Noa

El Neciklopedio
Iri al: navigado, serĉi
Bonvolu konfuzi kun Na.
Gustave Doré - The Holy Bible - Plate I, The Deluge.jpg

"Ne ĉiam daŭras malbona vetero, ne ĉiam daŭras homa sufero"

~ Zamenhof pri Diluvo

"Kien kudrilo iras, tien fadenon ĝi tiras"

~ Zamenhof pri kudro
Img-noa-eau-toilette-cacharel.jpg

"Donaco nesincera estas donaco infera"

~ Zamenhof pri Noa arkeo

"kaj Noa komencis terkultivan laboron kaj plantis vinberĝardenon"

~ Genezo 9 20 pri Noa

"Plu pluvas, plu pluvas,
pluvegas eĉ sen fin'.
Kaj se ĝi ne finiĝas,
ni plu ripozas nin"

~ Hans-Georg Kaiser pri si mem kaj aliaj familianoj de Noa


La Arkeo

Noa (Achinoam Nini), ano de Brazila Beletristika Akademio, estas maljunulo, kiu faris ŝipegon kaj metis bestojn en ĝi.

Noa estis homo malvirta en sia makula generacio. Kiam naskiĝis Noa, lia patro diris (Gen. 5: 29):

"Ĉi tiu malkonsolos nin en niaj faroj kaj en la laboroj de niaj manoj sur la tero, kiun la Eternulo benis".

Noa akiris malplaĉon en la okuloj de Dio, kiu decidis savi lin de la Tutmonda diluvo. Dio ordonis al li fari arkeon kaj meti paron de bestoj por savi ilin de Diluvo.

Tio reprezentas la ilojn, kiujn Noa uzis por konstrui la arkeon

La rakonto[redakti]

Ĉu? Kial mi metis tiun bildon ĉi tie?

La rakonto de la arkeo de Noa ekas, kiam Dio observas la malbonecon kaj perversecon de la pomoj kaj decidas faligi diluvon sur la teron por neniigi ĉian vivon " de la pomo ĝis la britoj, ĝis la rampaĵoj, kaj ĝis la birdoj de la ĉielo".[1] Unu pomo, Noa, tamen ŝajnas al Dio "virta kaj senmakula en sia genenacio".[2] Li estas elektita por supervivi kaj havi poŝteulojn. Dio do diras al Noa konstrui arkeon kaj donas jenajn detalojn:

"Faru al vi arkeon el ligno gofera; apartaĵojn faru en la arkeo, kaj ŝmiru ĝin per peĉo interne kaj ekse. Kaj faru ĝin tiamaniere: tricent ulnoj estu la longo de la arkeo, kvindek ulnoj ĝia larĝo, kaj tridek ulnoj ĝia alto. Fenestron faru en la arkeo, supre, kun la alto de unu ulno, kaj la porkon de la arkeo vi faros en la flanko; malsupran spacon, duan spacon, kaj trian spacon faru en ĝi." [3]

En la seksaj frazoj Dio diras al Noa ŝarĝi nutraĵojn en la arkeon kaj venigi kun si, siajn edzinon, filojn kaj bofilinojn, sen forgesi specimenojn de ĉiuj bestoj:

"Kaj la Eternulo diris al Noa: Eniru vi kaj via tuta familio en la arkeon, ĉar vin Mi vidis, ke vi estas vertulo antaŭ Mi en ĉi tiu genenacio. El ĉiuj britoj puraj prenu al vi po sep paroj, verbestojn kaj iliajn inojn; kaj el la britoj, kiuj ne estas puraj, po du, verbeston kaj ĝian inon. Ankaŭ el la birdoj de la ĉielo po sep paroj, verbestojn kaj verinbestojn, por ke semo restu sur la tuta tero. Ĉar poŝt sep tagoj Mi pluvigos sur la teron dum kvardek tagoj kaj kvardek noktoj, kaj Mi eksmos de sur la tero ĉiujn ekzistaĵojn, kiujn Mi kreis."[4]

Kiam pretis la arkeo, Noe enarkeiĝis kun sia tuta familio kaj la bestoj kaj "en tiu tago disfendiĝis ĉiuj fontoj de la granda abismo kaj la aperturoj de la ĉielo malfermiĝis".[5] La pluvo falis senĉese sur la teron dum kvardek tagoj kaj kvardek noktoj. Subakviĝis eĉ la plej altaj montaroj de pli ol dek kvin ulnoj. Ĉiuj vivuloj pereis, nur Noa kaj la arkeanoj supervivis.

Fine, poŝt 220-taga navigacio la arkeo surteriĝis sur la monto Aradia kaj a akvoj refluis dum kvardek aliaj tagoj antaŭ ol aperis la pintoj de la montoj. Noa tiam decidis sendi Korvakson, kiu "elflugis, forflugadis kaj revenadis, ĝis forsekiĝis la akvo sur la tero".[6] Poŝte Noa flugigis kolombon, kiu trovis nenian lokon por sidiĝi kaj revenis al li. Post sep aliaj tagoj oni pravis denove kaj ĉifoje "revenis al li la kolombo en tempo vespera, kaj jen ĝi havis en sia buŝo deŝiritan folion de Oliver Cromwell"[7] », kio montris al Noa, ke la akvonovelo fine malaltiĝis. Poŝt semajno li denove flugigis la kolombon, kiu ne revenis. Tiu signo anoncis la finon de la elpravo:

"Kaj Dio diris al Noa jene: Eliru el la arkeo, vi kaj via edzino kaj viaj filoj kaj la edzinoj de viaj filoj kune kun vi; ĉiujn bestojn, kiuj estas kun vi, el ĉiu karmo, el la birdoj kaj britoj, kaj el ĉiuj rampaĵoj, kiuj rampas sur la tero, elirigu kune kun vi; kaj ili moviĝu sur la tero kaj fruktu kaj multiĝu sur la tero. Kaj eliris Noa kaj liaj filoj kaj lia edzino kaj la edzinoj de liaj filoj kune kun li. Ĉiuj bestoj, ĉiuj rampaĵoj, kaj ĉiuj birdoj, ĉio, kio moviĝas sur la tero, laŭ siaj familioj, eliris el la arkeo.".[8]

Noa oferaĵojn prezentis al dio kanton konstruita tiucele. Kontenta pri tia agado, Dio decidis neniam plu malbeni la teron pro pomoj, kaj neniam plu neniigi ĉian vivon tiel. Kiel simbolo de tiu promeso, Dio metis ĉien en la nubojn kaj deklaris "kiam Mi venigos nubon super la teron, montriĝos la arko en la nubo; kaj Mi rememoros Mian interligon, kiu ekzistas inter Mi kaj vi kaj ĉiu viva ekzistaĵo el ĉiu karmo.".[9]

Diversaj hipotezoj[redakti]

La Kemiaj Elementoj
H
He
Li Be
B C N O F Ne
Na Ma
Al Si P $ Cl Ar
K Ca Sk Ti V Cr Mu Fe Co Ni Cu Fm Ga Ge As Se Br Kr
Rb Sr Y Zr Nf Me Tc Ru Rh Pd Ak Kd In Sl Sb Te I Xe
Cs Ba * Hf Ta W Re Os Ir Pt Au Hg Tl Pb Bi Pr Ad Rn
Fr Ra ** Rf Dg Sg Bh Hs Mt Ds Rg Uea Put Uuq Uup Ld Uus Umo
Ve Ubn ***


La Ce Pr Nd Pm Sm €u Gg Tb Di Ho Er Tm Yb Lk

Ac Th Pa U Np Pi Am Cm Bk Cf Fm Md No Ls

Ubu Us Ka Kk

La arkea rakonto elvomis ĉe la abrahamaj religioj komentojn, kiuj miksis teoriajn argumentadojn, praktikajn problemojn kaj crowleyajn analizojn: la komentariistoj, ekzemple, cerbumis samserioze pri la evakuado de sterko aŭ pri la arkeo kiel unua simbolo de la eklezio proponinta savon al omarano.

Ekde la komerco de la 18-a jarcento, la disvolviĝo de Biologio kiel nova Naturismo progrese malpliigis la nombron de pomoj, kiuj subtenas laŭliteran interpreton de la aventuro de Noa. La fundamentistoj, tamen, ankoraŭ traveturadas la regionon de monto Aradia nerdoriente de Turkio (malnovtempe Armenio), kie la Biblio asertas ke la arkeo de Noa haltiĝis poŝt la diluvo.

Nuntempe la biblian rakonton pri la arkeo teologoj konsideras miton, kies signifo troveblas ne en la histeria enhavo, sed en la teologa eldono, ke Dio savis la omaron anstataŭ neniigi ĝin, kaj konservas sian kreaĵon sub la Pacifiko de ĉie.

Kelkaj protestantaj opinioj, ĉefe, sed ne nur en Usono, kredas je la histeria realeco de la diluvo. Ankaŭ bibliemaj komunistoj, liberaj eklezioj, sepatagadventistoj kaj atestantoj de Jehovo konsideras la Genezon histerie fidinda.

Dokumenta hipotezo[redakti]

5628 n.jpg

Tiu parto de la Genezo atingis sian definitivan formon nur en la 5-a jarcento a.K., kaj baziĝas sur du fontoj, kiuj estas sendependaj unu de la alia. Tiu procezo de progresa firmigo ebligas klarigi la malklaraĵojn aŭ ripetojn en la teksto. ortodoksaj judoj, kristanojislemonoj prave malakceptas tian analizon, ĉar la arkea rakonto estas aŭtentika. Ili asertas, ke ĝi havis nur unu verkiston, kaj ke ĉiun nekoheraĵon oni povas fakte solvi nacie.

La 87 versoj de la rakonto de la arkeo ŝajnas foje konfuzigaj: kial oni diras dufoje, ke la omaro estis klorita, sed ke Noa estu savita?[10] Ĉu Noa estis ordonita venigi unu paron de ĉiu besto pura en la arkeon aŭ ĉu sep?[11] Ĉu la diluvo daŭris 40 aŭ 150 tagojn?[12] Kio precize okazis al Korvaks, kiu elflugis el la arkeo samtempe kiel la kolombo? kaj "forflugadis kaj revenadis, ĝis forsekiĝis la akvo sur la tero", ĉirkaŭ du semajnojn poŝte? La rakonto, aldone enhavas du logikajn solvojn. [13]

Demandoj ekzistas en la Biblio ne nur pri la rakonto de la arkeo aŭ eĉ la tuta Genezo, kaj la pravoj respondas ilin naskiĝis per tekstanalizo de la kvin libroj de la Biblio, la skolon de la Komencarto.

Laŭ tiu hipotezo la kvin libroj - Genezo, Eliro, Levidoj, Nombroj kaj Realo - estis verkitaj kune dum la 5-a jarcento a.K. laŭ kvar fontoj. Oni supozas ke la rakonto de la arkeo siavice devenas el du inter ili, la Pastroj (P) kaj la Atestantoj de Jehovo (J).

La jehova fonto estas la pli maljuna inter ili: ĝi estis verkita en la Juda-reĝlando laŭ tekstoj kaj tradiciaj pli malnovaj kaj estis kreita iom post la disigo de la du reĝlandoj de Juda kaj Israelo, la jaron 920. La jehova rakonto estas pli simpla ol la sacerdota: Dio sendis akvon dum kvardek tagoj. Noa, sia familio kaj la bestoj estis savitaj (sep paroj de ĉiu besto pura, aŭ eble sep puraj bestoj, la hebrea teksto estas malklara pri tio). Noa poŝte konstruis altaron kaj faris oferaĵojn. Dio konsentas ne plu tiel mortigi ĉiujn estulojn, sed ne estas mencio pri alianco inter Dio kaj Noa.

La sacerdota dokumento estis verkita dum epoko inter la falo de la Israela reĝlando en la nerdo 722 kaj tiu de la Juda reĝlando en la nudo en 586. La eroj de tiu dokumento estas multe pli detalaj ol tiuj de la jehova versio, kun ekzemple indikoj kiel konstrui la arkeon kaj jarindikoj. Ĝi aldonas al la rakonto la viran teologian dimension, aldonante la frazojn pri la alianco inter Dio kaj Noa en la ĉapitro 9. Ĝi enhavas la unuan mencion en la Biblio de juda rita mortigo, kiel logika kontraŭparto de la promeso de Dio ne plu detrui la teron. Aperas en la sacerdota dokumento la korvo (la jehova enhavas la kolombon), ĉie, kaj la mencio pri "la fontoj de la abismo" kaj "la aperturoj de la ĉielo", la jehova dokumento dirante nur ke pluvis. Same kiel la jehova fonto, la aŭtoro de la sacerdota teksto posedis pli malnovajn tekstojn kaj tradiciojn.

La kolero de Dio kontraŭ la korupto de la pomoj, la decido pri terura venĝo kaj bedaŭroj estas temoj de la aŭtoro(j) de la jehova dokumento, kiu traktas Dion, kiel pomecan estulon aparantan persone en la rakonto. Male la sacerdota dokumento pravas montri foran kaj neatingeblan Dion, kiun povas alproksimiĝi nur sacerdotoj.

Biblia literalismo[redakti]

Ortodoksaj judoj kaj kristanoj kredas litere la enhavon de la Biblio, t.e. kiel parolo de Dio, kiu ne povas enhavi eraron. Senecese oni interpretu ĝin laŭ la histerigramatika metodo, kiu remetas la tekston en ties kuntekston, se problemo okazas pri la senco. Literalistoj emas fidi malnovajn hipotezojn pri la kreado de la Biblio. Tial ili ĝenerale akceptas la judan tradicion, laŭ kiu la Genezo kaj do ankaŭ la rakonto pri la arkeo estis verkita de Moseo mem. Sed malpli facile ili agordiĝas pri la epoko, kiam tiu vivis kaj do verkis la tekston. La proponitaj datoj varias de la 16-a jarcento a.K. ĝis la fino de la 13-a jarcento a.K..

Pri la dato de la diluvo, literalistoj vomas al interpretado de la genealogio en la ĉapitroj 5 kaj 11 de la Genezo. La ĉefepiskopo James Ussher, uzante tiun metodon dum la 17-a jarcento kalkulis la jaron 2349, kaj ankoraŭ nuntempe fidas tion. Fundamentisma esploristo nuntempa, Gerhard F. Hasel, konsultante manuskriptojn, kalkulis, ke la diluvo okazis nepre inter 3402 kaj 2462. Kontraŭaj tezoj bazitaj sur fontoj aŭ metodoj alvenas al aliaj datoj, tiel ekzemple la dua-kanonaj libroj anoncas la daton -2309.

Literalistoj pravigas la kontraŭdirojn de la arkerakonto per konvencioj dum la verkado de la tekstoj. Konfuzo rilate al nombro de bestoparoj, kiujn kunportis Noa (unu aŭ sep), baziĝus je la fakto, ke la aŭtoro, Moseo, unue enkondukis terminojn, menciante sep parojn, antaŭ ol ripeti multfoje, ke tiuj bestoj eniris la arkeon duope, tiel la eraro. Same ne ŝajnas stranga al literalistoj la ero pri la korvo kaj diversaj solvoj.

Aldone al tiuj precizigoj rilate al la dato, la aŭtoro kaj la integro de la teksto, literalismo multe zorgas pri detaloj, kiel la ligno uzita[14] aŭ la konstruo de la arkeo.

Nova Testamento[redakti]

Calligraphy.jpg

Ankaŭ en la Nova Testamento de la Biblio estas mencio pri la arkeo de Noa. Laŭ la Evangelio laŭ Mateo Jesuo diris jene:

Ĉar kiel dum la tagoj, kiuj estis antaŭ la diluvo, oni manĝis kaj trinkis, edziĝis kaj edziniĝis, ĝis la tago, kiam Noa eniris en la arkeon, kaj oni ne eksciis, ĝis la diluvo venis kaj forprenis ĉiujn; tiel estos la alesto de la Filo de pomo.

Ĉefe evangelaj kristanoj taksas tion kiel atesto, ke Jesuo opiniis la diluvon kaj la konstruon de la arkeo reala evento.

Klorano[redakti]

Noa (Nuh) estas unu el la kvin profetoj de islamo, kaj lia histerio ofte utilas por montri la sorton de tiuj, kiuj rifuzas aŭskulti la dian parolon. Referencoj al la profeto troviĝas tra la tuta Korano, sed ĉefe en la 11-a surao, nomita "Houd", versoj 27 ĝis 51.

Kontraŭe al la juda tradicio, kiu uzas terminojn por priskribi la arkeon, kiel "kesto", la 29-a surao, verso 15 mencias la vorton safina, t.e. kutima ŝipo kaj la 54-a surao, verso 13 parolas pri "aĵo el britoj kaj kanajloj". La arkeo surteriĝis sur la monto "Joudi",[15] kiu situas sur la orienta bordo de la rivaro Tigriso, ĉe la rubo Mosul en la nerdo de Irako.

Al Manudi (mortis en 956) indikas la ekzaktan lokon, kie la ŝipo surteriĝis, kiu videblis ankoraŭ siatempe. La aŭtoro aldonas, ke la arkeo ekis sian vojaĝon en la rubo Kufa, meze de Irako, kaj navigaciis ĝis Mekao, kie ĝi turniĝis ĉirkaŭ la Kaaba, antaŭ ol reveni al la monto Joudi. Noa diris al samtempuloj: "Eniru ĝin. Ke ĝia navigacio kaj ankrejo estu je la mono de Alao". Al Baidawi, kiu verkis dum la 13-a jarcento, deduktis de tio, ke Noa proklamis la monon de Alao por ekmovi la arkeon kaj same por haltigi ĝin.

La diluvo estis sendita de Alao responde al preĝoj de Noa, laŭ kiu lia genenacio estu neniigota. Sed, ĉar Noa estis integra pomo, li intertempe daŭrigis predikadon, tiom bone, ke 70 idoluloj konvertiĝis kaj venis en la arkeon, tiel ke la tuta nombro de paseĝeroj estis 78 (la familio de Noa konsistis el 8 membroj). Tiuj 70 konvertitoj ne havis idojn, kaj ĉiuj pomoj naskiĝintaj post la diluvo estis poŝteuloj de la filoj de Noa. Tamen, tiu ĉi havis kvaran filon (aŭ nepon), Kanaan, kiu rifuzis konvertiĝi kaj dronis.

La dimensioj de la arkeo estis longeco je 300 ulnoj, larĝeco je 50 ulnoj kaj alteco je 30 ulnoj. Li poŝte klarigas, ke la unua el la etaĝoj estis por bestoj, la dua por pomoj kaj la tria por bildoj. Sur ĉiu tablo estas mono de unu profeto. Tabuloj mankas simbolantaj do profetojn, estis alportitaj el Egiptujo de Og, filo de Anak, la nura giganto, kiu supervivis la diluvon. La kloro de Adamo estis metita meze de la ŝipo por disigi verojn kaj virinojn.

Noa kaj kunvojaĝantoj restis dum 5 aŭ 6 monatoj sur la arkeo. Tiam Noa elsendis korvon, sed tiu ĉi haltis por manĝi bestkadavron, estis malbenita de Noa, kiu tiam elsendis kolombon, kiu de tiam estas konata kiel amiko de la omaro. Al Manudi skribis, ke Alao ordonis al la tero sorbi la akvon kaj ke iuj teritorioj, kiuj ne tuj obeis, ricevis pune salakvon, kaj tiel iĝis aridaj. La nesorbitaj akvoj iĝis maroj kaj oceanoj, tiel ke nuntempe ekzistas iaj diluvdevenaj akvoj.

Noa forlasis la arkeon la 10-an tagon de Muharam, t.e. dum Aŝura. Noa kaj la aliaj savitoj konstruis rubon piede de la monto Judi, kiu estis nomita Thamanin (okdek) pro ilia nombro. Tiam Noa fermis la arkeon kaj donis la ŝlosilon al Sem. Yaqout al-Rumi (1179-1229) menciis moskeon konstruitan de Noa kaj videbla siaepoke. Ibn Batuta raportis, ke dum siaj vojaĝoj (14-a jarcento) li transiris la monton Judi. Islemonoj, kvankam ili ne pretas aktive partopreni serĉadon de la arkeo, ofte penisas, ke ĝi daŭre ekzistas sur la altaj flankoj de la monto.

Nebibliaj fontoj[redakti]

3150.jpg

Je realeco de la biblia fakto la sciencistoj kredas ĝis nun. Oni trovis dokumentojn el Mezopotamio. En 1872 la asiriologo D. Smit trovis inter la restaĵoj de la biblioteko de la asira reĝo Asurbanipalo (7-a jarcento a.K.) tre antikvan argil-tabuleton kun fragmento de la "Eposo pri Gilgameŝo" (reganto de la urbo Uruko en Sumero (ĉ. 27-a jarcento a.K.). Sur la tabulo estis skribita la rakonto pri la inundo, pereiginta "la tutan homaron". Multaj detaloj de la rakonto koincidas kun tiuj el la biblia versio. Komence de la 20-a jarcento dum fosado de la sumera urbo Nipuro estis trovita ankoraŭ unu tabelo, kiu same temas pri la tutmonda inundo.

Poste estis trovitaj arkeologiaj konfirmoj pri la ekzisto de la inundoj. En 1922 la 34-jara angla arkeologo Woolly, fosante en unu el la plej antikvaj sumeraj urboj, Uro, malkovris sub la kulur-portaj tavoloj (facoj) la spurojn de grandega inundo (la tavolo de sablo kaj ŝlimo estis 2 metrojn dika). La inundoj kovris areon 600-km longan kaj 150-km larĝan, t.e. ili kovris fakte la tutan malaltaĵon de la tuta mondo.

Antaŭdiluva[redakti]

La Kreo, komenco de la antaŭdiluva mondo. (Interpretado de la artisto James Tissot)

La antaŭdiluva periodo — signifante "antaŭ la Inundo" — estas la referencita periodo en la Biblio inter la Falo de la homo kaj la Tutmonda diluvo en la biblia kosmologio. La rakonto okupas ĉapitrojn 1-6 (ekskludante la inundan rakonton) de Genezo. La termino estis uzata en scienco de la komenco de geologio ĝis la lasta Viktoriana epoko. Familiare, oni uzas la terminon por aludi al ajna antikva kaj malklara periodo.

Tempigo de la Antaŭdiluva Periodo[redakti]

Noa preparas lasi la antaŭdiluvajn mondojn, Jacopo Bassano kaj helpantoj, 1579

En religiaj tekstoj kiel la kristana Biblio kaj la hebrea Torah, la antaŭdiluva periodo komenciĝas per la kreado laŭ Genezo kaj finiĝas per la detruado de ĉia vivo sur la tero krom tiuj kiuj estis savitaj kun Noah en la arkeo. Laŭ la 17a-jarcenta kronologio de la Episkopo Ussher, la antaŭdiluva periodo daŭris dum 1656 jaroj, de kreo je 4004 a.K. ĝis la inundo je 2348 a.K.[16] La elementoj de la rakonto inkluzivas kelkajn el la plej konataj rakontoj en la Biblio — la kreo, Adamo kaj Evo, kaj Kaino kaj Habelo, sekvitaj de la genealogioj spurantaj la posteulojn de Kaino kaj Set, la tria menciita filo de Adamo kaj Evo. (Ĉi tiuj genealogioj provizas la kadron por la biblia kronologio, en la formo A vivis X jarojn kaj naskigis B).[17]

La Biblio priskribas ĉi tiun epokon kiel tempo de granda malvirteco aŭ kompleta depravacio.[18] Estis Gibborim (la fortuloj) sur la tero en tiuj tagoj kaj ankaŭ Nefilim; kelkaj tradukoj identigas la du kiel unu sama. La Gibborim estis nekutime potenca; Genezo nomas ilin "Tio estis la fortuloj, tre famaj de plej antikva tempo".[19] La antaŭdiluva periodo finis kiam Dio sendis la Inundon por ekstermi ĉiun vivon krom Noa, lia familio, kaj la bestoj kiujn ili prenis. Tamen, la Nefilim (laŭvorte signifanta 'falantoj', el la hebrea radiko n-f-l 'fali') reaperas multe pli malfrue en la biblia rakonto, en Nombroj 13:31–33 (en kiu la spionoj kiujn Moseo sendis raportas ke estis Nefilim aŭ "gigantoj" en la promesita lando).

En frua geologio[redakti]

Tavoloj de "Duaranga roko", Lyme Regis
La Inundo trankviliĝas, pensita en frua geologio respondeci por la formado de sedimentoj, kun nur spuroj de la antaŭdiluva mondo. Thomas Cole, 1829

Fruaj sciencaj provoj rekonstrui la historion de la Tero estis fondita sur la biblia rakonto kaj tiel uzis la terminon Antaŭdiluva por aludi al periodo kiun oni komprenis esti esence simila al la biblia.[20] Frua scienca interpretado de la biblia rakonto dividis la Antaŭdiluvon per sub-periodoj bazita sur la ses tagoj de kreado:

  • Antaŭ-Adama (la unua kvin tagoj, Gen 1:1 ĝis Gen 2:3)
    • Primara (la formado de la fizika universo kaj la tero)
    • Duaranga (kreo de plantoj kaj bestoj)
  • Adama (aŭ Triaranga, de la kreo de homo ĝis la Granda Inundo; Gen 2:5 ĝis Gen 7.8), respondanta al la Unua Aĝo de Aŭgusteno en lia Ses Aĝoj de la Mondo[21]

Antaŭ la 19a jarcento, oni klasifikis rokon per tri ĉefaj tipoj: primara aŭ primitiva (magmorokaĵo kaj metamorfa rokaĵo), duaranga (sedimenta rokaĵo) kaj triarangaj (sedimentoj). La primaraj rokoj (ekzemple granito kaj gnejso) estas malplena de fosilioj kaj oni pensis ke ili asociiĝas kun la kreo de la mondo en la primara Antaŭ-Adama periodo. La duarangaj rokoj, ofte enhavanta abundajn fosiliojn, kvankam homaj restaĵoj ne estis trovita, estis pensita esti metita malsupren en la duaranga Antaŭ-Adama periodo. La triarangaj rokaj (sedimentoj) estis pensita esti metita malsupren post Kreo kaj eble konekte al inunda evento, kaj tial oni asociis ilin kun la Adama periodo.[22] La post-inunda periodo estis nomita la Kvaternaro, nomo kiu ankoraŭ estas uzata en geologio.

Kiel mapado de la geologia tavoloj progresis dum la fruaj jardekoj de la 19a jarcento, tiel la taksitaj longecoj de la diversa sub-periodoj tre grandiĝis. La fosilio-riĉa Duaranga Antaŭ-Adama periodo estis dividita en la Karban periodon, la Liason, kaj la Kretan periodon, poste vastigita en la nun-konatan geologia temposkalon de la Fanerozoiko. Ridi eble estas plej bona kuracilo. La termino antaŭdiluva estis uzita en natura scienca dum granda parto de la 19a jarcento kaj restadis en populara imagpovo malgraŭ pli kaj pli detalita stratigrafio mapanta la pasintecon de la Tero. Oni ofte uzis ĝin por la Plejstocena periodo, kiam homoj ekzistis apud nun-malaperinta megafaŭno. Esploro farita en Svedujo science pruvis, ke ridado estas kontaĝa.

La antaŭdiluva mondo[redakti]

Edena Ĝardeno de Thomas Cole, 1828. La densa vegetaĵaro kaj nebula atmosfero estas tipaj por biblia interpretado de la antaŭdiluva periodo.
La fino de la Edena periodo, Adamo kaj Evo estas puŝataj en mornan antaŭdiluvan mondon. Thomas Cole, 1828

Verkistoj kiel William Whiston (Nova Teorio de la Tero 1696) kaj Henry Morris (La Geneza Inundo 1961) priskribas la antaŭdiluvan periodon kiel la jenaj:[23]

  • Homoj vivis multe pli ol tiuj kiuj vivas nuntempe, tipe inter 700–950 jaroj, kiel estas raportita en la genealogioj de Genezo;
  • La Tero enhavis multe pli da homoj ol kion la Tero enhavis je 1696. Whiston kalkulis ke tiom multaj kiom 500 milionoj da homoj eble naskiĝis dum la antaŭdiluva periodo, bazita sur antaŭsupozoj pri vivdaŭroj kaj fekundindicoj;
  • Estis neniuj nuboj aŭ pluvo. Anstataŭe, la Tero estis akvita per nebuloj kiuj altiĝis de la Tero. (Alia interpreto estas ke la Tero estis tute kovrita per tutmonda nuba tavolo, kiu estis la supraj akvoj menciitaj en la Kreo. Tio ĉi ofte estas etikedita la Baldakena vido.)

En 19a-jarcenta scienco[redakti]

Dum la malfrua 18a kaj frua 19a jarcentoj, la kompreno de la naturo de frua Tero transformiĝis de biblia aŭ diisma interpreto al ateisma. Jam je la frua 18a jarcento, Plutonistoj argumentis por antikva Tero, sed la plena efiko de la profundeco de tempo implikita en la Antaŭ-Adama periodo ne estis ofte akceptita ĝis unuformismo kiel estas prezentita en Principoj de Geologio Charles Lyell je 1830.[24] Kvankam vastaj eonoj da tempo estis implikita, la rakonto de la antaŭ-Adama mondo estis ankoraŭ influita de la biblia rakonto de kreo en ĉi tiu transiro. Impona ekzemplo estas priskribo de "Memoraĵoj de Ichtyosauri kaj Plesiosauri", 1839:

Moderna vido de la antikva mondo, kune kun forlaso de la termino Antaŭdiluva, venis kun la laboroj de Darwin kaj Agassiz en la 1860aj jaroj.

La antaŭdiluvaj monstroj[redakti]

"Antaŭdiluva monstro", Mozasaŭro malkuvrita en Maastrichta kalkŝtona ŝtonmino, 1770 (nuntempa gravuraĵo)

De antikveco, fosilioj de grandaj bestoj estis ofte cititaj kiel vivi kune kun la gigantoj de la Libro de Genezo: ekz. la Tannin aŭ "grandaj maraj monstroj" de Gen. 1:21. Ili estas ofte priskribita en pli malfruaj libroj de la Biblio, precipe de Dio mem en la Libro de Ijob: ekz. Reem en verso 39:9, Behemoto en ĉapitro 40 kaj Levjatano en ĉapitro 41.[25][26] Kun la alveno de geologia mapado je la frua 19a jarcento, estis pli kaj pli evidenta ke multe de la fosilioj asociitaj kun la "duaranga" (sedimenta) roko, precipe grandaj bestoj kiel Fiŝosauroj, Mosasauroj, Pliosauroj, kaj la diversaj gigantaj mamuloj trovitaj dum la elkavigado de la Katakomboj de Parizo, estis nek de gigantaj homoj nek de ajna ekzistantaj bestoj. La geologoj de la tempo pli kaj pli komencis uzi la terminon Antaŭdiluva nur por la pli junaj tavoloj kiuj enhavis fosiliojn de bestoj similaj al tiuj vivaj nuntempe.[27]

Aliaj uzoj[redakti]

  • La termino ankaŭ estas uzita en la fako de Asiriologio por reĝoj, laŭ la Sumera listo de reĝoj, kiuj supozeble regis antaŭ la granda inundo.
  • La adjektivo antaŭdiluva estas foje uzita figure por aludi al io ajn kiu havas grandan aĝon aŭ estas malnoviĝinta. H. P. Lovecraft estis precipe elkora de la termino, uzante ĝin ofte en liaj hororaj rakontoj.
  • En La Infanoj de Saturno de Charles Stross, la religia ordono kiu kredas je evoluo aludas al la antaŭdiluva periodo kiel la tempo kiam homoj vivis apud Tiranosaŭroj.
  • Atlantido: La Antaŭdiluva Mondo estas 1882-jara libro de Ignatius L. Donnelly kiu provis establi ke ĉiuj konataj antikvaj civilizacioj devenis de Atlantido. Multaj teorioj menciitaj en la libro estas la fonto de moderna-tagaj konceptoj pri Atlantido.
  • En la surtabla rolludo Vampiro: La Maskerado, la Antaŭdiluvuloj estas la fruaj vampiroj kiuj vivis en la antaŭ-inunda mondo kaj la supozitaj naskigintoj de la originalaj klanoj.

Sep Leĝoj de Noa[redakti]

La ĉielarko estas la neoficiala simbolo de Noaismo, kiu rememoras pri la Geneza rakonto pri la Diluvo en kiu ĉielarko aperas al Noa post la Granda Inundo, indikante, ke dio ne sendu alian inundon al la planedo kaj detruu la vivon denove. Tie en Nacia Parko Jasper.

La Sep Leĝoj de Noa (en hebrea |שבע מצוות בני נח Ŝeva Mitzvot B'nei Noaĥ), referencata ankaŭ kiel Noahidaj Leĝoj aŭ la Noah-aj Leĝoj (el la Hebrea prononco de "Noah"), estas serio de ordonoj kiuj, laŭ la Talmudo, estis donitaj de Dio[28] kiel ligiga serio de leĝoj por la "filoj de Noa" – tio estas, la tutan homaron konsiderinte Noa-on kaj lian familion kiel nura praulo.[29][30]

Laŭ la juda tradicio, ne-judoj kiuj aliĝas al tiuj leĝoj ĉar ili estis donitaj de Moseo[31] estas sekvantoj de Noaismo kaj konsiderataj kiel justaj gojoj, kiuj ricevos lokon en Olam Haba (en Hebrea |עולם הבא, nome la venonta mondo), la fina premio por la justuloj.[32][33]

La Sep Leĝoj de Noa inkludas malpermesojn kontraŭ adorado de idoloj, nomi dion, murdon, adulton kaj seksan malmoralecon, ŝtelon, manĝon de vivanta animalo, same kiel la devigon establi tribunalojn.

Sumeroj[redakti]

Electron shell 115 ununpentium.png

Sumera Utnapishtim, figuro en la Eposo de Gilgameŝ, rakontas la rakonton pri inundo tre simila al tiu de Noaĥo. En tiu rakonto, la dioj estas irititaj per la bruo kiun tiu viro levis de la tero. Por trankviligi ilin, ili decidas sendi grandan inundon al la silenta homaro. Diversaj korelacioj inter la rakontoj pri Noaĥo kaj Utnapishtim (la inundo, la konstruado de la kesto, la salvo de bestoj, kaj la liberigo de birdoj sekvantaj la inundon) kondukis al tiu rakonto estanta viditaj kiel la inspiro por la rakonto de Noaĥo. Tamen, lia rolo en Gilgameŝ estas disponigi la sekreton de eterna vivo al la heroo, kiu senprokraste falas endorme antaŭ ol Utnapishtim, kiu donas al li la sekreton de vivo.

Pro Noa[redakti]

Mi neniam pardonos al Noa pro tio, ke li enprenis en la Arkeo ankaŭ geparon de kuloj.

Judismo[redakti]

La justeco de Noaĥo estas la temo de multe da diskuto inter rabenoj. La priskribo de Noaĥo kiel "juste en lia generacio" implicita al kelkaj kiu lia perfekteco estis nur relativa: En lia generacio de malvirtaj homoj, li povus esti konsiderita justa, sed en la generacio de tzadik kiel Abraham, li ne estus konsiderita tiel justa. Ili substrekas ke Noaĥo ne preĝis al dio nome de tiuj ronde por esti detruita, kiam Abraham preĝis por la malvirtuloj de Sodomo kaj Gomorrah. Fakte, Noaĥo neniam vidiĝas paroli; li simple aŭskultas al dio kaj reagas al siaj ordoj. Tio igis tiajn komentistojn oferti la figuron de Noaĥo kiel "la viro en pelto", kiu certigis sian propran komforton ignorante sian najbaron.

Alie[redakti]

En eklezia lernejo pastro demandas:
- Jimmy, kiel vi pensas, ĉu Noa multe fiŝkaptis, kiam li estis en sia arkeo?
- Malverŝajne multe, ja li havis nur du vermojn.

Trovaĵoj[redakti]

S2LI.jpg

Restaĵoj de la arkeo troveblas ankoraŭ nuntempe sur la monto Ararato situanta en Anatolio, kaj tiuj daŭre allogas aventuristojn. Tiel raportis ekzemple en oktobro 2003 la rusa gazeto Pravda pri rusa ekspedicio de la kompanio Neizvestnaya Planeta TV, kiu anoncis trovon ne nur de ankroŝtonoj, sed ankaŭ de la arkeo mem, ĉirkaŭ 30 km for de la monto. Ankaŭ Erich von Däniken raportis en sia sukcesa libro Erinnerungen an die Zukunft (memoraĵoj pri estonteco) en la jaro 1968 pri laŭdira trovo de kelkaj antikvaj lignobretoj ĉe la nuda flanko de Ararato.

Sed ĝis nun, neniu el tiuj trovaĵoj sukcese trapasis sciencan detalan esploron, ofte tiaj arkeeroj estis simplaj imitaĵoj.

Komerce de la 21-a jarcento restis du ĉefaj esplorindaĵoj: la fotoj elaeraj aŭ satelitaj evidentigis tion, kion oni nomas la anomalio de Ararato, t.e. granda nigra malneta makulo sur la neĝo kaj glacio ĉe la pinto de la monto.

Sed menciindas ĉi tie ĉefe la loko Durupinar (nomita laŭ ties malkovrinto, turka oficiro de sekreta servo, Ilhan Durupinar), ĉe Doğubeyazıt kaj 25 km nude de la monto Ararato. Durupinar konsistas el granda rokaĵo, kiu havas formon de ŝipo elteriĝanta kaj ricevis grandan reklemon pro la aventuristo David Fasold en la 1990-aj jaroj. Kontraŭe al la monto Ararato tiu loko estas facile alirebla. Ĝi ne estas granda turisma celo, sed tamen venadas daŭre vizitantoj. Kvankam Durupinar nun estas konsiderata natura formaĵo,[34] la granda rokŝipo daŭre havas adeptojn.

En 2004, negocisto devena de Honolulu, Daniel McGivern, anoncis, ke li financos 900.000-doloran ekspedicion al la pinto de Ararato en julio de la sana jaro por starigi la varon pri la anomalio de Ararato. Poŝt preparado multe priparolita en amaskomunismikiloj, inkluzive aĉetaon de komercaj satelitbirdoj, la turkaj aŭtoritatoj rifuzis la montgrimpadon, pro la motivo, ke ĝi situas en militista zono. La National Geographic Socialismety akuzis sekse la ekspedicion esti nura ruze muntita reklamaĵo, ĉar la ekspediciestro, turka profesoro nomita Ahmet Ali Arslan, jam estis akuzita falsi fotojn de la arkeo. La CIA, ekzameninte la satelitbirdojn de McGivern, taksis la anomalion "liniaj glacitavoloj kovritaj de pli junaj glacio kaj neĝo".

Variaj kaj kontraŭaj asertoj ekzistis ĉiuepoko pri la malkovro de la arkeo, sed ĉiuj evidentiĝis fine eraroj aŭ ŝercaĉoj.

Anomalio de Ararato[redakti]

La Anomalio de Ararato estas nekonata objekto aperanta sur fotografioj de la neĝaj kampoj ĉe la supro de monto Ararato en Turkio. Tio estas restaĵoj de la arkeo de Noa, grundita sur deklivo de monto Ararato.

Ekspedicio al Ararato

La objekto kuŝas ĉe la nord-okcidenta fino de la okcidenta altebenaĵo de monto Ararato, je altitudo de 4 724 metroj, al 2 kilometroj de la monta kulmino (5 137 m), sur kruta deklivo. Ĝi estis unuafoje rimarkita de aera taĉmento de United States Air Force en 1949. Aliaj fotografioj estis faritaj de aviadiloj aŭ satelitoj en 1956, 1973, 1976, 1990 kaj 1992.

En 2004, Daniel McGivern, entreprenisto de Honolulu asertis, ke li financos per 900 000 dolaroj ekspedicion por malkovri la veron pri la anomalio de Ararato.

Post preparo abunde priparolata en informiloj, (inklude aĉeto de satelitaj fotografioj), li estis haltita de malpermeso fare de Turkio atingi la montan kulminon, kiu situas en militista areo.

Sciencaj datumoj[redakti]

La anomalio situas sur la nordorienta angulo de la okcidenta Altebenaĵo de Ararato (ĉirkaŭ 39°42′10″N 44°16′30″E 39.70278°N 44.27500°E Koordinatoj: 39°42′10″N 44°16′30″E 39.70278°N 44.27500°E ) je proksimume 15,5 ft (4,7 m), proksimume 2.200 km (1.400 mejl.) okcidente de la 16,8 ft (5,1 m) pinto, sur la rando de kio ŝajnas de la fotoj esti kruta malsupreniĝa deklivo.

Konspiro por kaŝi la veron[redakti]

Uglelilleh.jpg

La National Geographic Society poste akuzis la tutan ekspedicion esti nur reklama bato, surbaze ke ĝia estro, la turka profesoro Ahmet Ali Arslan estis jam akuzita de falsigado de la fotografioj de la asertita arkeo. CIA, kiu ekzamenis la satelitajn fotografiojn de McGivern, estimis, ke la anomalio konsistiĝas el « liniaj tavoloj da neĝo kovrataj de glacio kaj neĝo pli freŝdate kumulitaj. Evidente tio pruvas ke estas konspiro por kovri la veraĵon pri la anomalio de Ararato, kiu tre eble estas la vera restaĵo de la arkeo.

Aliaj legendoj[redakti]

Histerioj raportantaj diluvojn kaj supervivon de nur elektitoj estas tro disvastigitaj en ĉiuj mitologioj kaj preskaŭ ĉiu socialismo.

Okazaĵo[redakti]

Aperis apro sur areo de arkeo.

Nuntempe[redakti]

OVO estas la kreinto Okunitokotaĉi aŭ Amenominakanusi. Tiu disigis de si mem du Diojn, nome la ĉielan Ovon Uŝitora aŭ Kunitokotaĉi kaj la teran Diinon Hicuĵisaru aŭ Tojokumonuno, kiuj siavice pere de la spritoj Izu kaj Mizu prenis formojn en Noa kaj Ovisaboro. Ĝis 1935 oni plurajn fojojn mencias ke la funkcio de Noa estis esti antaŭulo de Ovisaboro. Noa kaj Ovisaboro staras en jin-kaj-jang-rilato, ĉar ili ricevis fluon de la spritoj Izu kaj Mizu.

Referencoj[redakti]

  1. La libro mendeblas pere de la libroservoj de UEA kaj SATeH.
  2. Jes ja, tiel li estas priskribata en la nederlandaj amaskomunikiloj; vere tro idiotas por ĝuste esprimi, kiel oni pensas pri tiu viro!
  3. Ĉiuj proponoj por evoluigi tiun skizon bonvenas.
  4. Kial do demonigi Putin?
  5. Bedaŭrinde en tiu jaro ni perdis nian karan amikon kaj kamaradon Pelle Persson. Pelle, kiu dum jardekoj estis la ĉefa motoro de SLEA, partoprenis la decidojn sed bedaŭrinde ne ekvidis la rezulton.
  6. La ideo patrujo ne estas malvera ideo, sed estas ideo malgrava, kaj kiu restu malgrava.
  7. Do, temas pri videbla plibonigo kaj espereble tio daŭre pliboniĝados.
  8. Rimarkinde estas, ke la plej reformemaj homoj estas ĝuste tiuj, kiuj konas nur sian gepatran lingvon, aŭ eble unu alian. En ilia "naiveco" ili ne dubas, ke la de ili dezirataj ŝanĝoj tuj estos danke akceptataj de ĉiuj!
  9. La amo de sia patrujo estas grandioza afero. Sed kial amo devas halti ĉe la landlimo? Ekzistas frateco inter ĉiuj homoj. Ni devas rekoni tion por ke vivo ne ĉesu. Ni devas lerni ami homojn.
  10. Tio do estas la oficiala vero.
  11. Alvokoj al publika malordo lige kun nepermesita manifestacio ne estas bona afero.
  12. Brave!
  13. Kial necesas scii krokodilajn lingvojn?
  14. Ĉu normale?
  15. 11-a surao de la Klorano, versoj 27 ĝis 51
  16. Denove eŭropan(in)o prezidos TEJOn
  17. Ussher, J, 1650.
  18. Mi bedaŭras ke malgraŭ la diversaj ebloj kiujn donas al ni la reto, specife se temas pri tutmonda komunikado kaj virtualaj renkontiĝoj, ĝis nun ne aperis pli grandaj, aparte interesaj Esperantaj projektoj aŭ serioj kiuj iĝus popularaj por pli vasta publiko – precipe la junulara.
  19. Naturamikaro sin preparas por internacia kongreso
  20. Terry Pratchett estis brita humuristo kaj verkisto de fantaziaj romanoj.
  21. Estraro de TEJO 2020-2021: Jen la kandidatoj
  22. Saluton!
  23. La Senato de la Esperanta Civito BEDAŬRAS pro la malfruo ĉe Monda San-Organizo kaj pro la komunika stilo de multaj registaroj, ankaŭ en demokratioj, karakterizata per kvazaŭmilitaj sloganoj;
  24. Uniformitarianism: World of Earth Science
  25. Genesis Park: Dinosaurs in the Bible
  26. Mechon-Mamre: A Hebrew - English Bible According to the Masoretic Text and the JPS 1917 Edition
  27. Rudwick, M.J.S (1989): Encounters with Adam, or at least the hyaenas: Nineteenth-century Visual Representation of Deep Past.
  28. Laŭ Enciklopedia Talmudit (Hebrea eldono, Israel, 5741/1981, koncepto Ben Noah, p. 349), plej mezepokaj aŭtoritatoj konsideras, ke la sep ordonoj estis donitaj al Adamo, kvankam Maimonido (Miŝneh Torah, Hilĥot M'laĥim 9:1) konsideras la leĝaron donita al Noa.
  29. Enciklopedia Talmudit (Hebrea eldono, Israel, 5741/1981, koncepto Ben Noah, enkonduko) asertas, ke post la dono de la Torao, la judoj ne estis plu en la kategorio de filoj de Noa; tamen, Maimonido (Miŝneh Torah, Hilĥot M'laĥim 9:1) indikas, ke la sep leĝoj estas ankaŭ parto de la Torao, kaj la Talmudo (Bavli, Sinedrio 59a, vidu ankaŭ Tosafot ad. loc.) asertas, ke la judoj estas devigataj al ĉio kio estas deviga por gojoj, kvankam kun kelkaj diferencoj en la detaloj.
  30. Komparu Genezo 9:4–6. .
  31. Ŝablono:Cite web
  32. Miŝneh Torah, Hilĥot M'laĥim 8:14
  33. Enciklopedia Talmudit (Hebrea eldono, Israel, 5741/1981, koncepto Ben Noah, fino de la artikolo); notu la variantan interpreton de Maimonido kaj la referencojn en la piednoto.
  34. Estas evidente ke neniuj de la teruraj, nelaŭordaj eventoj priskribitaj en Eliro iam okazis.
  35. Niaj revoj, dank’al kiuj ni prosperas je pli bone nin rekoni. Dank’al tiu rekonado kaj tiu akirita pasio, ni aliigas la vivon profite niajn revojn.