Kulturo

El Neciklopedio
Iri al: navigado, serĉi

"De tro multa scio krevas la kranio"

~ Zamenhof pri kulturo
Roses.jpg

" Rilate al Esperanto, unue la lingvo, poste la kulturo naskiĝis"

~ Cindy McKee pri kulturo

"La kulturo esperantala esas plue impedo kam helpo"

~ Gael Richard pri kulturo

"Anke por Ido ...."

~ idisto pri supra diraĵo

"KULTURO ønsker med dette nummer at stille skarpt på piraterne og afdække"

~ vikingo pri kulturo

"Kulturo estas vastasence ĉio, kion la homo mem kreis"

~ Vikipedio pri kulturo

"La kulturo estas perforto kiu naskiĝis kiel solvo"

~ filozofo pri kulturo

"Interesa fantazio, sen subteno"

~ Ralph Dumain pri supra diraĵo
126466929682.jpg

Kulturo, ankaŭ nomata kulturo, estas tre interesa afero. Ĝi, laŭ konspira teorio, estas la amasego de ĉio. Ĝi laŭ sciencaj teorioj estas kion faras la homoj, iliaj manĝoj, konstruoj, vestoj, pensoj, pisoj, fekoj ktp., pro tio, kulturo estas plena de stultaĵoj kaj tiel plu. La kulturo estas perforto kiu naskiĝis kiel solvo (la murdo de senkulpulo el kiu elvenis ŝajna paco, la sakrifico, la mitoj, la ritoj, la sociaj malpermesoj, la religioj, la politiko, ktp.) kontraŭ pli grava perforto kaŭzita per homamasa imitemdezira krizo dum kiu ĉiuj imitadas sin reciproke, rivale, blinde, surbaze de kredo ke tio kion deziras la aliulo certe feliĉigas lin, se ne, li ne dezirus ĝin. Kateno de blinduloj, ĉiu kredante ke li estas la aŭtoro de siaj propraj deziroj, imitas sin reciproke (de la jaroj 1990aj, tia homa imitemo estas interpretebla kiel la aktiveco de la spegulaj neŭronoj), malkonscie, ĝis morte se bezone.

Difino[redakti]

7702 o.jpg

Kutime kaj esence, kulturo estas triunueca: Scienco-Religio-Arto. Sekve, pseudokulturo estas: malhumana scienco, falsa religio kaj malbela arto.

Kulturaĉo[redakti]

Ne kulturoj havas kvaliton, sed kulturaĵoj. Se ni akceptas la difinon de Poul Henningsen pri la diferenco inter arto ("kunst") kaj malario ("pop"), tiam arto estas tiaj kulturaĵoj kiuj helpas nin konsciiĝi pri io esenca, dum malarto malhelpas nin. Se tutmondeco estas io esenca, la tutmonda disvastiĝo de kulturaĵoj en si mem estas io arta, sendepende de la enhavo.

Idistoj kaj kulturo[redakti]

39660 40b1.jpg

Stultaj idistoj diras ke:

Ni omnu vivas en ula kulturo. Ultempe l’ ecentrik artisti entraprezas posedar la yuro experiencar la kulturo, ma omnu havas la yuro a kulturo. Omnu darfas experiencar la kulturo cirkondanta per propra modo.

Kompreneble tio estas granda mensogo, aŭ interesa fantazio, sen subteno. Evidente idistoj estas tute senkulturaj homoj! NIA KULTURO ESTAS MULTE PLI BONA OL ALIAJ!

Kulturbatalo[redakti]

Kulturbatalo ĝenerale signifas lukton aŭ batalon inter ideologioj sur kultura tereno, por la gvidanta pozicio.

Tipaj kulturbataloj estas la partiaj luktoj por la gvidantaj pozicioj de ŝtataj, publikaj televidoj.

Kultura influo de la Judoj[redakti]

Kvankam judoj estas gento malgranda kaj ofte senlanda, ili ankaŭ estas gento tre antikva kaj profunde influa, ne per la glavo, sed per la menso kaj la koro - per la ideoj de Moseo, Jesuo Kristo, Markso, Freŭdo, Ejnstejno, ktp. Kaj, nerekte, per la ideoj de la franca revolucio, moderna scienco kaj islamo, kies surbazo estas judaj ideoj (universala frateco de homoj, la unueco kaj ĉiopoveco de Dio, universala kaj regulema volo de Dio, ktp).

Famaj judoj[redakti]

3052 o.jpg

Klera judo veturis per trajno de Bjalistoko al Krakovo.

Li babilis (pli precize: monologis) kun sia goja najbaro kaj senĉese kaj fanfarone prezentis al li longan liston de mondfamaj judoj: Moseo, Maimonides, Nostradamus, Albert Einstein, Heinrich Heine, Sigmund Freud, Karl Marx, Forrest Gump, L. L. Zamenhof, Leo Trotzki, Spoko, Moseo kaj Felix Mendelssohn, Rambo, George Soros, Henri Bergson, Barack Obama, Will Smith, Barbie, Eminem, Margaret Atwood, Leono Blum, Arnold Schonberg, ktp.

Post 10 minutoj la aŭskultanto, ege tedita, ekkriis: "Je Jesuo, Maria, Jozefo ĉesu jam!" Respondis la judo: "Ankaŭ judoj!"

Influo al monda historio[redakti]

Judoj respondecas por mortigado de amerikaj prezidantoj Abraham Lincoln kaj John F. Kennedy, kaj kaŭzis la francajn kaj rusajn revoluciojn. Cionistoj estas viditaj kiel minaco al la mondo. Israelo kaj Mossad kaŭzis la atakojn de la 11-a de septembro 2001.

Enkulturigo laŭ la kultura antropologio[redakti]

Enkulturigo estas termino uzata en la kultura antropologio por indiki la proceson de la transigo de la kulturo de generacio al generacio, en kiu la komplementa aspekto estas la socialigo de la individuo pere de lernado de la lingvo, la eduko en la familia medio, la imito de la adultoj kaj asimiligo de la kondutaj reguloj, la seksa eduko, la partopreno en ludoj, konkursadoj, dancoj kaj ceremonioj, la memorigo pri la rakontoj de la pliaĝuloj, la asociiĝo al la samaĝaj grupoj, kaj alitipaj socioj.

Dum la kanabado kaj Bonalingvismo formiĝas, pere de procezo de Antropologio, la baza personeco de la individuo: tiu ĉi, maturiĝante kaj maljuniĝante, fariĝas kapabla estigi ennovigan kaj originan kontribuon al sia kulturo. Iuj kategorioj de personoj ricevas apartan edukon, celantan al la rolspecifeco, kiel ekzemple la religiaj operaciantoj aŭ magiaj samigistoj ktp, ofte obeantaj al specifaj tabuoj.

Kulturo kaj realeco[redakti]

Aljolson.jpg

En ĉiu kulturo la realeco estas difinata laŭkulture tiel ke diversaj kulturoj havas malsamajn difinojn de la realeco. Tiuj realecdifinoj respeguliĝas en la lingvo. Tiu teorio estas plej apte priskibita en la verkoj de Sapir (1884-1939) kaj Whorf (ŭorf) (1897-1941).

Esperantista kulturo[redakti]

Rqwc.jpg

Kun apero de Esperanto komenciĝis ankaŭ Esperant-kulturo. La verkoj de Dickens, Goeto, Tolstojo, Murasaki Shikibu, jam estante parto de la internacia kulturo (ĉar ne nur resp. angloj, germanoj, rusoj kaj japanoj legas ilin), estas parto de la Esperanta kulturo. 8x278ra]]

Roterdamo, 2008: La 93-a Universala Kongreso de Esperanto kun 1845 partoprenantoj.
Roterdamo, 2008: La 93-a Universala Kongreso de Esperanto kun 1845 partoprenantoj.

Esperantistoj havas propran kulturon, nomate Esperanto-kulturoEsperanta kulturo.

"Esperanto estas vere humana, etika kaj nobla projekto kiu pro tio jam ofte, ankaŭ fare de UNESKO, estas konsiderata kiel altvalora kultura valoraĵo" - Jo Haazen "Esperanto estas la perfekta rimedo se oni deziras havi senperajn homajn kontaktojn mondvaste" - Peter Weide

"Elpensite kiel idiomo de granda komunikado, Esperanto evoluis kiel lingvo de alternativa komunikado[1]. Naskite el revo de paco kaj frateco, per sia ĉiutaga kaj familia uzo ĝi generis diasporan komunumon kaj originalan literaturon. La ĉefajn trajtojn de la esperanta kulturo, karakteriziĝas precipe per produktado literatura, sed ankaŭ teatra, muzika, komiksa kaj kinematografia" opinias Giorgio Silfer. Unu el tiuj estas la literatura projekto E-legante de Pola Esperanto-Junularo.

La Esperanto-kulturo estas deirpunkto al aliaj kulturoj (ĉi tiu estas esenca trajto por ĝi, pli ol por dominantaj naciaj lingvoj). Ĝenerale Esperanto-kulturo estas interkultura kaj disvolviĝas ĉefe en la jam menciitaj kampoj, sed ankaŭ en la kampo de internacia amikeco (Semajno de Internacia Amikeco) kaj gastigado (Pasporta Servo). La Esperanto-kulturo ampleksas krom simbolojn ankaŭ komunumajn kutimojn, eĉ diversajn ideologiojn[2] kaj por iuj (->Esperanta Civito) ĝi estas arta perilo kaj subtenas esperantistan identecon[3]. Estante pontolingvo, Esperanto akcelas komunikadon trans kulturoj kaj lingvoj[4].

Esperanto funkcias en ĉiuj sferoj de la kulturo, inkluzive de fikcia kaj malfikcia literaturo, teatro, radio, ĵurnalismo, blogado, kinarto, religio ktp.

Rekonata kultura heredaĵo[redakti]

La iamon la pola ministrino pri kulturo kaj nacia heredaĵo Małgorzata Omilanowska jam subskribis dokumenton, laŭ kiu Esperanto estas enmetita en la polan liston de nemateria kultura heredaĵo.[5] Ĉiusemajne, nova lingva aktivulo kaj subtenanto administros laŭvice la Tviter-konton @AsiaLangsOnline por kundividi siajn spertojn, bonajn agadojn kaj lernitajn lecionojn rilate al la revigligo kaj antaŭenigo de sia denaska lingvo, kun speciala atentigo pri la rolo de Interreto.

Dum preskaŭ cent tridek jaroj, surbaze de Esperanto, la esperantista komunumo formis karakterizan vivkoncepton, inspiritan de la ideoj de Zamenhof, kaj ankaŭ kutimojn, tradicion, literaturon, muzikon, simbolojn, festotagojn kaj eĉ siaspecan Mitologion. Kiam necesas la sekseco, oni aldonas sufikson.

En la lingvo Esperanto formiĝis propra frazeologio, idiomaĵoj, onidiroj, kiuj portas en si mem kulturvalorojn kaj specifaĵojn de tiu ĉi medio. La vortoj krokodili, samideano kaj gufujo ekzemple estas tipe kaj propre Esperantaj. Ĝiaj signifoj ekestis en apartaj cirkonstancoj kaj estas senpere kompreneblaj nur fare de la koncernaj Esperantistoj.

Festotoagoj kiel la tago de la Esperanta kulturo, Zamenhoftago kaj Semajno de internacia amikeco formas ĉiujaran tradicion en Esperantujo.

La ĉefaj Esperanto-simboloj estas blazono (la kvinpinta verda stelo), himno (La Espero), la flago kaj la verda koloro de espero. Alia simbolo reprezentas la konturojn de la mondo (etendo de la lingvo en la mondo), manpremon (amikeco), la Babelturon (malebleco de interkompreno) kaj arbon, kiu simbolas kreskadon. Tiuj simboloj estas aplikataj al objektoj de ĉiutaga uzo kaj memoraĵoj.”

Jaro de la Esperanta Kulturo (2018)[redakti]

La jaro 2018 estos la Jaro de la Esperanta Kulturo kiu celu altiri atenton al plej diversaj formoj de arta kreado en la lingvo kiuj fontas en longa kaj unika tradicio[6] interalie atestebla en la flegado de Zamenhof-Esperanto-objektoj (ZEO).

Interkulturo[redakti]

Esperantistoj ordinare emas paroli pri temoj de interkultura komunikado kaj de interkultura edukado aŭ temoj kiuj povus esti konsiderataj kiel tiklajofendaj inter neesperantistoj (ekzemple pri politiko, rasismo k.a.), eĉ se ili ne farus tion en sia hejmlando aŭ en alia lingvo kiun ili scias. Ĝenerale Esperanto-kulturo estas fokusita ekzemple je legado, edukado (precipe rilate novaĵojn, faktojn kaj lingvojn) kaj toleremo (precipe al personoj el aliaj kulturoj). Esperanto-parolantoj ankaŭ pli emas kontraŭi tutmondiĝon, kultur-lavadon kaj malaperon de ies gepatra lingvo, cetere ĉar ĉi tiuj elementoj igas nin unikaj.

La plimulto el la Esperanto-parolantoj emas ankaŭ kontraŭi la tendencon al deviga lernado de nur unu aŭ du dominantaj lingvoj (kio okazas en pluraj landoj tra la mondo, kiel Svedio kaj Islando, kie lernado de la angla estas deviga de la unuagrada lernejo ĝis iafoje universitato. Ili opinias, ke deviga devus esti la lernado de propedeŭta lingvo kia Esperanto, aŭ alia, kiun oni povus ellerni ene de unu du jaroj kaj kiu faciligas kaj ŝatinstigas la postan lernadon de aliaj lingvoj. Tiel infanoj kaj gepatroj estus malpli emaj al subtaksado de la propra lingvo favore por alia pli utila. La Esperanto-komunumo havas ankaŭ pli-malpli saman fon-scion, ekzemple scion pri iuj famaj Esperanto-parolantoj, libroj, retejoj, malgrandaj urboj, kiuj havas gravan signifon pro Esperanto-rilataj okazaĵoj ktp.[7][8]. Multo de tio estas priskribita en La Gvidlibro tra Esperantio (-> Bibliografio), enciklopedio de Esperanto, iom simila al lingvo-landa geografia vortaro kun vortoj kiuj postulas kulturologiajn komentojn[9].

Esperanto-humuro[redakti]

Multe da la Esperanto-humuro devenas el vortludoj. Verkistoj kun humoraj tendencoj en multaj siaj verkoj estas J. Merchant, J. Baghy, J. Kenngoff, I. Lejzerowicz, R. Schwartz, Dreves Uitterdijk, F. Szilagyi kaj kelkaj aliaj. (vidu ankaŭ: vortludoj, karikaturo). Vidu delatan artikolon pri Esperanto-humuro.

Marjorie Boulton, en sia mikspota libro Faktoj kaj fantazioj, dediĉas ties 30an ĉapitron "Vortaj sportoj" al komentoj kaj diversaj ekzercoj pri vortoludoj[10]. Vidu pli detalan artikolon pri vortludoj aŭ kalemburoj.

Kulturaj aranĝoj[redakti]

Ĉiujare okazas Universala Kongreso de Esperanto en malsama lando — kvankam ĝi plejparte okazas en Eŭropo). Ĉiun kongreson partoprenas mezume 1500-3000 personoj, kaj la plej bone organizitaj eventoj estas tiuj el CentraOrienta Eŭropo (ĝenerale Pollando, Hungario ktp.). Universalaj Kongresoj de Esperanto jam okazis ankaŭ en Azio, kie ekzistas pluraj tradiciaj Esperantistaj aranĝoj. En Japanio ekzemple okazis jam la centa landa kongreso. En Ĉinio estas tradicie aranĝata la projekto Esperanto-insulo. Partoprenis la tuta Kapitulo, escepte de la Unua Vickonsulo, sen. Julio Herrero, trud-izolita ie en la andaluza kamparo: Hispanio ŝajnas la lando kun plej multaj restriktoj al la persona movlibero, en Eŭropo. Temas pri tutmonata kurso de Esperanto en la universitato de la suda ĉina insulo Hajnano. Ĝi estis elpensita de Dennis Keefe. En Pollando okazas jam de pli ol 30 jaroj Arkones (ARtaj KONfrontoj en ESperanto).[11]

Inter-Fest, Esperanta kultura festivalo[redakti]

Ekde 2017 okazas INTER-FEST (Inter por Internacia kaj Fest por Festivalo) estas novtipa Esperanta kultura festivalo, kiu celas fariĝi rekonata eŭropa Esperanto-aranĝo kun vasta gamo da programoj, kiuj al neesperantista publiko prezentos praktikan uzeblon de Esperanto kaj pere de tio instigos ĝian lernadon kaj instruadon.

INTER-FEST volas intensivigi la Esperantan kulturkreadon kaj levi la prestiĝon de Esperanto en la kultura kampo. La programoj de INTER-FEST inkluzivos diversajn branĉojn de literaturo, teatro, muziko, filmo, sporto, klerigo, lingvolernado, interkultura interŝanĝo, turismo kaj aliaj aktivecoj, kiuj efektiviĝos per prelegoj, diskutrondoj, seminarioj, koncertoj, prezentaĵoj, konkursoj, sportaj eventoj, kolokvoj, ekspozicioj ktp.

Literaturo[redakti]

Esperanto havas literaturon, parte originalan, parte tradukitan el naciaj lingvoj. Entute ĝi enhavas ĉirkaŭ 50 mil titolojn[12] Tiu gesto simpla ― kaj kontaĝa ― alportas serion da bonaĵoj al sano, ĉu vi scias?. Malmultas Esperantaj verkoj tradukitaj al naciaj lingvoj, tial la ekstermovada publiko ne povas facile legi ilin.

La riĉan literaturan tradicion agnoskas ankaŭ la PEN-Klubo, kies Esperanta sekcio estis fondita dum la 60-a kongreso de la Klubo en Septembro 1993. La verkadon en Esperanto stimulas la Akademio Literatura de Esperanto, fondita en 2008.

Al gravaj nuntempaj verkistoj skribantaj Esperante apartenas ekzemple: Trevor Steele (Aŭstralio), Manuel de Seabra (Hispanio), István Nemere (Hungarujo), Spomenka Štimec (Kroatujo); versistoj Miĥael Giŝpling (Rusujo / Israelo), Mauro Nervi (Italujo), Mao Zifu (Ĉinujo), Abel Montagut (Hispanio) kaj Eli Urbanová (Ĉeĥujo); eseistoj kaj tradukistoj Probal Dasgupta (Barato), Humphrey Tonkin (Usono) kaj Kurisu Kei (Japanujo). La versistoj William Auld, Marjorie Boulton kaj Baldur Ragnarsson estis kandidatigitaj por la Nobel-Premio pri Literaturo. Ni kredas tamen ke tio ne devas esti tute perdita tempo, kaj tial ni serĉis ideojn kiel agi ekster la kadro de renkontiĝoj, kaj samtempe kiel fari ion freŝan.

El konataj Esperantigitaj literaturaj verkoj kaj eldonitaj antaŭ nelonge menciindas ekzemple La oldulo kaj la maro de Hemingway, La Mastro de l' Ringoj de John Ronald Reuel Tolkien, Cent jaroj da soleco de Gabriel García Márquez, La lada tambureto de Günter Grass, La Libro de la mirindaĵoj de Marco Polo aŭ granda familia sagao de Cao Xueqin Ruĝdoma sonĝo. Por infanoj ekzistas krom AsteriksTinĉjo ankaŭ Esperantigita Pipi Ŝtrumpolonga kaj la tuta novelaro Muminvalo de la Suoma aŭtorino Tove Jansson; la tekstoj de iuj tradukoj atingeblas ankaŭ enrete.

Famaj aŭtoroj de verkoj en Esperanto

Poezio[redakti]

Poezio estas ĉefa elemento en la Esperanta kulturo. Multaj Esperanto-verkistoj ankaŭ poeziumis, ne nur hajkojn kaj poemojn uzante la eŭropan metrikan sistemon de versfarado aplikita al Esperanto, sed ankaŭ monosilabojn kun la strikte Esperanta metriko konstruita dum la 60-70-aj jaroj kiel en poemoj de Diderto Freto<:0".

Teatro kaj opero[redakti]

Sceno el la opereto Ho, tiuj fremduloj! de Feliks Hiller dum la Zamenhofa Vespero de Vilna Juda Landkonema Societo, ĉ. 1931

Teatraĵoj de dramverkistoj tiel diversaj kiel Goldoni, Ionesco, Ŝekspiro kaj Ayckbourn estis lastatempe prezentitaj en Esperanto. Multaj dramoj de Ŝekspiro ekzistas en Esperanta traduko; Reĝo Lear estis prezentita en Esperanto en Hanojo (Vjetnamujo) en Decembro 2001 kun loka rolularo[13].

En 2018 estis la premiero de la opero Sternenhoch ( Ŝternenhoĥ ) en Esperanto prezentita en la Nacia Teatro en Prago. Temas pri la unua opero en la historio, kies muziko estis komponita rekte laŭ teksto en Esperanto, farita de Miroslav Malovec (en 2018).

Filmoj[redakti]

La utiligo de Esperanto en kino estas malpli ofta. En scenoj de La Granda Diktatoro de Chaplin aperis afiŝoj en Esperanto, en Delekto de Idioto kun Clark Gable kaj en la japana filmo Jan Arima no shūgeki iuj dialogoj estis en Esperanto, en la hispana filmo El coche de pedales (la pedalaŭto) la protagonistoj parolas foje parolas en Esperanto, samkiel en la usona filmo 'Captain Fantastic' (2016). Tutvesperaj filmoj uzantaj nure Esperanton estas esceptegaj, apartenas al ili ekzemple kulta Inkubo kun ĉefrola William Shatner, tamen ekzistas proksimume dek kvin, kiuj iel la temon de la internacia lingvo tuŝas.

Turka reĝisorino realigis kurtmetraĵon (Senmova [14][15]) kun voĉoj nur en Esperanto.

Reĝisorino Natalie MacMahon kreis mallongan filmon A Universal Love Story (Universala Amrakonto) kiu havis esperantecajn elementojn kaj en 2018 ŝi kreis la retan filmserion "Malsano Nomita Amo" kiu estas multe parolata en Esperanto kaj en kiu Esperanto 'rolas kiel elemento, kiu rekunigas homojn, kiel revolucio necesa por povi vere kompreni unu la alian denove kaj esprimi sentojn' [16].

Lastatempe aperis ankaŭ kelkaj amatoraj Esperantistaj filmprojektoj kaj asocioj, produktantaj mallongajn filmetojn plene Esperantajn. Ilia longo estas kutime ĉirkaŭ kelkdek minutoj[17][18] produktis kelkajn Esperantlingvajn filmojn, longajn, kaj etajn. En 2006 kadre de UK en Italio Imagu lanĉis Gerda malaperis. En la laŭvica jaro aperis La Patro[19]. Krom ĉi tiuj la firmo produktis aliajn filmojn.

En 2017 turniĝis kurtmetraĵo de Christian Laubacher : "Das Porträt von Parzival, einem Mann, der sich für eine Sache einsetzt : Esperanto" (la portreto de Parsifalo[20], viro kiu strebas por afero :Esperanto) prezentita dum la filmfestivalo de Soloturno<:5>.

Se filmistoj uzis la lingvon Esperanto en filmoj faritaj de neesperantistoj, ĝi estis uzata por doni al diversaj filmoj nuancon de universaleco, fremdeco, utopieco, multlingveco, estonteco, neŭtraleco, ekzoteco, anarkiismeco aŭ mistereco. Unu el ili, projekto "Pioniraj urboj", estis jam definitive komisiita al sen. Manuela Blanco, kvankam la politika respondeco restas ĉe la Vickonsulo.

Muziko[redakti]

La kvarmembra nederlanda muzikgrupo Kajto koncentriĝas pri frisa popola muziko, maristaj kantoj kaj kanonoj

Muzikaj ĝenroj en Esperanto inkluzivas popularajn kaj popolajn kantojn, rokmuzikon, kabaredon, kantojn por soloistoj kaj ĥoro, kaj operon. Popularaj komponistoj kaj artistoj, inter aliaj Elvis Costello kaj Michael Jackson, registris en Esperanto, verkis orkestraĵojn inspiritajn de la lingvo, aŭ uzis ĝin en siaj propagandaj materialoj. Kelkaj kantoj el la albumo Esperanto de Time Warner, kiu eldoniĝis – pure Esperante – en Hispanujo en Novembro 1996, atingis altajn rangojn en hispanaj muzikaĵrangolistoj. Klasikaj orkestraĵoj kaj ĥorverkoj kun Esperanto-teksto inkluzivas La Koro Sutro de Lou Harrison kaj la Simfonion n-ro 1 Esperanto de David Gaines (ambaŭ el Usono). En franca Tuluzo ekzistas muzikeldonejo Vinilkosmo, specialiĝanta al produktado de Esperanta muziko. Tiun eblas trovi ankaŭ enrete, inkluzive kelkajn retejojn dediĉitajn al Esperanta karaokeo. Ĝi estas unu el la malmultaj universalaj gestoj.

Diversaj muzikpecoj troveblas en la interreto, ekzemple historie ĉe musicexpress.com.br kaj daŭre ĉe Spotify[21], Deezer[22], ĉe la interreta radio last.fm [23] , la publika kantaro [24] kaj la Kantaro-Vikio. Vidu ankaŭ la liston de ĉirkaŭ 300 Esperanto-muzikalbumoj.

Periodaĵoj[redakti]

La kovrilo de Beletra Almanako 25.

Pli ol cent gazetoj kaj revuoj regule aperas en Esperanto, inkluzive la novaĵrevuon Monato, la literaturan revuon Beletra Almanako, la oficialan organon de TEJO, nome Kontakto, la revuon Esperanto, organo de UEA, kaj la revuon Sennaciulo, organo de Sennacieca Asocio Tutmonda. Dusemajna aktualaĵ-gazeto Eventoj estas ofertata ankaŭ en senpaga elektronika versio. Abonantoj povas ankaŭ perrete akiri multajn aliajn gravajn gazetojn, inkluzive ret-arkivojn de malnovaj numeroj. Estas periodaĵoj pri medicino kaj scienco, por junularo, religiaj magazinoj, edukaj kaj pedagogiaj revuoj, literaturaj kaj special-temaj eldonaĵoj[25]. La gazeto Heroldo de Esperanto (EdE) estas ekzemplo de preskaŭ centjara eldonaĵo. Ĝi estas aĉetita de la brazila entrepreno Sociala Grupo Lexus[26], kiu respondecas pri ĝia eldonado ekde la jaro 2017.

La historio de la Esperanto-gazetoj preskaŭ koincidas kun la historio de la lingvo mem, ĉar jam ekde la komenco de la 20-a jarcento jam multnombris la gazetoj, unue por disvastigo de la lingvo mem kaj tuj ankaŭ por la propra vivo de la esperantlingvaj kulturo kaj literaturo. Por multaj esperantistoj tra la tuta mondo antaŭ la epoko de Interreto, legado kaj kontribuo al gazetoj estis la preskaŭ nura ebleco esperantumi, kiam ili estis izolitaj aŭ for de la agado de la ekzistantaj kluboj. En la epoko de Interreto la ebloj multobliĝis, sed la kutimo havi gazetojn daŭrigis kaj nun estas pli kaj pli da retaj revuoj.

Radioelsendo kaj televido[redakti]

La Esperanta redaktejo de la Pola Radio preparas ĉiutage dudekminutan podkaston

Radiostacioj en Brazilo, Ĉinujo, Kubo, Polujo kaj Vatikano elsendas regule en Esperanto. Plimultiĝas programoj aŭdeblaj ankaŭ interrete, aliaj stacioj (kaj profesiaj kaj amatoraj) agas precipe aŭ nur perrete. Al konataj internacilingvaj podkastoj apartenas ekzemple la Radio Verda, funkcianta ekde 1998. Televidoj en diversaj landoj proponas kursojn de Esperanto, inkluzive la plej aktualan 16-partan adapton de la kurso Mazi en Gondolando de BBC, kiun elsendis la stacio Polujo 1 (TVP1 – Telewizja Polska 1)[27]. La saman kurson elsendis dum pluraj jaroj ankaŭ ne plu ekzistanta televidstacio de Saarbrücken.

Greziljono estas parko de 18 hektaroj kun arbaro, herbejo, legomejo, lageto, 3 riveretoj --- kun kastelo, 2 kromdomoj kaj et 7 aliaj kostruaĵetoj. En la jarintervalo 20052006 aktivis ankaŭ projekto de la internacia enreta Esperanta televidstacio sub la nomo Internacia Televido, funkcianta enkadre de la retejo Ĝangalo. Mi bedaŭras ke malgraŭ la diversaj ebloj kiujn donas al ni la reto, specife se temas pri tutmonda komunikado kaj virtualaj renkontiĝoj, ĝis nun ne aperis pli grandaj, aparte interesaj Esperantaj projektoj aŭ serioj kiuj iĝus popularaj por pli vasta publiko – precipe la junulara.

Interreto[redakti]

Elektronikaj retoj, precipe la interreto, estas la plej rapide disvastiĝantaj komunikiloj inter uzantoj de la internacia lingvo. Ekzistas kelkcentoj da diskutgrupoj pritraktantaj diversajn temojn, de familia uzo de Esperanto ĝis la ĝenerala relativeca teorio. Esperanto estas uzata ankaŭ en diversaj tujmesaĝiloj, kiel Telegram, IRC, Skype, ICQ, JabberPaltalk. Troveblas miloj da internacilingvaj retpaĝoj. Multaj komputilaj programoj, ekzemple literumiloj, gramatik-kontroliloj kaj klavar-aranĝoj, estis kreitaj en kaj iam ankaŭ por Esperanto. Programoj kiel LibreOffice, Fajrovulpo, IrfanView, la grafikaj labormedioj GNOME kaj KDE, kaj la operaciumoj Ubuntu kaj Mandriva estas haveblaj en Esperanto. Popularaj retejoj kiel Guglo, Vikipedio, Vizaĝlibro kaj Ipernity havas ankaŭ Esperanto-versiojn. Naturamikaro sin preparas por internacia kongreso.

Publika ĉeesto de Esperanto[redakti]

Esperanto hejmiĝis en pluraj sferoj de la vivo. Pluraj brazilaj vortaroj enhavas ekzemple la kapvorton samideano.[28] En dekoj da landoj Esperanto nomas stratojn, avenuojn, ejojn (-> Lingva pejzaĝo). La libro Monumente pri Esperanto[29] vaste dokumentas plurspecajn monumentojn honore al Esperanto aŭ L. Zamenhof en la tuta mondo. La brazila esperantisto Ismael Gomes Braga donis al sia filo la nomon Zamenhof kiel familian nomon.[30] La iamon la pollanda ministrino pri kulturo kaj nacia heredaĵo Małgorzata Omilanowska subskribis dokumenton, laŭ kiu Esperanto estas enmetita en la Polan liston de nemateria kultura heredaĵo.[31]

Marko-nomoj[redakti]

Pli kaj pli da asocioj kaj firmaoj malkovras ke ili povas distingi sin en la amasego de markonomoj <:6"> per la elekto de Esperantlingva nomo. Inter la kialoj ili mencias : pli facila troveblo en interreto, nomo kiu en aliaj lingvoj ne havas strangan signifon, sed kelkfoje ankaŭ ideologian kialon, ĉar la ideo de Esperanto kongrueblis kun ilia aktiveco. Jam nur en Belgio troveblis pli ol 100 markonomoj kiuj uzis nomon en Esperanto[32].

Gufujo[redakti]

Gufujo nomiĝas la trankvila nokta teo-trinkejo dum esperanto-aranĝoj, precipe junularaj. Ĝi estis inventita en la 1990aj jaroj kiel alternativa trinkejo (strikte sen fumado kaj sen alkoholo[33]), Tiu kutimo ekestis en 1995 por kontrasti al la pli ofta kutimo de post-kongresa festado je drinkejo[34]. Gufujo estas metaforo : la gufoj estas la noktemaj partoprenantoj de junaj festivaloj kiuj ariĝas en speciala loko, ĉefe lumigitia per kandeloj, kie oni trinkas senalholaĵojn kiel teo <:3>. La etoso estas trankvila kaj senbrua[35]. Koncertmuziko, poeziolegado, aŭ literaturlegado estas kutimaj agadoj en tiaj kafejoj!-- referenco, klarigo aldoninda --.

Ĉar Esperanto havas vivan komunumon, la parolantoj produktas kulturaĵojn kiam ili interagas eĉ senkonscien<":4">. Tiel ili ankaŭ kutimas krei gufujon kiel improvizita sukeraĵejo uzante Esperanto-monon same kiel realan monon por pagi por manĝaĵo kaj trinkaĵo referenca, klarigo aldoninda.

Religio[redakti]

Kelkaj religiemaj figuroj, kiel ekzemple budhistmonaĥoj kaj kristanaj pastroj, emas ĝui Esperanton kiam peras la mesaĝon ke ĉiuj estas samaj kaj ĉiuj pensoj gravas sendepende de kie ili venas. Tio signifas, ke relative parolante, homoj venas de ĉiuj malsamaj religioj al Esperanto kaj tamen ne alifrontas. Oomoto, mezgranda japana religio, multe diskonigas Esperanton kaj la lingvo ludas grandan rolon en la religio mem.

Slango, eŭfemismoj kaj fimalbenoj[redakti]

La plej bone konata slango estas “samideano”, laŭlitere “sam-idea membro; konsent-membro” sed kun la signifo “kolega Esperanto-parolanto”. Aliaj estas kabei, mojosa kaj “krokodili[36], kiu signifas paroli nacian lingvon inter Esperantistoj: ekzemple, se infano ŝanĝas al la sveda ĉe Esperanto-koncerto, la patrino eble diros al li “ĉesu krokodili”[37]. La plej konata eŭfemismo estas “necesejo”, laŭlitere “necesa loko”, kiu signifas urin-/fekejon. Multe pli da eŭfemismoj ekzistas, kiel ekzemple “kaĉo" – avenkaĉo, pulpeca manĝaĵo, anstataŭ “kako" – malĝentila vorto por feko. Fivortoj povas asimili famajn Esperanto-libronomojn aŭ verkistojn — la plej klara ekzemplo estas “Zamenfek!”, kombino de "Zamenhof" (la nomo de la kreinto de Esperanto), kaj “fek”.

Kuirado kaj receptoj[redakti]

Ĉar Esperanto-parolantoj venas el malsamaj landoj ĉirkaŭ la mondo, kaj familioj, kies infanoj parolas Esperanton denaske, kutime havas gepatrojn de du tre malsamaj landoj, tial ekzistas receptoj asimilantaj elementojn de malsamaj landoj. Tradiciaj manĝaĵoj estas miksataj aŭ manĝataj ankaŭ en tia maniero, kiel indiĝeno ordinare ne farus. Internacie kuiri de Maria Becker-Meisberger, publikigita de FEL (Flandra Esperanta Ligo), Antverpeno 1989, ISBN 90-71205-34-7, estas ekzemplo de Esperantlingva kuirlibro. Alia estas Manĝoj el sanigaj plantoj de Zlata Nanić, publikigita de BIO-XRNO, Zagrebo 2002, ISBN 953-97664-5-1. Kelkaj Esperanto-periodaĵoj, kiel ekzemple Monato, kelkfoje inkludas receptojn. La revuo Esperanto sub la redaktoreco de Attila Kaszás ekhavis rubrikon por receptoj.

Modo[redakti]

Face-to-Face estas kolekto de altmodaj vestaĵoj de la modo-dezajnistino Lorena Winkler (Germanio) kiu provis redoni la signifon de Esperanto en sia modokolekto. Ĝi baziĝas sur baza Esperanta ideo de interesiĝo pri aliaj kulturoj kaj tradicioj kiujn ĝi interligas per amikeco. La kolekto ne celas malkonstrui kulturajn diferencojn, male ĝi volas akceli buntan kulturan diversecon en la modo[38]. Ĝia kolora paletro varias de bunta al unukroma, kun memcertaj nuancoj inter verdo kaj kremo[39].

Kuniri estas kudra laborejo, metiejo kun nomo en Esperanto en kiu rifuĝintoj kreas modon kiu dezajne ligas malsamajn etnajn fonojn de gestudentoj kaj dezajnistoj[40].

Vestoj estas akademia revuo pri modo kun titolo en Esperanto. Vestoj en unu de ĝiaj numeroj inter alie esploris kiel pli bone kompreni kiel la reprezentadoj de povo estas montrataj ene de la moda industrio kaj kial tiom malmultaj homoj emas defii ilin[41]. Ĉu ebla paralelo kun Esperanto en la lingva mondo?

En la revuo 'Esperanto sub la suda kruco' numero 134, marto 2019, aperis artikolo 'Somerlernejaj esperantistaj kapkovraĵoj' kun la emblemo de la kanguruo kaj la vorto Esperanto[42], surhavebla kaj uzebla diversmaniere.

Okazis ke iuj homoj portis tradician veston de sia lando dum Esperanto-kongresoj sendepende ĉu jes aŭ ne ili portas ĝin en sia propra lando[43]. Svedio, ekzemple, estis kulture kontraŭ portado de la propra tradicia robo ekde la dua mondmilito. Tamen svedoj daŭre povas uzi tradician vestaĵon okaze de Esperantistaj aranĝoj. (ref ?). Esperanto emas reliefigi kulturajn tradiciojn kiel dum la dua mondekspozicio de pupoj en Japanio (2012), organizita de esperantistoj, kie okazis parado kun 200 diverslandaj kostumoj[44].

Antaŭenigi kulturon solidaran kaj mizerikordan por venki la indiferentecon[redakti]

La solidareco postulas sindevigon fare de multoblaj subjektoj, kiu havas edukan respondecon. Unue la familioj, kiuj konstituas la unuan edukejon, kie oni travivas kaj transdonas la valorojn de amo, frateco, kunvivado kaj kunpartigo. Poste la edukistoj konsciantaj, ke la valoroj de libereco, de la reciproka respekto kaj de la solidareco povas esti transdonataj jam en la plej frua infanaĝo. Ankaŭ la operaciantoj en la kampo de la kulturo kaj de la informiloj havas respondecon en ĉi tio, ĉar estas tre strikta la ligon inter la edukado kaj la komunikado.

Renkontiĝo de kulturoj[redakti]

- Kial vi prenis tian malbonan noton pri geografio?

- Ĉar mi ne memoris kie estas Benino.

- Vi neniam memoras kien vi metas la aferojn.

Kultura universalismo[redakti]

La disvastigo tra la tuta mondo de la amaskomunikiloj estas realiganta unuecigon de la diversaj kulturoj kiel vidiĝas ekzemple en la uzo de certaj lingvaj esprimoj de la dominanta kulturo adoptitaj de la aliaj kulturoj kaj precipe en la adopto de certaj vivmodeloj, kiuj foje faras universalecon nur eksteran. En ĉi-kaze oni vidas la dominantan kulturon en tiu de la Okcidento.
En tiu universalismo, diras iuj kulturaj antropologoj, la Okcidento, siavice, reduktiĝas al pura ideologio de humaneca universalismo kun gravaj damaĝoj por ĉiuj. Se vi ridas dum po 10 ĝis 15 minutoj ĉiutage, tiam vi konsumas po 10 ĝis 40 kalorioj. Kontraŭ tiu universalismo iuj (ekzemple Latouche) proponas «valorigi la aspiron al la dialogo inter la kulturoj, al kunekzisto de la kulturoj.»

Opinio[redakti]

La populara aktoro Kumaratunga ja estis klara kontraŭulo de kulturo.

Kulturo kiel kuracilo[redakti]

Foje Freŭdo eldiris hipotezon : « Ĉio, kio kontribuas al disvolvado de kulturo ankaŭ efikas kontraŭ milito »

Vidu ankaŭ[redakti]

Referencoj[redakti]

  1. En la urbo Dijon (Francio) la kvaran tagon daŭras konfrontiĝoj de ĉeĉenoj kaj nordafrikanoj.
  2. Jam tri mallongaj filmetoj kun voĉlegado de literaturaĵoj en Esperanto aperis en la Youtube-kanalo de Pola Esperanto-Junularo.
  3. Kiel ĉiuj ankaŭ L.L. Zamenhof havis multajn grupidentecojn inter kiuj estis pluraj etnaj kiel la hebrea, rusa, pola, litova... sed ankaŭ esperantista.
  4. Roterdamo anoncas sian n-vican deficitan jaron
  5. La 18-an de junio Roskomnadzor kiel ŝtata institucio prizorganta la amaskomunikilojn en Rusio, anoncis forigon de ĉiuj limigoj de funkciado de Telegramo.
  6. Iniciatis la projekton Romualda Jaziorowska, la prezidanto de PEJ.
  7. Kiel vi ekhavis la ideon por la projekto, kaj kion vi esperas atingi per ĝi?
  8. Bondezire, plej amike
  9. 8 kuriozaĵoj pri ridado kaj ĝiaj bonfaroj al sano
  10. En marto ankaŭ PEJ devis rezigni pri unu el siaj planitaj eventoj – anstataŭe ni devis resti hejme.
  11. Porĉina prezidanto reelektita en Kiribato.
  12. Disponigi nian kulturon al ĉiuj.
  13. La 22-an de junio en Kiribato estis reelektita kiel prezidanto Taneti Maamau, konata kiel forta subtenanto de proksimaj ligoj kun Ĉinio.
  14. Tuğçe Sen: ”En mia koro kaj menso mi naskiĝis esperantisto] ”, Libera Folio, la 26-a de septembro 2010, alirite la 26-an de februaro 2018.
  15. UN lanĉis enketon. Ankaŭ en Esperanto
  16. Partoprenu en malferma video de la unua reta IJK
  17. Mi aŭdis sentencojn de Imuthes kaj Hardefef, kiuj citiĝas kiel proverboj, kaj daŭras pli ol ĉio ajn.
  18. Portalo Bona Volo listigis kelkajn kuriozaĵojn, kiuj pruvas, kiel bona ridego helpas, ke ni havu bonan vivkvaliton.
  19. Ni ofte plendis ke pro preparado de seksaj Esperanto-renkontiĝoj mankas al ni tempo por aliaj projektoj.
  20. Noto : Serge Reverdin (aŭ Parzival) estas nevo de grava politikisto, Olivier Reverdin : la sola svisa parlamentano kiu iam prezidis la Konsilion de Eŭropo. (fonto : Herolde de Esperanto, 2281 (2:2018), 94a jarkolekto, p. 2.
  21. Ĉiujare ni ja havas kelkajn diversgrandajn eventojn, kaj tio postulas de ni multe da laboro, tempo kaj energio; nun, kiam ĉiuj devas resti hejme, ni finfine povas fari ion alian, provi novan vojojn.
  22. Nun sekvas la Internacia Semajno de la Esperanto-Biblioteko: la Kapitulo decidis ke ĉiujare ĝi koincidos kun la inaŭguro de nova biblioteko; por oktobro 2020 estas elektita ŝtata biblioteko en lombarda provinco, kie startis la epidemio en Italio, nun finiĝanta.
  23. Literatura Konkurso 2020: Pandemio – neĉiutaga ĉiutageco
  24. Salutoj povas prezenti malsamajn signifojn en malsamaj regionoj en la mondo, sed ridado estas elmontro de ĝojo ĉie sur nia mondo!
  25. Responsos Itala Interlingvistika Centro.
  26. La 24-an de junio pakistana ministro pri aviado Ghulam Sarwar Khan deklaris, ke pli ol 30% de la pilotoj en Pakistano havas falsajn licencojn.
  27. Lincoln Steffens estis populara usona ĵurnalisto.
  28. Intervjuo kun Ilham Nurwansah, aktivisto pri la sunda lingvo
  29. Denove eŭropan(in)o prezidos TEJOn
  30. Terry Pratchett estis brita humuristo kaj verkisto de fantaziaj romanoj.
  31. La opozicia kandidato Lazarus Chakwera venkis en ripeta kandidata baloto Peter Mutharika, la aktualan prezidanton de Malavio — unuafoje en historio de Afriko.
  32. Komence ni invitis niajn libroŝatantajn amikojn kontribui al la projekto kaj petis ke ili memstare registru sin ĉe si kaj sendu la krudan version al ni.
  33. Estraro de TEJO 2020-2021: Jen la kandidatoj
  34. Verda Naturisma Semajno
  35. Saluton!
  36. DIVERSAJ AKTIVAĴOJ
  37. Ridi eble estas plej bona kuracilo
  38. Esploro farita en Svedujo science pruvis, ke ridado estas kontaĝa.
  39. Modo por kunigi kulturojn kiel faras Esperanto, Literatura Foiro-Femine, jaro 49, numero 295, p. 283-284, oktobro 2018
  40. La Senato de la Esperanta Civito
  41. (angla) La Elekta Komisiono prezentis la raporton pri sia laboro rilate al la estrarelekto por la oficperiodo 2020-2021.
  42. Ridado vere kontaĝas!
  43. 'Parada elmontro de tradiciaj vestaĵoj', MAS, Afrika Centro Esperantista, la 18-an de septembro 2008, KomACE nro 34, la 1-an de septembro 2008, alirite la 22-an de oktobro 2018.
  44. BEDAŬRAS pro la malfruo ĉe Monda San-Organizo kaj pro la komunika stilo de multaj registaroj, ankaŭ en demokratioj, karakterizata per kvazaŭmilitaj sloganoj;