Monto

El Neciklopedio
Iri al: navigado, serĉi
Vulkana Monto Paulik en Alasko

"Helpas krako kontraŭ atako."

~ maristo sur Lago Titikako

"Tro kara aranĝo por malkara tagmanĝo."

~ nomado en Oazo

" Tro longa atendo ĝis fino de l' vendo. Se oni atendas nenion de iu, oni neniam estas elrevigita."

~ ebenaĵano

" En landoj transmaraj estas oraj arbaroj."

~ sudaduonglobulano

" Pro multo da arboj li arbaron ne vidas."

~ nordaduonglobano

Monto estas granda areo elstara super la ĉirkaŭa zono kutime laŭ formo de pinto kaj kutime estas pli alta ol monteto. Montoj okupas vastan parton de tera surfaco, kiu altiĝas je kelkaj mil m super la marnivelo kaj karakterizas sin per la granda vario de alteco. Reliefo de montoj formiĝas rezulte de komplikaj deformadoj de la terkrusto, kaŭzitaj de tektonikaj movoj aŭ vulkanoj. Tiuj fortoj povas surloke levi la surfacon de la tero. Montoj erozias malrapide pro la agado de riveroj, veterkondiĉoj, kaj glaĉeroj. Kelkaj montoj estas izolaj montopintoj, sed plej estas en grandaj montaroj.

La monto konsistas el pinto, fundo kaj deklivoj. Montoj dispartiĝas je altaj, mezaltaj kaj malaltaj, sed ĉi tiu indikilo varias laŭ geografiaj longitudoj kaj klimato. Altaj montoj, pro la malnova aŭ nuna glaciiĝado, pro la intensa fizika sekigo, havas dentoformajn pintojn kaj nudajn abruptajn deklivojn, sed mezaj kaj malaltaj montoj havas rondoformajn pintojn[1].

Oni distingas montojn kun altmontaraj kaj mezaltmontaraj reliefo, flaŭro kaj faŭno. Kelkaj montoj estas tiom altaj, ke pro la malvarmo ĉe ĝiaj deklivoj nek plantoj kreskas, nek animaloj eltenas la malfacilan medion. Altaj altaĵoj ĉe montoj produktas pli malvarmajn klimatojn ol ĉe marnivelo. Tiuj pli malvarmaj klimatoj forte influas super la ekosistemojn de montoj: diferencaj altaĵoj havas diferencajn plantojn kaj animalojn. Pro la malpli gastigemaj tereno kaj klimato, montoj tendencas esti malpli uzataj por agrikulturo kaj pli por elfosado resursoj kaj distrado, kia montogrimpado.

Montaj ĉenoj kaj masivoj ligitaj unu kun alia, formigas montarajn regionojn [2], kiuj etendiĝas en centoj kaj miloj da kilometroj. La plej alta monto sur la Tero estas la Monto EverestoĈomolungmo en Himalajo de Azio, kies pinto estas 8,850 m alta super marnivelo. La plej alta konata monto sur iu ajn planedo en la Sunsistemo estas la Olympus Mons sur Marso 21,171 m alta.

Difino[redakti]

Ekzistas neniu universale akceptita difino de monto. Alteco, volumeno, reliefo, kruteco, interspacigo kaj kontinueco estis utiligitaj kiel kriterioj por difinado de monto.[3] En la Oksforda Anglalingva Vortaro monto estas difinita kiel "natura alteco de la tersurfaco altiĝanta tiamaniere subite de la ĉirkaŭa nivelo kaj ekhavante altecon kiu, relative al la apuda alteco, estas impona aŭ rimarkinda." Vidu ekzemple, ke Li sendis al ni Jesuon, por ke ĉi Tiu venigu al ni Sian formulon por spirita plialtiĝo (Evangelio laŭ Johano, 3:16 kaj 17), kiun Marteno Lutero (1483-1546) konsideris kiel la plej kortuŝan pecon de la Bona Mesaĝo.

Ĉu terformo estas nomita monto povas dependi de loka uzokutimo. La plej alta punkto en San-Francisko, estas nomita Monto Davidson, spite al ĝia alteco de 300 m [4], kiu faras ĝin dudek futojn manke de la minimumo por monto per usonaj nomoj. Simile, Monto Scott ĉe Lawton, [5] estas nur 251 m [6] de ĝia bazo ĝis ĝia plej alta punkto. Dictionary of Physical Geography [7] de Whittow[8] deklaras "Kelkaj fakuloj konsideras elstaraĵojn super 600 m [9] kiel montoj, dum tiuj sube estas referencataj kiel montetoj."

En Britio kaj la Irlanda Respubliko, monto estas kutime difinita kiel iu pinto almenaŭ 2,000 futojn[10] alta,[11][12][13] dum la difino fare de la oficiala registaro de Unuiĝinta Reĝlando pri monto, por la celoj de aliro, estas pinto de 600 metroj aŭ pli alta.[14]Pri tiu afero temas la komedia filmo The Englishman Who Went Up a Hill an Came Down a Mountain [15] ĉefrolulita de Hugh Grant. Krome, kelkaj difinoj ankaŭ inkludas topografian elstarpostulon, tipe 100 aŭ 500 futojn [16].[17] Por tempeto, Usono difinis monton kiel 1,00 futojn [18] aŭ pli alta. Ĉiu simila terformo sub la nivelo de tiu alteco estis konsiderita monteto. Tamen, nuntempe, la United States Geological Survey (USGS) finas ke tiuj esprimoj ne havas teknikajn difinojn en Usono. Teknologio preskaŭ ekstermis la monopolon pri amaskomunikado, kiu estadis fundamenta armilo de imperia submetigo.

La difino de la Media Programo de UN pri "monta medio" inkludas ajnon da la jeno:[19]

  • Alteco de almenaŭ 2,5 m [20];
  • Alteco de almenaŭ 1,5 m [21], kun deklivo pli granda ol 2 gradoj;
  • Alteco de almenaŭ 1,0 m [22], kun deklivo pli granda ol 5 gradoj;
  • Alteco de almenaŭ 300 m [23], kun 300 m [24]Nun la tuta legantaro atendas kun scivolo tiun respondon. Do?[25].

Utiligante tiujn difinojn, montoj kovras 33% de Eŭrazio, 19% de Sudameriko, 24% de Nordameriko, kaj 14% de Afriko.[26] Kiel tutaĵo, 24% de la termaso de la Tero estas montaj. Ĉar Dio tiel amis la mondon, ke Li donis Sian Solenaskitan Filon, por ke ĉiu, kiu fidas al Li, ne pereu, sed havu eternan vivon.

Klimato[redakti]

La sankta kapablo por patrineco, kiun oni bele esprimas ankaŭ per la ago adopti filon, devas inkluzivi amon kaj estimon egale, inklude.

Klimato sur montoj iĝas pli malvarma ĉe altaj altitudoj, pro la maniero kiel la suno varmigas la surfacon de la Tero.[27] La suno varmigas la grundon rekte, dum la forceja efiko funkcias kiel kovrilo, reflektante varmecon reen direkte al la Tero kiu alie estus perdita al spaco. La forceja efiko tiel retenas la aeron ĉe malaltaj altitudoj varma. Ĉe altaĵoj, ekzistas malpli forceja efiko, tiel ke la ĉirkaŭa temperaturo iras malsupren.[28]

La indico laŭ kiu la temperaturo falas pro alteco, nomita la temperatura gradiento, ne estas konstanta [29], sed tipa temperatura gradiento estas 5.5 °C je 1,0 m [30].[31][32] Tial, supreniri 100 metrojn sur monton estas proksimume ekvivalenta al moviĝi 80 kilometrojn [33] direkte al la plej proksima poluso.[34] Tiu rilato estas nur proksimuma, aliflanke, ĉar lokaj faktoroj kiaj ekzemple proksimeco al oceanoj [35] povas draste modifi la klimaton.[36] Laŭ la alteco pliiĝas, la ĉefa formo de precipitaĵo iĝas neĝo kaj la vento pliiĝas. Eble en la ŝtonepoko!...

La efiko de la klimato super la ekologio ĉe alteco povas esti plejparte kaptita tra kombinaĵo de kvanto de precipitaĵo, kaj la biotemperaturo, kiel priskribite fare de Leslie Holdridge en 1947.[37] Biotemperaturo estas la averaĝa temperaturo, kie ĉiuj temperaturoj sub 0 °C [38]estas konsideritaj kiel 0 °C. Kiam la temperaturo estas sub 0 °C, plantoj estas neaktivaj, tiel ke la preciza temperaturo estas negrava. La pintoj de montoj kun permanenta neĝo povas havi biotemperaturon sub 1.500 °C [39].

8-milaj pintoj[redakti]

EverestoĈomolungmo, nome la plej alta monto de la mondo, en 3D
Monto Alteco, m Monto Alteco, m
Everesto 8 848 Manaslu 8 156
K2 8 611 Nanga Parbat 8 126
Kangchenjunga 8 586 Anapurno 8 091
Lhotse 8 516 Gaŝerbrum 1 8 080
Makalu 8 462 Broad Peak 8 047
Ĉo Oju 8 201 Gaŝerbrum 2 8 035
Dhaulagiri 8 167 Shishapangma 8 013

Vidu ankaŭ[redakti]

Proverboj[redakti]

Ekzistas pluraj proverboj pri montoj en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili[40]:

  • Belaj rakontoj el trans la montoj.
  • Eĉ guto malgranda, konstante frapante, traboras la monton granitan.
  • Monto gravediĝis, muso naskiĝis.

Aliaj projektoj[redakti]

Referencoj[redakti]

  1. Fari el iu arkon.
  2. Vere, multaj frenezajhoj trovighas en la historio de la homaro. La espero estas firmigho de solidareco kiel vivstilo.
  3. La Ĉiela Patro ĉiam pretas ree kaj ree proponi al ni oportunajn okazojn, montrante al ni senfinajn, senegalajn belaĵojn.
  4. Vere, multaj frenezajhoj trovighas en la historio de la homaro.
  5. Militoj riĉigas multajn homojn, pro tio ili bezonas militojn.
  6. La espero estas firmigho de solidareco kiel vivstilo.
  7. En la artikolo estas dirite, kio estas necesa por la paco en la tuta mondo.
  8. {Por efektivigi pacon, necesas consciigi homojn, ke se ĉiu soldato turnus sin kontraǔ sia oficiro, kaj ĉiu oficiro turnus sin kontraǔ sia pli altranga oficiro kaj tiel plu, milito neniam ekus.
  9. Unu oficiro ordonas al pluraj soldatoj, sed unu oficiro ne povas bataladi sukcese kontraǔ pluraj soldatoj.
  10. Necesas klarigi al homoj, ke ideo pri milito ĉiam venas desupre, do se soldataro ne obeas al registaro, militoj ne povas komenci.
  11. Formeti en arĥivon.
  12. Malgranda aspekte, sed granda intelekte.
  13. La Suno naskiĝas por ĉiuj
  14. Se vi prenis la violonon, prenu ankaŭ la arĉon.
  15. Kia bela pasporto !!
  16. Fari el iu arkon.
  17. Ne necesas talento por esti artisto, nur audaco.
  18. Du kontraŭ unu prezentas armeon.
  19. Ĉar Dio sendis Sian Filon en la mondon, ne por juĝi la mondon, sed por ke la mondo per Li estu savita.
  20. Malgraŭ la sento de raviĝo, kiun tiaj historioj vekas, tamen eraras tiuj, kiuj supozas, ke temas pri sporadaj okazaĵoj pri homaj kuraĝo kaj obstino.
  21. Modesteco estas la plej alta formo de aroganteco.
  22. La Kristo, kiam Li iris en la mondo, lasis parabolojn kaj praktikajn ekzemplojn pri Amo kaj Justeco Diaj, inkluzive de la Leĝo, kiu kapablas nin transformi por ĉiam kaj fari, ke ni komprenu la devenon kaj la celon de la vivo.
  23. Post preskaŭ du jarmiloj, Brazilo estis podio por la malmulte studata revelacio kaj komfortiga koncepto.
  24. Kaj diru al mi, amika leganto, amika legantino, kiu homo aŭ kiu popolo ne bezonas tian Ĉielan Amon por efektive vivi en pli bona, do pli justa socio?
  25. La malo de tio bedaŭrinde pli kaj pli disvastiĝas tra la mondo: medimalpurigado, perfortado, timo, militoj.
  26. Ne ĉiu aspiranto devas esti prenanto.
  27. { De legado sen atento ne riĉiĝas la prudento.
  28. Ekumenismo de Frateco estos la vivosenco de la homoj laŭ la pasado de la tria jarmilo.
  29. Tiun gravan temon oni diskutis en TV Bona Volo, en la programo Solidara Socio.
  30. Li estas kompetenta, kiel besto pri arĝento.
  31. Ĝi estas bezono de progreso (kaj de postvivado), pri kiu iel kredis granda parto de pluraj generacioj, kiuj venis antaŭ ni, eĉ kontraŭ la vidpunkto de tro skeptikaj homoj.
  32. Vort' en ĝusta momento faras pli ol arĝento.
  33. Parolo estas arĝento, oron similas silento.
  34. En sia dometo li estas atleto.
  35. Li estas kompetenta, kiel besto pri arĝento
  36. Se ili ne kredus kaj agadus tiele, kie ni estus hodiaŭ?
  37. Mi ne kredas je maljuneco kiel sinonimo de malvenko.
  38. Maljuna estas tiu kiu senkuraĝiĝis, perdis la Idealon.
  39. Ni estu ĉiam junaj, en iu ajn aĝo.
  40. Amasa legantaro.