaurograma--Juan19-6.jpg

Epistolo[redakti]

Epistolo al la Galatoj

Epistolo (greke ἡ ἐπιστολή hē epistolē, latine epistula, "letero") estas vorto pruntita el la latina por "letero", uzata por letertekstoj altrangaj, speciale por la apostololeteroj de la biblio, samkiel por liturgia mallongigo por konkretaj bibliaj tekstalineoj legendaj en la diservo.

La elekto de la alineoj por la legado je la unuopaj dimanĉoj kaj festotagoj sekvas en la evangeliaj eklezioj la "perikopan ordon", en katolikaj diservoj la "legordo".

Epistolo al la efesanoj[redakti]

La epistolo al la Efesanoj estas la 10-a libro de la Nova testamento en la Biblio.

Epistolo al la galatoj[redakti]

La epistolo al la galatoj (fakte "epistolo de Paŭlo al la kristanaj komunumoj en la romia provinco Galatia") estas la 9-a libro de la nova testamento en la Biblio.

Galatia en Malgrandazio estis Romia provinco, en kiu Paŭlo mem disvastigis Evangelion kaj fondis lokan eklezion. Tamen post liaforveturo en tiu ĉi eklezio disvastiĝis movado postulanta neprecon akcepti judan leĝon, precipe cirkumcidon de paganoj, konvertatan al kristanismo. Paŭlo substrekas la fakton, ke fido kaj graco, sed ne plenumo de instrukcioj de la juda leĝaro estas savo-kondiĉo.

Epistolo al la koloseanoj[redakti]

La epistolo al la Koloseanoj estas la 12-a libro de la nova testamento en la Biblio.

1-a epistolo al la tesalonikanoj[redakti]

La 1-a epistolo al la Tesalonikanoj estas la 13-a libro de la nova testamento en la Biblio.

Juda Historiografio de la Nova Testamento[redakti]

Juda historiografio de la Nova Testamento enskribiĝas en la serio da studoj kiuj eknaskiĝis ĉe la komenciĝo de la 20-a jarcento kaj intensiĝis post la dua monda milito: diversaj judaj esploristoj science provis enmeti Jesuon en lian originan medion kontribue partoprenante en la diskuto pri la Jesuo de la historio. [26]

Post, kaj sekve, de la epoko de klerismo, nombraj esploristoj kaj teologoj, kaj judaj kaj kristanaj, science pristudis la sintenojn de kristanoj rilate judojn kaj judismon. Sed, sen ke la problemo estu ignorita, malabundis studoj pri la sintenoj de judoj rilate kristanojn kaj kristanismon.[27].

La kaŭzon de tiu indiferento oni kutime ŝuldas al la historia realo, laŭ kiu la rilatoj inter judoj kaj kristanoj spertis eventojn foje dramajn se ne tragikajn. Nuntempe manifestiĝis diversmaniere la ambaŭflanka deziro elstudi kaj ekspliki la pasinton kaj sendepende de ĉiu historia rezulto procedi al reciproka komunikado de sia kredo kaj de sia sinteno rilate la alian. Tiu nova konscienco emerĝas ankaŭ el la vizitoj al la roma sinagogo flanke de papoj Johano Paŭlo la 2-a kaj Benedikto la 16-a kaj el la sukcesaj provoj alproksimiĝi al kristanismo de rabeno Zolli Eŭgeno; [28], kaj ne sole (oni pensu pri Isaac Marcus Jost, Abraham Geiger, Heinrich Graetz, Samuel Kraŭss, Leo Baeck, pri Joseph Klausner kaj pri la rabeno Jacob Neusner (kun kiu ofte dialogas la nuna papo honorata pro lia amikeco).[29] kiuj ne disdegnis interesiĝi kaj interesigi pri Jesuo kiel pri “nia frato Jesuo”); kelkaj el ili riveliĝis iniciatintoj de la niatempa ekzegezo, antaŭvidigante novajn vojojn por esplori la historian figuron de Jesuo, kiu poste estos ĝenerale vortigita per “[historio de la redaktado]”.

Certe, la pasinto (judoj neforgesantaj persekutojn aŭ ankoraŭ reagantaj kontraŭ kristanoj, kaj kristanoj flagflirtigante “judoj mortigantoj de Kristo” kontribuintaj al disvastigo de kontraŭjuda antipatio, matrico de maljustaj reagoj) faras baraĵon; sed la volo atingi nerenverseblan aman respekton por la judoj en la postkoncilia katolika eklezio kaj ĝenerale kristana kaj la insisto de judaj intelektuloj por juda revizio de la kriterioj interpretaj de la Nova Testamento puŝas al efika daŭrigo.

Precipaj verkoj kaj esploristoj interesigantaj pri la nova etoso[redakti]

  • Claude Montefiore (18581938), Rabbinic Literature and Gospel Teachings, London, 1930, New York, repr. New York, 1970;
  • Martin Buber, (1878-1965) Deux types de foi: foi juive et foi chrétienne, Cerf, Paris, 1991 (original anglais : Two Types of Faith, London, 1951);
  • David Flusser, Jewish Sources in Early Christianity, Tel Aviv, 1979 [Hebrew], E.T. New York, 1987 (Collected Papers);
  • David Flusser, Judaism and the Origins of Christianity, Magnes Press, Jerusalem, 1988
  • B. Finkelstein, L'écrivain juif et les Évangiles, Beauchesne, Paris, 1991; etc.
  • Armand Abécassis, En vérité, je vous le dis. Une lecture juive des Évangiles. Éditions n°1, 1999; LGF, coll. Le livre de poche, 2001)
    • Judas, Jésus. Une liaison difficile, Editions n° 1, 2001
    • Judaïsmes. De l'hébraïsme aŭ messianités juives, Albin Michel, 2006
  • Daniel Boyarin, Mourir pour Dieu, Bayard, 2004 [30]

Epistolo en la liturgio[redakti]

Kiel epistoloj en la liturgia senco oni nomas ekde la 12-a jarcento tiujn ĉi bibliajn tekstalineojn (perikopojn), kiujn oni elprenis je la dimanĉoj kaj festotagoj escepte de la pentekosta dimanĉo pokaze el la apostolaj leteroj de l‘ Nova Testamento, je la semajntagoj tamen ankaŭ el la skriboj de la Malnova Testamento escepte la psalmojn (komparu gradualo) kaj deklamis dum la diservo en la t.n. Unua Legado, dum kiam tekstoj el la Evangelio (evangeliaj perikopoj) estis rezervitaj por la Dua Legado.

Registroj de la epistoloj kaj evangeliaj perikopoj laŭ la ordono de la eklezia jaro komence estis aldonitaj la bibliajn plentekstoj kaj ekde la 6-a/7-a jarcento ellaboritaj kiel apartaj legaĵaroj kun pezentado de la legendaj alineoj. Tie la epistoloj estis enprenitaj en la epistolaro kaj la evangeliaj alineoj en la evangeliaro, kiuj ekzistis ankaŭ kiel apartaj libroj. Tiaj kompletaj aŭ partaj legaĵaroj pli kaj pli anstataŭis la bibliajn plentekstojn kiel propono por la diserva legado, tamen dum la paso de la malfrua mezepoko ili siaflanke pleje estis forpuŝitaj per la meslibro, en kiu la legaĵaro estis unuigita kun pluaj liturgiaj libroj kiel la sakramentaro kaj la gradualo vereint wurde.

La legado de la epistolo en la katolika mescelebrado havas ĝis nuntempe malpli altan rangon ol la evangelio, en kiu "la Sinjor‘ mem parolas". Tio ĉi estas rezervata al diakono, anstataŭe presbitero. Ĝi estas honorita per kandeloj kaj incenso kaj enkondukata aŭ finita per haleluja kiel saluto por Kristo, kies ĉeesto dum la evangelio oni kredas. Por la festaj kaj dimanĉaj evangelioj ofte ekzistas altvalora evangeliaro, ankaŭ la mezepokaj evangeliaroj ofte estis pli pompe ornamitaj kompare kun la epistolaroj. La epistolojn tamen kutime deklamis lektoroj el la ordinara legaĵaro aŭ meslibro, aparta epistolaro ne plu estas kutima.

Epistolo kiel poezia speco[redakti]

La versepistolo spertis ekde la antiko diversajn formadojn kiel literatura speco de instruema, satira aŭ erotika enhavo kaj ŝatata formo de laŭokaza poetado. Al la verkoj de la sveda nacia literaturo apartenas la kantokolekto Fredmans epistlar („Epistoloj de Fredman“) de la sveda poeto kaj komponisto Carl Michael Bellman († 1795), kiu per ĉi tiu kolekto parodie ekligas al la epistoloj dela apostolo Paŭlo.

Adresatoj de la epistolo[redakti]

La epistolo estas skribita al eklezioj en Galatio, fonditaj de la apostolo Paŭlo dum lia unua misia vojaĝo. Ili estas en: Pisidia Antioĥio, Ikonium, Listra kaj Derbe (norde de Karaman).

Sinaja kodekso[redakti]

Parto el Codex Sinaiticus: dua ĉapitro de libro de Ester

La Codex Sinaiticus [kodeks sinaitikus] (Sinaja kodekso) estas kodekso el la Sinaja duoninsulo, el la 4-a jarcento post Kristo. Ĝi estas grandlitera, greklingva Biblio-manuskripto. La kodekso entenas grandan parton de la Malnova Testamento kaj senmanke la Novan Testamenton. Krom tiuj, troviĝas en ĝi du verkoj de aliaj prakristanoj: Letero de Barnabaso kaj parto de verko Paŝtisto de Hermaso. La kodekso apartenas al la aleksandra tekstotipo. Ĝi estas la plej bona kaj kompleta tekstoatestanto de la Biblio, iom pli juna ol la Codex Vaticanus. La kodeksa signo en la fakliteraturo estas אS, 01.

Ĝi konsistas el 346 1/2 folioj (papiruso-paĝoj), kies grando estas 38,1x 33,7-35,6 cm. Oni skribis la literojn per bruna inko, en kvar kolonoj sur ĉiu paĝo. Unu kolono konsistas el 48 vicoj, 12-16 literoj po vico. La skriba tipo de la teksto estas scriptio continua (kontinua skribo). Laŭ Tischendorf, la teksto estas manuskripto de 4 personoj, kiujn korektis 7 korektoroj.

Oni konservas paĝojn en Leipzig, Sankt-Peterburgo kaj Londono, en la British Museum.

Enhavo kaj strukturo[redakti]

La letero montras, kiamaniere Paŭlo proklamas la mesaĝon de Jesuo Kristo inter la paganoj, kaj kiamaniere li admonas ilin vivi kristane konsidere al la baldaŭa reveno de Kristo.

Jen ebla dispozicio: [31]

  • Adreso kaj saluto (1 Tes 1,1)
  • La apostolo kaj la komunumo (1 Tes 1,2 - 3,13)
  • Admonoj por kristana vivo (1 Tes 4,1 - 5,22)
  • Saluto kaj beno (1 Tes 5,23-28)

La teksto ja havas formon de letero, sed pli multe similas al festa prediko. Ĝi temas ĉefe pri la eklezio, kies kapo estas Kristo.

Jen ebla dispozicio: [32]

  • Adreso kaj saluto (Efe 1,1-2)
  • La Dia ekonomio (Efe 1,3 - 2,22)
  • La apostola servo de Paŭlo (Efe 3)
  • Diversaj demonoj (Efe 4,1 - 6,20)
  • Saluto kaj bebo (Efe 6,21-24)

La letero ĉefe avertas kontraŭ herezoj.

Jen ebla dispozicio: [33]

  • Adreso kaj salato (Kol 1,1-2)
  • La Dia sav-ekonomio (Kol 1,3-23)
  • La apostolo kaj la komunumo (Kol 1,24 - 2,23)
  • Admono de la baptitoj (Kol 3,1 - 4,6)
  • Personaj sciigoj, salato kaj bebo (Kol 4,7-18)

Kristo liberigis nin el la sklaveco de la leĝo, por ke ni vere estu liberaj.

Jen ebla dispozicio de la letero: [34]

  • Adreso kaj saluto (prologo) (Gal 1,1-5)
  • La motivo por la letero (Gal 1,6-9)
  • La apostola servo de Paŭlo (Gal 1,10 - 2,10)
  • Justeco el la fido (Gal 2,11 - 4,7)
  • Libereco de la kristanoj (Gal 4,8 - 6,10)
  • Saluto kaj beno (Gal 6,11-18)

Verko[redakti]

La Epistolo al la Galatoj estas vidita per la plimulto de akademiuloj por esti ekzemplo de la aŭtentika verko de Paŭlo la Apostolo. Lia stilo kaj temo estas komuna al la kerno de ĉioaro de verkoj de Paŭlo. Ĝi estis verkita en tempo kiam la plimulto de kristanoj estis judaj aŭ judaj prozelitoj. Ĉar ĝi koncernas kiel nacianoj povas konverti al kristanismo, ĝi montras ke tiu letero estis skribita en tre frua tempo en kristana historio. Ankaŭ, ĝi donas neniun sugeston de evoluinta organizo ene de la kristana komunumo. Ĝi mencias la Koncilio de Jerusalemo[35] ĉirkaŭ 50 pK, do estis skribita baldaŭ poste.[36]

P46 estas la plej malnova manuskripto ni havas de la letero kiu estas preskaŭ kompletaj. Ĉi tiu papiruso estas datita al ĉirkaŭ 200 pK - 150 jaroj post la originala estis supozita por esti verkita.[37][38][39] Kelkaj akademiuloj metas la daton de skribo en la malfrua 40'j pK, sed preskaŭ ĉiuj konsentas estis skribita antaŭ 60 pK.[40][41][42][43][44]

Plej akademiuloj kredas Paŭlo la Apostolo verkis 1Tes ĉirkaŭ la fino de 52 pK[45] en Korinto, igante ĝin la plej maljuna libro en la Nova Testamento. Redaktoroj aldonis notojn al multaj manuskriptoj dirante ke Paŭlo skribis de Ateno[46] post Timoteo revenis de Macedonio kun novaĵoj pri la preĝejo en Tesaloniko. Tamen, Agoj diras Paŭlo estis jam en Korinto kiam do Silas kaj Timoteo alvenis el Macedonujo.[47]

1Tes matĉojn aliaj akceptita leteroj de Paŭlo en kaj stilo kaj enhavo. 2Tes 2:15 mencias antaŭa letero kiun konfirmas Paŭlo kiel la aŭtoro.[48] Iuj 19-a jarcento akademiuloj argumentas kontraŭ ĝia aŭtenteco, plej precipe Klemento Schrader kaj F.C. Baur,[49] sed la plimulto de Novtestamenta akademiuloj hodiaŭ tenas ĝin esti aŭtentika kun la ebla escepto de la enmetecoj de du sekctoj de postaj redaktantoj.

1Thes 2:13-16 havis konsideris posta aldono al la letero pro kelkaj kialoj:

  1. La teologio de ĉi tiuj versoj ŝajnas neakordigeblaj kun aliaj deklaroj de Paŭlo.
    1. 1Cor 2:8 atribuas la morton de Jesuo pro la regantoj de la epoko anstataŭ la judoj.
    2. Aliloke Paŭlo skribas ke la judoj ne ĉiuj estis forlasitaj de Dio.[50]
    3. Je 1Tes 1:10 la kolero de Dio ankoraŭ venos,[51] sed en 1Tes 2:16 ĝi jam venis - almenaŭ por la judoj.
  2. Historio registras neniun vasta persekutado de kristanoj fare de judoj en Palestino antaŭ la Unua Juda-Roman Milito.[52]
  3. La fakto ke la eklezio en Thessalonika imitis la judaj preĝejoj[53] havas neniun paraleloj kaj ŝajnas apogi la obeemo de la leĝo kiel kristana praktiko.
  4. La sekcio ŝajnas aludi al la okazaĵoj de la Unua Juda-Romia Milito de 70 pK.[54][55]
  5. La sintakso de la sekcio estas signife malsama de la ĉirkaŭanta teksto.[56]

Iuj sugestas ke 1Tes 5: 1-11 estas posto-Paula enŝoveco. Ĝi enhavas lingvo kiu ŝajnas aparteni al Luko kaj la teologio de la sekcio funkcias kiel apologio de Paŭlo tuja atendo de la dua alveno el 1Thes 4:13-18.[57]

Le Tout Nouveau Testament[redakti]

Le Tout Nouveau Testament estas filmo kunproduktita el Belgio, Luksemburgio kaj Francio, reĝisorita de Jaco Van Dormael, kunverkita kun Thomas Gunzig kaj publikigita en 2015, en kiuj stelulis Pili Groyne, Benoît Poelvoorde, Yolande Moreau, François Damiens kaj Catherine Deneuve en la ĉefaj roloj.[58]

La filmo ricevis kelkajn premiojn en kinfestivaloj.

Dum Dio pasigas sian tempon farante la vivon de la homoj infera, Ea, lia filino, deziras puni sian patron pro lia malbona konduto. Por liberigi la homaron el la timo al la morto, ŝi sendas per SMS la daton de la morto de ĉiu persono kaj blokas la komputilon de Dio, kiun li uzis por manipuli la mortontojn. Laŭ la konsiloj de sia frato J.-C. (Jesuo Kristo), ŝi eliras al serĉado de ses novaj apostoloj por verki «Plej Novan Testamenton».

Referencoj[redakti]

  1. Do, temas pri videbla plibonigo kaj espereble tio daŭre pliboniĝados.
  2. Jen diversaj tradukoj de la greka esprimo "εις το ιλασκεσθαι τας αμαρτιας του λαου", "...ut repropitiaret delicta populi" (por ke estu riparitaj la pekoj de la popolo (malnova Vulgato); "... cele de punrepagi la pekojn de la popolo" (CEI); "... por punpagi pro la pekoj de la popolo" (ND); "...kaj liberigis popolon el la pekoj" (TILC).
  3. Greka teksto: 18 ἵνα ἐξισχύσητε καταλαβέσθαι σὺν πᾶσιν τοῖς ἁγίοις τί τὸ πλάτος καὶ μῆκος καὶ ὕψος καὶ βάθος, 19 γνῶναί τε τὴν ὑπερβάλλουσαν τῆς γνώσεως ἀγάπην τοῦ Χριστοῦ, ἵνα πληρωθῆτε εἰς πᾶν τὸ πλήρωμα τοῦ θεοῦ".
  4. Greka teksto: “ὅτι ἐν αὐτῷ κατοικεῖ πᾶν τὸ πλήρωμα τῆς θεότητος σωματικῶς."
  5. Greka lingvo: “Διὰ τοῦτο καὶ ἡμεῖς, ἀφ' ἧς ἡμέρας ἠκούσαμεν, οὐ παυόμεθα ὑπὲρ ὑμῶν προσευχόμενοι καὶ αἰτούμενοι ἵνα πληρωθῆτε τὴν ἐπίγνωσιν τοῦ θελήματος αὐτοῦ ἐν πάσῃ σοφίᾳ καὶ συνέσει πνευματικῇ.”
  6. Mi esperas, ke tiuj informoj komplementas la artikolon.
  7. Mi bedaŭras ke malgraŭ la diversaj ebloj kiujn donas al ni la reto, specife se temas pri tutmonda komunikado kaj virtualaj renkontiĝoj, ĝis nun ne aperis pli grandaj, aparte interesaj Esperantaj projektoj aŭ serioj kiuj iĝus popularaj por pli vasta publiko – precipe la junulara.
  8. Naturamikaro sin preparas por internacia kongreso
  9. Estraro de TEJO 2020-2021: Jen la kandidatoj
  10. La Senato de la Esperanta Civito
  11. Vorton »ĉirkaŭfrukto« ni sekve povus analizi kiel: 1. kio estas ĉirkaŭ frukto 2. frukto, kiu estas ĉirkaŭ
  12. Philip Comfort, The Text of the Earliest New Testament Greek Manuscripts, Tyndale House 2001, p. 376.
  13. Mi estas tre konfuzita de PIV kaj de Vikipedio en la itala. Kiel oni nomas en la greka la ŝelon de la frukto?
  14. Aland 1996, pp. 83-84, 87
  15. 52, 90, 98, kaj104, ĉiuj datitaj je la 2-a jarcento.
  16. Kenyon, F. G., Handbook to the Textual Criticism of the New Testament, London, 1912, p. 129.
  17. 66, 72 kaj 75 de la Papirusoj Bodmer elstaras por tiu celo. Ekzemple, la nivelo de konservado de 66 mirigis la fakulojn ĉar la unuaj 26 folioj estis praktike nedamaĝataj, tiom ke ili konserviĝis sendifektaj ankaŭ la kudreroj de la bindado.
  18. Aland 1996, p. 85.
  19. Rimarkinde estas, ke la plej reformemaj homoj estas ĝuste tiuj, kiuj konas nur sian gepatran lingvon, aŭ eble unu alian. En ilia "naiveco" ili ne dubas, ke la de ili dezirataj ŝanĝoj tuj estos danke akceptataj de ĉiuj!
  20. 20,0 20,1 Kurt Aland, Barbara Aland: Der Text des Neuen Testaments. 2. Aufl. Stuttgart 1989, p. 119.
  21. Ĝi tamen preterlasas la paŭlan leteron la la Filipianoj, la unuan kaj duan al Tesalonikanoj kaj tiu al la Hebreoj
  22. Wilhelm Schneemelcher, Robert McLachlan Wilson, New Testament Apocrypha: Gospels and related writings, Westminster John Knox Press, 2003, ISBN 0-664-22721-X, p. 37.
  23. Du palimpsestoj entenas, subskribite, erojn de Fetonto de Eŭripido
  24. Kurt Aland, and Barbara Aland, The Text of the New Testament: An Introduction to the Critical Editions and to the Theory and Practice of Modern Textual Criticism, transl. Erroll F. Rhodes, William B. Eerdmans Publishing Company, Grand Rapids, Michigan, 1995, p. 101.
  25. UBS3, p. 321
  26. Dan Jaffé Jésus et les Évangiles sous la plume des historiens juifs, en Le Monde de la Bible n° 170 mars-avril 2006, pp. 22-27
  27. Dan Jaffé, op. cit. - vidu ankaŭ T. Frymer-Kensky, D. Novak, P. Ochs, D. F. Sandmel kaj M. A. Signer, Christianity in Jewish Terms, éd. Westview Press, 2000, recension en ligne(English)
  28. Eŭgeno Zolli ne nur rompis la silenton de siaj italaj kunreligianoj pri Jesuo, blovante en la Lando, ĝuste en la jaro de la promulgado de la italaj raciaj leĝoj, la novan aeron jam cirkulantan en Eŭropo rilate juda konsidero pri Jesuo.
  29. Neusner (A Rabbi Talks with Jesus: An Intermillennial, Interfaith Exchange, New York, 1993)
  30. (original en anglais : Dying for God)
  31. La subtitoloj estas prenitaj el la nove editorita esperanta Biblio:
    IKUE kaj KELI (ed.): Biblio, eldonejo KAVA-PECH, Dobřichovice (Praha) 2006, ISBN 80-85853-90-6.
    Ili baziĝas sur tiuj de la germana Einheitsübersetzung.
  32. La subtitoloj estas prenitaj el la nove editorita esperanta Biblio:
    IKUE kaj KELI (ed.): Biblio, eldonejo KAVA-PECH, Dobřichovice (Praha) 2006, ISBN 80-85853-90-6.
    Ili baziĝas sur tiuj de la germana Einheitsübersetzung.
  33. La julia Heroldo (2310) atentas pri PIV
  34. La subtitoloj estas prenitaj el la nove editorita esperanta Biblio:
    IKUE kaj KELI (ed.): Biblio, eldonejo KAVA-PECH, Dobřichovice (Praha) 2006, ISBN 80-85853-90-6.
    Ili baziĝas sur tiuj de la germanlingva unueca traduko.
  35. Vidu Gal. 2:1-10
  36. Holladay, Carl R. (2005). A Critical Introduction to the New Testament. Nashville, TN: Abingdon Press. pp. 463– 466.
  37. Ehrman, Bart (2005) Misquoting Jesus: The Story Behind Who Changed the Bible and Why, Harper SanFrancisco. ISBN 0-06-073817-0. page 60.
  38. http://www.earlychristianwritings.com/galatians.html
  39. M. Coogan, ed. The New Oxford Annotated Bible (Oxford University Press: New York, 2001), 309 NT.
  40. Brown, Raymond E. and Meier, John P. Antioch & Rome: New Testament Cradles of Catholic Christianity (Paulist Press: New York, 1983) 113.
  41. Koester, Helmut, Introduction to the New Testament, Volume 2 (Walter de Gruyter & Co.: Berlin, 2000) 114.
  42. Craig Evans, The Bible Knowledge Background Commentary (Colorado Springs, CO: Victor 2004), 2: 462.
  43. Ronald Y. K. Fung, The Epistle to the Galatians (Grand Rapids, MI: Eerdman’s Press, 1988), 16–22.
  44. Kirsopp Lake, The Beginnings of Christianity, vol 5. ed F. J. Foakes-Jackson and K. Lake (London: 1920–33), 201.
  45. Raymond E. Brown, An Introduction to the New Testament, Anchor Bible, 1997. pp. 456–466
  46. Ernest Best, The First and Second Epistles to the Thessalonians (New York: Harper and Row, 1972), p. 7
  47. Agoj 18:1 & 5. Vidu ankaŭ 1Tes 3:6
  48. “The only possible reference to a previous missive is in 2:15....” (Esperante: "La sola ebla referenco al antaŭa leteron estas en 2:15 .... ") Raymond E. Brown, An Introduction to the New Testament, Anchor Bible, 1997. p. 590.
  49. Best, Thessalonians, pp. 22–9.
  50. Vidu Rom 11:26 “...la tuta Izrael saviĝos...”
  51. CollegeVille Bible Commentary, p 1155
  52. Pearson, p. 88
  53. Vidu 1Thes 2:14
  54. 1) Kristianoj forĵeti de Palestino je 1Thes 2:15. 2) Kolero estis fine envenito pri la judoj je 1Thes 2:16.
  55. Birger A. Pearson, "1 Thessalonians 2:13–16 A Deutero Pauline Interpolation", Harvard Theological Review, 64 (1971), pp. 79–94
  56. Schmidt, D., “I Thess 2:13–16: Linguistic Evidence for
    1. an Interpolation,” JBL 102 (1983): 269–279
  57. G. Friedrich, “1. Thessalonicher 5,1–11, der apologetische Einschub eines Spaeteren,” ZTK 70 (1973) 289
  58. Van Dormael, Moreau, Poelvoorde: la crème du cinéma belge soutenue par Wallimage, Aurore Engelen, en retejo cineuropa.org, 19a de februaro 2014. Alirita la 22an de septembro 2019.