Meso

El Neciklopedio
Iri al: navigado, serĉi

"Pastro vivas de preĝoj, advokato de leĝoj"

~ Zamenhof pri mesoj

"Maxim kordial saluto, Idistaro!"

~ Idisto


48.jpg

Meso estas planlingvo proponita de Sidni Bond, Somerset en 1926 ĉefe al la katolika religio, sed ankaŭ de iuj aliaj Kristanaj konfesioj.

Li ankaŭ kreis Omnezon, Domnion, Optezon kaj Optoezon.

Ĝia vortprovizo estas ĉefe bazita sur la angla.


Ĝi konsistas el du partoj:

  • Komenco
  • Post komenco, la fino.


Specimeno:

  • Te basi most bon por lingu international esti elementes latinal vivint en lingus modem.
  • (Traduko): La bazo pli bona por lingvo internacia estas elementoj latinidaj vivantaj en lingvoj modernaj.


La projekto ricevis la bibliotekan klasifikon 419.41 “1926” de Biblioteko Butler.

Utilo[redakti]

Per meso, pedofiliistoj povas kontaktigi infanojn!

Verkformo[redakti]

(en la tradicia kompletigo far F.X. Süßmayr)

I. Introitus: Requiem aeternam, Adagio, d (Klarigo: unuopaj literoj indikas la tonalon: minuskla skribo estas minoro, majuskla skribo estas maĵoro) (ĥoro, sopransoloo, ĥoro). Tuj allige:

II. Kyrie, Allegro, d (fugo) (ĥoro)

III. Sequenz

  1. Dies irae, Allegro assai, d (ĥoro)
  2. Tuba mirum, Andante, B (soloistkvarteto)
  3. Rex tremendae, g (ĥoro)
  4. Recordare, F (soloistkvarteto)
  5. Confutatis, Andante, a (ĥoro)
  6. Lacrimosa, d (ĥoro)

IV. Offertorium

  1. Domine Jesu, Andante con moto, g (ĥoro, soloistoj), fugo Quam olim Abrahae (ĥoro)
  2. Hostias, E (Chor) mit Wiederholung der Fuge Quam olim Abrahae

V. Sanctus, Adagio, D kun fugo Osanna (Chor)

VI. Benedictus, Andante, B (soloistkvarteto) kaj fugo Osanna (ĥoro)

VII. Agnus Dei, d (ĥoro). Tuj allige:

VIII. Communio: Lŭ aeterna, Adagio, d (Sopransolo, Chor) + Allegro, d (fugo, ĥoro) (parodio de Introitus de Mozart [ekde takto 19] kaj Kyrie)

Historio[redakti]

La unua katolika diservo okazis dum la unua UK en 1905 en Boulogne sur Mer, en la preĝejo de S. Nikolao, al kiu estis invititaj ĉiuj kongresanoj, ankaŭ Zamenhof ĝin ĉeestis. Dum la 2-a UK en Genčve, pastro Peltier ricevis de Papo Pio la 9-a la aprobon al sia laboro, kaj dum la katolika diservo li la unuan fojon predikis. Depost tiam ĉe ĉiu UK la katolikoj okazigis regule siajn diservojn, dum kiuj predikis en Esperanto diversnaciaj pastroj. En 1907 Richardson, belga, Frohns, germana; 1908 Kanoniko Pichot el Monaco; 1909 Bazilio kaj Sacher, hispana. Post la kongreso en Barcelona, 15 sept. 1909 Pro Marko Lliro en Montserrat. Hispano predikis tre elokvente, post kio Pro Richardson per solena beno inaŭguris la standardon de IKUE. En 1911 Richardson kaj Parker, angla; 1912 J. Szurek, pola, 1913 J. Lajos, hung. Certe tre grava katolika diservo okazis 26 aŭg. 1913 en Bern, kiu estis funebra diservo pro la subita morto de Richardson, prez. de IKUE. Ankaŭ ĉi tiun diservon ĉeestis Z kun sia familio. En 1925 predikis Pro Carolfi, itala, 1927 Pro Cseh hung., 1928 Font Giralt, hisp., 1929 Pro Holik, hung., 1930 Pro Gaffey, Irlando, 1931 d-ro Kukulko, pola, 1932 d-ro Christanell, Aŭstrujo, 1933 la ĉina franciskana monaĥo J. B. Kao.

Depost 1910 la katolikistoj dum siaj internaciaj kongresoj ĉiam okazigis diservojn. Predikis i. a.: 1910 Richardson, 1911 Richardson kaj Parker, 1912 Parker kaj Bianchini, itala, 1913 Bianchini kaj Carolfi, 1920 (Hago) Pro Lutkie kaj Poell, ned. 1922 Meŝtan, Aŭstrujo, 1923 Mons. Giesswein, hung., 1924 Carolfi, 1926 Ramboŭ, franca kaj Carolfi 1927 Font Giralt kaj Carolfi, 1928 F. Giralt kaj Verschure, nerdo, 1929 prof. Schmalbaug, Aŭstralia, Poell, Ramboŭ, kaj F. Giralt, 1930 Ramboŭ kaj Kiglits (Ákos., hung).

Tre menciinde estas ankoraŭ, ke Pro Decoene, belga misiisto en la urbo Brandaro, Manitoba-ŝtato, Kanado, uzis praktike E-n en ĉiuj Diservoj inter siaj paroĥanoj el ĉ. 17 malsamaj lingvoj: li tie kateĥizis, predikis kaj admmistris la sakramentojn E-lingve. Same faris Pro Jubenville en Saint Félix, Kanado; kaj aliaj misiistoj en Ĥinujo.

Laŭ la Konversacia Gazeto, (1931) la unua Diservo kun kantoj okazis 26 okt. 1896 en la katolika preĝejo de Smolensk (Rusujo).

Ĝi estis ludita en la funebro de Ludwig van Beethoven.

Okazo[redakti]

Post la morto de elektoprinco Aŭgusto la 1-a de Saksio la 1-an de februaro 1733 oni ordonis tutlandan funebron inter la 15-a de februaro ĝis 2-a de julio 1733, en kiu neniu muziko rajtis esti prezentata. Tiutempe Bach pretigis partituron kaj voĉojn de la unua versio. La prezentovoĉojn li omaĝis al la sukcedinto elektoprinco Frederiko Aŭgusto la 2-a. En sia akompanletero de la 27-a de julio 1733 li petis pri la titolo de kortega kapelmajstro („Praedicat von Dero Hoff-Capelle“). La saksia reĝokortego estis katolikapost la persona unuiĝo kun la regno Pollando.

Kial Bach elkonstruis ĉi tiun mallongan meson al kompleta Missa tota, ne estas plenklare. Ĉar li ekde meze de la 1730-aj jaroj komencis ankaŭ krei aliajn ciklajn verkojn kun modelkaraktero (Goldberg-variaciojn, kristnaskoratorion, la arton de la fugo), oni supozas, ke la pliampleksigo rilatus kun ĉi tiu strebado. Laŭ pli nova teorio[1] ankaŭ povus temi pri mendo de grafo Johann Adam von Questenberg el Bohemio. Tiam la meso estus prezentita en Bohemio kaj eble eĉ en Vieno.

Verkhistorio[redakti]

Bach verkis dum malsamaj tempo pri ĉi tiu meso:

  • Sanctus li jam komponis en 1724 por la unua kristasktago.
  • En 1733 ekestis Kyrie kaj Gloria (Missa brevis). Ĉi tiu unua versio estis uzebla kaj en la lutera kaj en la katolika diservo. La 21 voĉojn de ĉi tiu versio Bach prezentis kun omaĝoskribo en julio ĉe la katolika dresdena kortego lige kun la peto pri donado de la titolo "kortega komponisto". Nur post multaj memorigoj, pluaj omaĝoj kaj multaj koncertoj li ricevis novembron 1736 la titolon „elektoprinca-saksia kaj reĝa-pola kortega komponisto“. Ĉu ĉi tiu voĉaro iam ajn estis prezentata, ĝis nun ne estas konata.
  • En 1748 Bach decidis pliampleksigi la meson per Credo, Sanctus kaj Agnus Dei, parte per novkomponaĵoj, parte per parodia aliverkado de jam ekzistaj movimentoj el siaj kantatoj.

Prezentadoj[redakti]

Ke la meso el 1733 ne estis destinita por la uzado en lepsiko, montras la ciferita ĝeneralbasa voĉo en ĉambrotono: en Lepsiko la preĝejaj orgenoj estis agorditaj en la pli alta ĥortono, tiel ke Bach por la lepsikaj prezentadoj igis pretigi ĉiam transponitan orgenvoĉon. Bach konis la novan orgenon de Gottfried Silbermann en la dresdena Sophia-preĝejo de siaj vizitoj en 1725 kaj 1731. La 23-an de junio la filo de Bach Wilhelm Friedemann estis dungita kiel orgenisto de ĉi tiu preĝejo. Plua indico por ebla "privata" destinado de la meso estas, ke ĉiuj skribistoj de la voĉoj venis el la familia rondo (Anna Magdalena, Wilhelm Friedemann kaj Carl Philipp Emanuel).

Trotz der Unterschiedlichkeit des Materials, der unterschiedlich langen Entstehungszeiten und der Vielfalt archaischer, traditioneller und moderner Formen und Stilmittel gelang es Bach, einen in sich geschlossenen Vokalzyklus von hoher Aussagekraft zu schaffen. Allerdings überschritt er damit die Möglichkeiten der lutherischen Liturgie (im Gegensatz zu den nur zweiteiligen Lutherischen Messen BWV 233-236) und erlebte selbst nie eine Gesamtaufführung des Werkes.

Nach dem Tod seines Sohns Carl Philipp Emanuel 1788, der die Partitur geerbt hatte, wurde diese 1805 nach mehreren Verkaufsversuchen von dem bekannten Musikschriftsteller, Verleger und Komponisten Hans Georg Nägeli aus Zürich erworben.

In Berlin probte Carl Friedrich Zelter mit seiner Sing-Akademie 1811 an verschiedenen Teilen der Messe. Zu einer öffentlichen Aufführung in zwei Teilen kam es jedoch erst am 20. Februar 1834 (Teil 1) sowie am 12. Februar 1835 (Teil 2)[2]. In Wien und Frankfurt/Main wurden einige Teile der Messe aufgeführt. In den Erinnerungen Louis Köhlers findet man den Hinweis zu einer Aufführung der Messe von der Braunschweiger Sing-Akademie unter ihrem Leiter Friedrich Konrad Griepenkerl. Man darf die Aufführung, deren genauer Zeitpunkt unbekannt ist, in den Zeitraum von 1829 (Aufführung der Matthäus-Passion in Berlin unter Felix Mendelssohn Bartholdy; eventuell bereits zuvor) bis 1836 ansetzen. Diese − vielleicht in einem eher privat gehaltenen Rahmen durchgeführte − Aufführung kann man möglicherweise als erste Wieder-Aufführung des Werkes in Deutschland ansehen.

Ekestohistorio[redakti]

Franz Schubert, litografio de C. Helfert laŭ Josef Kriehuber, (postmorta)

La unua versio de la meso ekestis inter 1819 kaj 1822, la dua versio inter 1825 kaj 1826. Male al la aliaj mesoj Schubert ne komponis la Missa solemnis (solenan meson) en A♭-maĵoro ne laŭ mendo aŭ pro certa festo, por kiu ĝi estus konceptita. Tio jam pruvas la tempo, kiun okupis la komponado: Neniu el liaj verkoj lin okupigis pli longe ol la meso en A♭-maĵoro, Schubert verkis kun interrompoj ekde novembro de 1819 ĝis decembro de 1822 pri ĉi tiu verko. Ferdinand Schubert prezentis la meson supozeble jam en 1822 aŭ 1823 en la Paroĥpreĝejo Altlerchenfeld je Vieno, kie li estis ĥorestro. Ĉi tiu unua prezentado tamen ne kontentigus lian fraton Franz.

Kiam li en 1826 intencis kandidatiĝi por la libera vicmuzikestra posteno ĉe Hofkapelle, li fundamente aliverkis la meson, plialtigante ekz. kelkajn pasaĵojn en la ĥorvoĉoj, subtenante ilin per instrumentoj, simpligante la akompanajn ludfigurojn de la arĉinstrumentaj voĉoj kaj komponante novan fugon por la fino de la Gloria.

Tiun ĉi duan version li transdonis al kortegomuzikestro Joseph Eybler – posteulo de Antonio Salieri – por prezentado en la viena kortegomuzikistaro. Ĉi tiu tamen resendis ĝin al li kun la vortoj „La meso estas bona, sed ne komponita en tiu stilo, kiun ŝatas la imperiestro”. Por lia moŝto tamen evidente ankaŭ la aliverkita versio estis tro longa kaj ankoraŭ tro malfacila. Unuopaj movimentoj eksonis nur denove en 1863 en la lepsika Gewandhaus kaj en 1874 en la Viena Muzikasocio sub direktado de Johannes Brahms. En 1875 aperis unua presita notoeldono.

Ekesto kaj historio[redakti]

Franz Schubert, litografio de C. Helfert laŭ Josef Kriehuber, (postmorta)

Laŭ noto en la partituro-memskribaĵo la ĵus 18-jara Schubert komponis la meson en malpli ol semajno, ekde la 2-a ĝis 7-a de marto 1815. Ĉar li pro tio interrompis la verkadon pri sia 2-a simfonio, oni rajtas supozi, ke Schubert ricevis mendon por komponado de la meso. En la unua versio li planis por la orkestro nur malgrandan instrumentistaron (2 violonojn kaj kontinuan bason, ampleksitajn per vjolo). Supozeble Schubert mem direktis la unuan prezentadon de la verko tiuforme en 1815 je la paroĥopreĝejo de Lichtental.

Je ne klare difinita pli malfrua tempo Schubert pliampleksigis la instrumentadon de la verko per trumpetoj kaj timbaloj. Ĉar Eusebius Mandyczewski, eldonisto de la verko kadre de la malnova eldono de la verkaro de Schubert (1887), rigardis ĉi tiujn ampleksigojn kiel falsaĵojn, li enprenis en la eldonon nur la unuan version, kio restis decida por la kompreno de la meso dum la venontaj jardekoj. Nur en la 1980-aj jaroj oni retrovis la originalan voĉaron el la plumo de Franz Schubert kun la instrumentaj pliampleksigoj en Klosterneuburg, kie estis okazinta la 11-an de julio 1841 la unua dokumentebla prezentado de ĉi tiu versio.

La unua presado de la meso okazis en 1846, tamen false sub la nomo de la iama muzikestro de la praga katedralo Robert Führer, kiu mallonge antaŭe estis perdinta sian postenon pro trompo kaj poste pro diversaj krimetoj eniris malliberejon. La frato de Schubert Ferdinand postulis tial en 1847 per gazetartikolo la reĝustigon, kiu okazis je la sekva eldono de la presaĵo.

Ferdinand Schubert ampleksigis en 1847 siaflanke la instrumentadon de la meso per hobojoj (aŭ klarnetoj) kaj fagotoj.

Meso n-ro 5 en A♭-maĵoro[redakti]

Meso n-ro 5 en A♭-maĵoro D 678 estas meskomponaĵo por solkantistoj, ĥoro kaj orkestro de Franz Schubert el la jaroj 1815 resp. 1826.

Harmoniemesse[redakti]

La Harmoniemesse (laŭvorta traduko: harmonimeso) en Bb-maĵoro de Joseph Haydn (Hob. XXII: 14) ekestis en 1802 kaj estas la lasta granda meso de Haydn. Ĝia nomo devenis de ĝia blovinstrumentaro, kiu estis nekutime granda por la tiamaj cirkonstancoj kaj kiu memoris pri Harmoniemusik, germana vorto por blovmuzikensemblo.

La meso travivis sian unuan prezentadon la 8-an de septembro 1802 en la Bergkirche (montopreĝejo) je Eisenstadt. Ĝi daŭras ĉ. 46 minutojn. La ensemblo konsistas el kvar solovoĉoj, ĥoro, arĉinstrumentoj, fluto, 2 hobojoj, klarnetoj, fagotoj, kornoj, trumpetoj, timbaloj kaj orgeno.

Fono[redakti]

Haydn verkis la meson por sia longjara komisianto kaj patrono Princo Esterhazy. Kiel diras ĝia nomo„Meso en angoro“, la meso ekestis en ege malfacila epoko, nome tiu de la napoleonaj militoj. Tio montriĝas ankaŭ per tio, ke ĝi estas la ununura meso, kiun Haydn verkis en minora gamo. Krome la ensemblo konsistas el tri aldonaj trumpeto, ĉar la princo maldungintis siajn lignoblovistojn. La origina ensemblo do estis: arĉinstrumentoj, trumpetoj, orgeno kaj timbaloj. Haydn poste replenigis ĝin per lignaj blovinstrumentoj.

La meso havas jenajn klasikajn movimentojn: Kyrie, Gloria, Credo, Sanctus, Benedictus kaj Agnus Dei. Ĝi surmontras multajn tenebre sonantajn momentojn, sed interese ankaŭ jubilajn trumpetofanfaraĵojn.

Kromnomo[redakti]

Ĝi dankas sian kromnomon al la fakto, ke la brita admiralo Horatio Nelson dum sia hejmenvojaĝo de la venkinta marbatalo antaŭ Aleksandrio (ĉe Abukiro), kie li neniigis preskaŭ la tutan francan ŝiparon, vizitis Princon Nikolaus la 2a de Esterházy, dum kiam oni prezentis al Nelson ĝuste ĉi tiun meson.

Alia legendo diras, ke Haydn dum la laboro pri la meso eksciis, ke Nelson venkis Napoleon ĉe Abukiro. Al tiu oni ankaŭ atribuas la trumpetofanfaraĵojn ene de la Benedictus.

Ekesto, prezentado kaj akcepto[redakti]

Franz Schubert, litografio de C. Helfert laŭ Josef Kriehuber, (postmorta)

La meso E♭-maĵora ekestis junion kaj julion de la lasta vivojaro de Schuberts (1828). Kiel multaj aliaj el liaj malfruaj verkoj (granda simfonio en C-maĵoro, Winterreise ktp.) Schubert neniam aŭdis ĝin. Schubert laŭdire diris pri la verko, ke li estis alstrebanta „la plej supran en la arto“. La unua prezentado okazis la 4-an de oktobro 1829 en la paroĥopreĝejo „Heilige Dreifaltigkeit“ je Vieno-Alsergrund, en kiu Michael Leitermayer, amiko de Schubert, estis ĥorestro. La publiko ege ŝatis la meson, kaj ĝi estis plurfoje ripetata.

Strukturo[redakti]

  • Kyrie (soprano sola, ĥoro – G-maĵoro)
  • Gloria (soprano kaj baso solaj, ĥoro – D-maĵoro)
  • Credo (ĥoro – G-maĵoro)
  • Sanctus (ĥoro – D-maĵoro)
  • Benedictus (soprano, tenoro kaj baso solaj, ĥoro – G- maĵoro modulas al D-maĵoro)
  • Agnus Dei (soprano kaj baso solaj, ĥoro – e-minoro modulas al G-maĵoro)

La prezentado daŭras proksimume 25 minutojn.

Alie[redakti]

Bach subdividis la kvin partojn de la ordinariumo por sia komponaĵo en kvar manskribajn detranĉojn:

Ĉi tiuj detranĉoj konsistas el unuopaj, sinsekvaj ĥormovimentoj kaj arioj.

Kyrie[redakti]

La Kyrie staras en E♭-maĵoro, 3/4-takto, kaj estas komponita kiel tuta, granda triparta peco. En la unua parto superregas tre trankvilaj movoj, la plej mallongaj notoj estas okonaj, nur la baso alportas interesan ritman movofiguron. En la dua parto la humoro ŝanĝiĝas kaj ankaŭ la movo, nun la arĉinstrumentoj ludas triole, la melodia kaj same dinamika supro estas atingata, post tio sekvas la resumo de la unua parto.

Gloria[redakti]

La Gloria staras en B♭-maĵoro kaj estas ankaŭ triparta, tamen kun taktoŝanĝiĝo antaŭ la Domine Deus, ekde 4/4 Allegro moderato e maestoso al 3/4 Andante con moto. La ĥoro komenciĝas sen instrumentoj kaj modulas ekde B♭-maĵoro ene de tri taktoj al G-maĵoro kaj poste al F-maĵoro (dominanto). Poste komenciĝas polifonia parto, antaŭ ol en takto 20 denove aperas homofonia movimento, sen uzado de la arĉinstrumentoj. Ĉi tiun principon Schubert daŭrigas por la tuta unua parto kaj ankaŭ por la resumo de ĉi tiu. Tre emociiga aperas la Domine Deus en g-minoro, 3/4-takto. Ĝi komenciĝas en fortisimo kun uzado de la trombonoj. La resumo komenciĝas same kiel la unua parto, nun pri la vortoj „Quoniam tu solus sanctus“, kaj en takto 260 komenciĝas en moderato, alla breve, la granda fugo pri la vortoj „Cum sancto spiritu in Gloria Dei patris. Amen.“. Ĉi tiu fugo estas 204 taktojn longa kaj plena je abunda kromatismo.

Credo[redakti]

Eĉ pli longe ol la Gloria daŭras la Credo, denove la movimento estas triparta, kun taktoŝanĝiĝo ekde moderato, alla breve, al andante, 12/8. La movimento staras en E♭-maĵoro kaj komencas en pianisimo per timbalosolaĵo. Kiel en Gloria alternas daŭre polifoniaj kun homofoniaj partoj. La „Et incarnatus est“ estas trio por du tenoroj kaj soprano en A♭-maĵoro kaj enbuŝiĝas en la „Crucifixus“, en kiu denove kantas la ĥoro. Ĉi tiuj du partoj estas ripetataj, kio ankaŭ kaŭzis kritikon, ĉar post la „Crucifixus“ devas sekvi la „Resurrexit“, jen opinias muzikrecenzistoj. Per la „Resurrexit“ tamen komenciĝas la resumo. La fugo (atingata sen taktoŝanĝiĝo) pri la teksto „Et vitam venturi saeculi“ (proksimume: „kaj eterna vivo“) daŭras nun eĉ 224 taktojn. Ĝi estas unu el la plej longaj fugoj en la klasikromantisma meskompozicio.

Sanctus[redakti]

La Sanctus, adaĝo, 4/4 taktoj, estas unu el la plej interesaj ŝubertaj movimentoj. Ne kiel kolosan glorkanton al Dio, sed kiel humilan preĝon Schubert komprenis la tekston. La movimento komenciĝas per tremsona E♭ de la arĉinstrumentoj kaj ribelas trifoje ekde pianisimo al fortisimo, modulas ekde E♭-maĵoro trans b-minoro kaj g-minoro al e♭-minoro kaj atingas trans c♭-minoro kaj F-maĵoro al dominanto B♭-maĵoro . Post tio komenciĝas fugato pri la vortoj „Pleni sunt coeli...“, la tuto estas nun ripetata per aliaj harmonioj, antaŭ ol ekiĝas la Osanna, mallonga fugo en E♭-maĵoro, 2/4 takto.

Benedictus[redakti]

En A♭-maĵoro staras la Benedictus, andante, alla breve. Jen prezentas la solistoj. La movimento ne sonas, kiel la plej multaj muzikigoj de Benedictus, dolĉa kaj senzorga, estas io averta sur ĝi. Ankaŭ ĉi tiu movimento finiĝas per la Osanna.

Agnus Dei[redakti]

Kiel bazo de la Agnus Dei, andante con moto, 3/4 takto, c-minora, servis la lido „Der Doppelgänger“ el „Schwanengesang“. La minaca kvartona motivo estas ĉiam denove entonigita de iu ajn voĉo, estas la plej polifonia el ĉiuj movimentoj de ĉi tiu meso kaj ankaŭ tiu kun la plej abunda instrumentado. Kiel saviĝo el la malsereno de la movimento efikas la postsekva „Dona nobis pacem“, E♭-maĵoro, andante, alla breve. La ondumaj arĉmovimentoj kaj la homofonia tonmetaĵo efikas gaje viglaj kaj streĉaj. Post mallonga epizodo de Agnus Dei la meso finiĝas trankvile.

KTP[redakti]

Franz Schubert, litografio de C. Helfert laŭ Josef Kriehuber, (postmorta)

La unua prezentado de la meso okazus fine de 1816 en la Paroĥopreĝejo Lichtental, la solosopranon kantis Therese Grob, amikino el la junaĝo de Schubert. Alia prezentado dum la vivotempo de la komponisto estas pruvita por la malfrua somero de 1925 post publikigo de la voĉnotoj, kion raportis Ignaz Franz Castelli al Dresdeno:

En la paroĥopreĝejo je St. Ulrich ĉe la tiel nomata Placeto estis prezentata nova Missa solemnis [solena meso] el la plumo de nia ŝatata lido-komponisto Schubert okaze de la festo Naskiĝo de la Dipatrino kaj liveris la pruvon, ke la juna viro ankaŭ en la strikta eklezia kompozicio havas grandan lertecon. Ena valoro kaj efiko estas gravaj. --Ignaz Franz Castelli. Kiel helpi anksiulojn?

Alie[redakti]

Franz Schubert, litografio de C. Helfert laŭ Josef Kriehuber, (postmorta)

La meso en F-maĵoro estas la unua verko publike prezentita de Schubert. Je la unua prezentado la 25-an de septembro 1814 okaze de la centjara jubileo de la paroĥopreĝejo je Lichtental lia pli aĝa frato Ferdinand ludis la orgenon, Franz Schubert mem direktis, kaj Joseph Mayseder, koncertmajstro de la orkestro de la viena kortegomuzikistaro muzikis ĉe la unua pupitro violonon. Amikino de Schubert, Therese Grob, kiu ankaŭ kunmuzikis la unuajn prezentadojn de la mesoj en G-, B- kaj C-maĵoro, kantis la sopransolaĵon. Post la prezentado Antonio Salieri laŭdire brakumis sian lernanton kun la vortoj: "Franz, vi estas mia lernanto, kiu faros al mi ankoraŭ multan honoron." Nur dek tagojn poste, la 4-an de oktobro 1814 (nomfesto de Sankta Francisko), eksonis la meso en la viena Aŭgustena Preĝejo. Por prezentado printempon de 1815 Schubert komponis por alternativa “Dona nobis pacem” (D 185) novan [[]fugo]]n. Ĉi tiu tamen ne plu rilatas al la Kryrie-movimento de la unua versio. Kiel en ĉiuj el liaj meskomponaĵoj li preterlasis la frazon „Et unam sanctam catholicam et apostolicam ecclesiam“ (eo: „[Mi kredas] je la unueca sankta katolikaj kaj apostola eklezio“).

Alia Strukturo[redakti]

La meso konsistas el ses movimentoj:

  1. Kyrie
  2. Gloria
  3. Credo
  4. Sanctus
  5. Benedictus
  6. Agnus Dei

Ensemblo[redakti]

La b-minora meso postulas en sia lasta versio kvin kantsoloistojn (sopranojn 1/2, aldon, tenoron, bason), kvin- ĝis okvoĉan ĥoron same kiel riĉe okupitan orkestron (tri trumpetojn, timbalojn, ĉaskornon, du transversajn flutojn, du hobojojn, du amorhobojojn, du fagotojn, barokajn violonojn 1/2, vjolo, kontinuan bason). En Sanctus (Nr. 20) ludas tri hobojoj.

Muzikensemblo[redakti]

Priskribo de la verko[redakti]

La meso estas plejparte homofonie kaj kantece komponita kaj per tio orientita je la eblecoj de pli malgranda paroĥo. Nur la Benedictus estas strukturita kiel trivoĉa kanono, kaj la partoj Osanna de Sanctus kaj Benedictus estas komponitaj kiel fugatoj.

Kiel en ĉiuj siaj latinaj meskomponaĵoj Schubert preterlasis en la Credo la frazon Et unam sanctam catholicam et apostolicam ecclesiam ([Mi kredas je] la unueca sankta katolika kaj apostola eklezio), samkiel en ĉi tiu verko ankaŭ la frazon Et expecto resurrectionem mortuorum (Kaj mi atendas la releviĝon de la mortintoj), per kio li esprimas tutpersonajn rezervojn kontraŭ certaj ĉefaj katolikaj-kristanaj dogmoj.

La meso en G-maĵoro apartenas nun al la plej ofte prezentataj eklezimuzikaj verkoj de Franz Schubert.

H-Moll-Messe[redakti]

Manskribaĵo de la unua paĝo de Credo

La h-Moll-Messe (eo: b-minora meso) (BWV 232) estas unu el la plej elstaraj religiaj komponaĵoj de Johann Sebastian Bach. Temas je ĉi tiu verko pri komponaĵo, kiu baziĝas sur la kompleta ordinariumo de la latina mesteksto. Foje oni nomas ĝin laŭ atribuado de la romantismo ankaŭ Hohe Messe in h-Moll (alta meso en b-minoro). Laŭtipe tamen temas pri Missa Solemnis.

Graveco[redakti]

Ĉar la ampleksa, grande dimensiita kaj riĉe instrumentita meskomponaĵo enprenas elementojn de la konĉerta stilo el la epoko de Bach („Missa concertata“) kaj plejbonakaze povus esti uzata je ekleziaj altsolenaĵoj en liturgiaj mescelebradoj, la muzikŝatantoj de la 19-a jarcento donis al ĝi la kromnomon „Hohe Messe in h-Moll“ (alta meso en b-minoro), apoge sur la nomo „Missa solemnis“. La tonalonomo rilatas je tio kun la komenco de la verko - fakte nur malmultaj movimentoj estas en b-minoro, la plej multaj tamen estas en aliaj tonaloj (pro la naturtrumpeto plejparte en la paralela tonalo D-maĵoro).

Superrigardo[redakti]

BWV1 BC2   Tonalo Takto Parodiomodelo  
I   Missa (1733)        
1 1 Kyrie eleison (ĥoro) b-minoro 4/4    
2 2 Christe eleison (soprano 1, 2 soloo) D-maĵoro 4/4    
3 3 Kyrie eleison (ĥoro) f♯-Moll 4/2    
4 4 Gloria in excelsis (ĥoro) D-maĵoro 3/8   → BWV 191/1
5 5 Et in terra pax (ĥoro) D-maĵoro 4/4    
6 6 Laudamus te (soprano 2 sola) A-maĵoro 4/4    
7 7 Gratias agimus tibi (ĥoro) D-maĵoro 4/2 BWV 29/1 (EA3 1731) komp. Dona nobis pacem
8 8 Domine Deus soprano 1, tenoro sola) G-maĵoro 4/4 eble BWV 193a/5 (muziko perdiĝis) → BWV 191/2
9 9 Qui tollis peccata mundi (ĥoro) b-minoro 3/4 BWV 46/1 (EA 1723)  
10 10 Qui sedes ad dextram Patris (aldo solo) b-minoro 6/8    
11 11 Quoniam tu solus sanctus (baso sola) D-maĵoro 3/4    
12 12 Cum Sancto Spiritu D-maĵora 3/4   → BWV 191/3
II   Symbolum Nicenum (1748/49)        
1 13 Credo in unum Deum (ĥoro) A-miksolido 4/2    
2 14 Patrem omnipotentem (ĥoro) D-maĵoro 2/2 perdiĝinta modelo al BWV 171/1 (EA 1729 aŭ 1737)  
3 15 Et in unum Dominum (soprano I, aldo sola) G-maĵoro 4/4 perdiĝinta dueto, kiu devus servi jam en 1733
por BWV 213/11 kiel parodimodelo
2 variaĵoj
4 16 Et incarnatus est (ĥoro) h-Moll 3/4    
5 17 Crucifixus (Coro) e-minora 3/2 BWV 12/2 (EA 1714)  
6 18 Et resurrexit (ĥoro) D-maĵoro 3/4 supozeble BWV ald. 9/1  
7 19 Et in Spiritum Sanctum (baso sola) A-maĵora 6/8    
8 20 Confiteor (ĥoro) f♯-minoro 2/2    
9 21 Et expecto (ĥoro) D-maĵoro 2/2 BWV 120/2 (EA 1729)  
III   Sanctus (1725)        
  22 Sanctus (ĥoro) D-maĵoro 4/4; 3/84    
IV   Osanna, Benedictus, Agnus Dei, Dona nobis pacem (1748/49)        
1 23 Osanna in excelsis (Coro) D-maĵoro 3/8 supozeble BWV ald. 11/1 (EA 1732)  
2 24 Benedictus (tenoro sola) b-minoro 3/4    
3 25 Osanna repetatur D-maĵoro 3/8   ripetata
4 26 Agnus Dei (aldo sola) g-minoro 4/4 supozeble BWV ald. 196/3 (EA 1725), BWV 11  
5 27 Dona nobis pacem (ĥoro) D-maĵoro 4/2 BWV 232I//7 komp. Gratias agimus tibi

Rimarkoj:

1 1-a koloumno: nombrado laŭ la Bach-Werke-Verzeichnis (BWV)
2 2-a koloumno: nombrado laŭ la Bach-Compendium (BC)
3 UP = unua prezentado
4 Sanctus: 4/4 (trioleta), Pleni sunt coeli et terra: 3/8

La movimentojn Gloria (Nr. 4), Domine Deus (Nr. 8) kaj Cum Sancto Spirito Bach transverkis al latina kristnaskmuziko BWV 191 (inter 1743 kaj 1746).

Pri la parodimodeloj:

BWV 213 „Lasst uns sorgen, lasst uns wachen“ („Herkules auf dem Scheidewege“), profana kantato („Drama per musica“) okaze de la naskiĝdatreveno de la elektoprinco je Saksio Friedrich Christian la 5-an de septembro 1733. Ĉi tiu kantato poste servis kiel parodimodelo por partoj de la kristnaskoratorio (BWV 248, 1734/35). Sur la manskriba partituro von BWV 213 konserviĝis pri n-ro 11 skizo de perdiĝinta modelo, kiun Bach ja ne uzis por BWV 213, sed anstataŭe por n-ro 15 („Et in unum Dominum“) de Symbolum de Missa tota 1746/48 (BWV 232, BC E1).

Tekstmodelo[redakti]

kiel tekstmodelo al Bach servis la ordinariumo devenanta el la malnova eklezio laŭ la versio de la „Lepsikaj ekleziaj meditadoj“ el 1694.

Modeloj por la meso de 1733[redakti]

Kun la partoj Kyrie kaj Gloria la meso el 1733 estas missa brevis (kontraŭe al missa longaMissa tota, la kvinparta, kompleta meso; terminoj el la protestanta eklezia muziko, vidu: meso).

Ekipon la meso havas komune kun la magnificat (BWV 243) en sia verŝajne ankaŭ en 1733 ekestinta versio en D-maĵoro.

Por la ekstera formo de la numeroj 1, 2 kaj 3 al Bach servis kiel modelo Missa brevis (Kyrie kaj Gloria en g-minoro) de Johann Hugo von Wilderer (1670-1724), de kiu li pretigis kopion, verŝajne en 1731 je Dresdeno.

Pro skriberaro por la Kyrie en b-minoro (BWV 232I, Nr.1) deduktiĝas sur modelon en c-minoro. Ni lernos lignokonstrui por krei meblojn.

La tekststrukturo de BWV 193a, Nr. 5 supozigas, ke ĉi tiu dueto servis kiel modelo por la Domine Deus (BWV 232I, Nr. 8). La profana kantato estis omaĝmuziko por la nomfesto de elektoprinco Frederiko Aŭgusto la 1-a la 3-an de Aŭgusto 1727[3].

Pro stilaj kriterioj krom la movimentoj 2, 5, 6 kaj 12 ankaŭ la ceteraj movimentoj estus parodioj.

Luteraj mesoj de Bach[redakti]

Luteraj mesojMalgrandaj mesoj nomiĝas la kvar Missae breves (mallongaj mesoj) en F-maĵoro, A-maĵoro, g-minoro kaj G-maĵoro (BWV 233 bis 236) de Johann Sebastian Bach, kiuj male al la b-minora meso verŝajne estis destinitaj por liturgia uzo. Ili supozeble ekestis kelkajn jarojn post ĉi tiu kaj nun estas datigataj proksimume 1738/39[4]. Eble ili estis komponitaj por grafo Franz Anton von Sporck aŭ de ĉi tiu prezentita en Bohemio.

La Malgrandaj aŭ Luteraj mesoj enhavas de la meso nur Kyrie kaj Gloria, dum kiam mankas Credo, Sanctus, Benedictus kaj Agnus Dei. La nomo „lutera“ do estas ne tute celtrafa, ĉar ankaŭ aliaj partoj de la ordinariumo (kiajn entenas la b-minora meso) estas uzata en lutera diservo.

La Kyrie en ĉi tiuj mesoj estas pokaze unumovimenta, triparta ĥorkomponaĵo, la teksto de Gloria tamen estas subdividita en kvin movimentojn, kun ĥormovimentoj je la komenco kaj la fino kaj interŝovita soloarioj. La totala daŭro laŭas proksimume al tiu de averaĝa kantato – tio deduktiĝas je praktika uzado en la diservo.

Simile al la b-minora meso la Malgrandaj mesoj konsistas nure el parodioj, do aliverkadoj de jam ekzistasj ĥoraĵoj kaj arioj. Ĉiam por tio novversioj de la kantvoĉoj estis necesaj – ĉar la origine versigita germana kantatoteksto ja estis anstataŭata per latina prozo. Ĉi tiuj laboroj estas interpreteblaj kiel pruvo por la strebado de Bach dum liaj pli malfruaj jaroj, starigi okazajn verkojn, kiuj por li estis aparte valoraj, en pli altan, eltempigitan interrilaton.

La unuopaj mesoj[redakti]

Meso F-maĵoro BWV 233[redakti]

Movimento Titolo Tipo Tempo, taktspeco Tonalo Rimarko
  1 Kyrie eleison – Christe, Christe eleison – Kyrie eleison ĥoro ¢ F-maĵoro frua formo kiel BWV 233a
  2 Gloria in excelsis ĥoro 6/8 F-maĵoro
  3 Domine Deus basario 3/8 C-maĵoro Eble el BWV ald. 18[5]
  4 Qui tollis sopranarioe (adaĝo) c g-minoro el kantato BWV 102
  5 Quoniam tu solus aldario (vivace) 3/4 d-minoro el kantato BWV 102
  6 Cum sancto Spiritu ĥoro (presto) ¢ F-maĵoro el kantato BWV 40

Meso A-Maĵoro BWV 234[redakti]

Movimento Titolo Tipo Tempo, takspeco Tonaalo Rimaro
  1 Kyrie eleison – Christe, Christe eleison – Kyrie eleison ĥoro (ŝanĝanta) A-maĵoro
  2 Gloria, gloria in excelsis ĥoro (ŝanĝanta) A-maĵoro el kantato BWV 67 (tie movimento 4)
  3 Domine, Domine Deus basario (andante) c f♯-minoro
  4 Qui tollis peccata sopranario (adaĝo) 3/4 b-minoro el kantato BWV 179, movimento 5 (kantvoĉo forte aliverkita)
  5 Quoniam tu solus aldario 6/8 D-maĵoro el kantato BWV 79
  6 Cum sancto Spiritu ĥoro (grave) c –
(vivace) 12/8
A-maĵoro vivace-eltranĉaĵo el kantato BWV 136 (enkonduka ĥoraĵo)

Meso g-minora BWV 235[redakti]

Movimento Titolo Tipo Tempo, taktspeco Tonalo rimarko
  1 Kyrie eleison – Christe, Christe eleison – Kyrie eleison ĥoro c g-minoro el kantato BWV 102
  2 Gloria in excelsis ĥoro 3/4 g-minoro el kantato BWV 72
  3 Gratias agimus basario ¢ d-minoro el kantato BWV 187
  4 Domine Fili unigenite aldario 3/8 B♭-maĵoro el kantato BWV 187
  5 Qui tollis peccata, peccata mundiQuoniam tu solus tenorario (adaĝo) c –
(un poco allegro) 3/8
E♭-maĵoro el kantato BWV 187
  6 Cum sancto, sancto Spritu ĥoro c c-minoro el kantato BWV 187

Messe G-maĵora BWV 236[redakti]

Movimento Titolo Tipo Tempo, taktspeco Tonalo rimarko
  1 Kyrie eleison – Christe, Christe eleison – Kyrie eleison ĥoro ¢ G-maĵoro el kantato BWV 179
  2 Gloria in excelsis ĥoro (vivace) ¢ G-maĵoro el kantato BWV 79
  3 Gratias agimus basario 3/4 D-maĵoro el kantato BWV 138
  4 Domine Deus, agnus Dei dueto soprano-aldo ¢ a-minoro el kantato BWV 79
  5 Quoniam Tu solus tenorario (adaĝo) c e-minoro el kantato BWV 179
  6 Cum sancto Spritu ĥoro c – 3/4 C-maĵoro el kantato BWV 17

Liturgio[redakti]

Zwar wurde die h-Moll-Messe in der Bach-Familie als „catholische Messe“ bezeichnet[6], dennoch unterscheidet sich der Text an zwei Stellen vom katholischen Messentext: Im Gloria ist nach „Domine, fili unigeniti, Jesu Christe“ das Wort „altissime“ eingefügt. Dies entspricht der Fassung des "Neu Leipziger Gesangbuch" von Gottfried Volpius, welches Bach wohl als Vorlage verwandte. Im Sanctus steht statt „gloria tua“ „gloria eius“, was der Bibelübersetzung nach Martin Luther von entspricht.

Epistolo en la liturgio[redakti]

Kiel epistoloj en la liturgia senco oni nomas ekde la 12-a jarcento tiujn ĉi bibliajn tekstalineojn (perikopojn), kiujn oni elprenis je la dimanĉoj kaj festotagoj escepte de la pentekosta dimanĉo pokaze el la apostolaj leteroj de l‘ Nova Testamento, je la semajntagoj tamen ankaŭ el la skriboj de la Malnova Testamento escepte la psalmojn (komparu gradualo) kaj deklamis dum la diservo en la t.n. Unua Legado, dum kiam tekstoj el la Evangelio (evangeliaj perikopoj) estis rezervitaj por la Dua Legado.

Registroj de la epistoloj kaj evangeliaj perikopoj laŭ la ordono de la eklezia jaro komence estis aldonitaj la bibliajn plentekstoj kaj ekde la 6-a/7-a jarcento ellaboritaj kiel apartaj legaĵaroj kun pezentado de la legendaj alineoj. Tie la epistoloj estis enprenitaj en la epistolaro kaj la evangeliaj alineoj en la evangeliaro, kiuj ekzistis ankaŭ kiel apartaj libroj. Tiaj kompletaj aŭ partaj legaĵaroj pli kaj pli anstataŭis la bibliajn plentekstojn kiel propono por la diserva legado, tamen dum la paso de la malfrua mezepoko ili siaflanke pleje estis forpuŝitaj per la meslibro, en kiu la legaĵaro estis unuigita kun pluaj liturgiaj libroj kiel la sakramentaro kaj la gradualo vereint wurde.

La legado de la epistolo en la katolika mescelebrado havas ĝis nuntempe malpli altan rangon ol la evangelio, en kiu "la Sinjor‘ mem parolas". Tio ĉi estas rezervata al diakono, anstataŭe presbitero. Ĝi estas honorita per kandeloj kaj incenso kaj enkondukata aŭ finita per haleluja kiel saluto por Kristo, kies ĉeesto dum la evangelio oni kredas. Por la festaj kaj dimanĉaj evangelioj ofte ekzistas altvalora evangeliaro, ankaŭ la mezepokaj evangeliaroj ofte estis pli pompe ornamitaj kompare kun la epistolaroj. La epistolojn tamen kutime deklamis lektoroj el la ordinara legaĵaro aŭ meslibro, aparta epistolaro ne plu estas kutima.


Rekviemo[redakti]

Rekviemo estas diservo por mortintoj (lat.: missa pro defunctis). La nocio signifas kaj la liturgion de la diservo ĉe funebrosolenaĵo de la katolika eklezio kaj ankaŭ eklezimuzika komponaĵo por la memorigo pri mortintoj. Ĝi deduktiĝas de la unua vorto de la enkonduko Requiem aeternam dona eis, Domine („Eternan Silenton donu al ili, Sinjoro“).

Wolfgang Amadeus Mozart (postmorta portreto de Barbara Krafft)

La rekviemo en d-minoro (KV 626) el la jaro 1791 estas la lasta komponaĵo de Wolfgang Amadeus Mozart. Kvankam nur ĉ. du trionoj fakte devenas de Mozart, ĝi estas unu el liaj tre ŝatataj kaj plej alte taksataj verkoj. Mozart mortis dum la komponado. Ĉar temis pri komisiita verko, Joseph Eybler kaj Franz Xaver Süßmayr, lernantoj de Mozart, kompletigis la rekviemon komisie de Constanze Mozart, la vidvino de la komponisto. La fariĝohistorio kaj kvalito de la postaj kompletigoj ekde longe estas akre diskutataj. La eksterkutimaj cirkonstancoj de la komponkomisio kaj la tempa interplektiĝo de ĉi tiu mortomeso kun la frua morto de Mozart krome instigis abundan ekeston de legendoj.

La rekviemo en la katolika liturgio[redakti]

La proprio de la rekviemo estis difinita sekve de la Koncilio de Trento (1545) kaj malmulte ŝanĝita per la katolika konstitucio Sacrosanctum Concilium de la Dua Vatikana Koncilio. La liturgia sinsekvo de rekviemo similas al tiu de la meso dum labortagoj en pentotempoj (advento, karesmo). Mankas la gloria, antaŭvidata por ĝojaj kaj solenaj okazoj, kaj la kredo de la dimanĉoj kaj festoj. La Haleluja estas anstataŭata per trakto, al kiu pli frue aliĝis la sekvenco dies irae. Nuntempe dies irae ne plu estas ero de la rekviemo, tamen ankoraŭ rajtas esti kantata.

La sinsekvo de rekviemo ekster la karesmo nun aspektas jene:

Ankaŭ en la teksto de la Agnus Dei antaŭ la liturgia reformo de 1970 oni faris ŝanĝon kompare kun la normala proprio. Anstataŭ la dufojan miserere nobis kaj la dona nobis pacem oni kantis en la rekviemo trifoje Agnus Dei, qui tollis peccata mundi, dona eis requiem, je la tria fojo oni aldonis konfirme en ĉi tiu linio sempiternam. Argumentita estis ĉi tiu variigo per la ideo, ke la gracefiko de la rekviemo alvenu nure al la mortintoj, pro kio la preĝo ne sin dediĉas al la preĝantoj mem („Kompatu nin“), sed al la mortintoj („Donu al ili“). Ankaŭ aliaj devioj (ekz. la forfalo de la fina beno) estis tiamaniere argumentita. Nuntempe oni kantas la Agnus Dei ankaŭ en rekviemo en la kutima versio.

En la enira sekvenco Requiem aeternam dona eis, Domine esprimiĝas la intencita karaktero de la rekviemo, la petego de la ankoraŭ vivantaj por la animsavo de la mortintoj. Kiel unua peco de la muzika proprio la Introitus plejofte estis muzikigita far la komponistoj, male al la sekvenco, kiu pro variaj kaŭzoj (tempo, amplekso) foje estas mallongigata aŭ komplete forfalas.

Originala teksto (latina) Tradukita teksto

Introitus
Requiem aeternam dona eis, Domine:
et lux perpetua luceat eis.
Te decet hymnus, Deus, in Sion,
et tibi redetur votum in Jerusalem:
exaudi orationem meam,
ad te omnis caro veniet.
Requiem aeternam dona eis Domine …


Sinjoro, donu al ili eternan ripozon,
kaj la eterna lumo lumu al ili.
Al vi decas laŭdo, Sinjoro, sur Siono,
Al vi oni plenumas votojn en Jerusalemo.
Elaŭdu mian preĝon;
al vi venas ĉiu karno.
Sinjoro, donu al ili eternan ripozon …

Konsekro[redakti]

Per la Eŭkaristia Preĝo la hostioj kaj la vino estas konsekrataj. Konsekrado signifas, ĉefe laŭ la kredo de katolikaj kristanoj, efiki, ke la pano fariĝas vere la korpo de Kristo kaj la vino vere la sango de Kristo. Kun la skolastika filozofio oni tradicie nomas tiun okazantaĵon transsubstanciĝo.

Substanco en la filozofio havas ne la saman signifon kiel en la kemio. Kemie nenio ŝanĝiĝas dum la konsekrado. Ĉio videbla, mezurebla, analizebla restas la samo. Aliformiĝas la (nevidebla) esenco de pano kaj vino. Substanco, esenco, formo (en la filozofia senco) estas ĝuste tio, per kio io estas tio, kio ĝi estas. La videblaĵoj estas nuraj akcidencoj.

Tiuj filozofiaj pensoj volas nur montri, kie ekzakte estas la kerno de la problemo, kaj diri, ke la miraklo de la konsekrado ne estas kontraŭ la nacio. Sed ili ne povas klarigi, kiel kaj kial tia miraklo eblas. Ĝi restas, kiel diras la romantikkatolika liturgio mem, "mistero de la kredo".

Kaliko (trinkujo)[redakti]

Kaliko estas robusta trinkujo kun plado, ŝafto, tenilo kaj larĝa bazo, sed sen anso(j). Ĝi estas ofte uzata en religiaj ceremonioj. Dum la kristana komunio ĝi entenas la konsekritan vinon. En la sorĉista religio Viko kaliko reprezentu la virinecan principon.

Notoj[redakti]

  1. Ludoj estos ankaù okazo por riĉigi la vorttrezoron.
  2. Sylvain Lelarge, kiu de 20 jaroj gvidas paroligajn kursojn de Edukado.net dum la Universalaj Kongresoj, jam de tre longe kolektas tiajn nekutimajn objektojn.
  3. Bach-Jahrbuch 1977, S. 55-74
  4. Christoph Wolff: Johann Sebastian Bach, 2. Auflage 2007. S. Fischer, Frankfurt am Main, ISBN 978-3-596-16739-5
  5. Wolfgang Schmieder, Ttema-sistema registro de la verkoj de Johann Sebastian Bach, Wiesbaden 1969
  6. Nachlassverzeichnis von Carl Philipp Emanuel Bach, 1790