Esperantigo de vortoj

El Neciklopedio
(Alidirektita el Konverto)
Iri al: navigado, serĉi

Verdastelo2.png Verdastelo2.png Verdastelo2.png Verdastelo2.png


"Kiu resonis, tiu sin donis"

~ Zamenhof pri esperantigo de vortoj

"Mi tute reverkis la artikolon. Laŭ mi nur tre malmulte estis konservinda kaj uzebla de la antaŭa versio."

~ mi

Esperanto havas vortojn el multaj fontoj. Ĉi-sube trovu regulojn, indikojn aŭ instrukciojn por plena esperantigo de vortoj (ankaŭ nomoj lokaj aŭ personaj) el diversaj lingvoj. Temas ne pli nura transliterumadotransskribado (lingvoscienco), sed pri plena asimilo.

Notu ke tiu reguloj ne estas sekvendaj, kaj vi povas fari tion, kion vi volas.

Esperanto.gif

Ĝeneralaj reguloj[redakti]

Tute senrilata bildo

Grafismo aŭ fonetismo[redakti]

Cite el la 32-paĝa broŝureto de André Cherpillod "Lajz Tajfuno":

"Rilate la esperantan radikfaradon, oni povas konstati, ke du skoloj ekzistas jam de longe. / La unuan skolon oni povas nomi grafisma skolo. Ĝi montras plej grandan respekton al la grafismo de la vortoj, kaj al ilia internacia prononco, ne nur enlanda. [...] Male, la dua skolo estas la fonetisma skolo. Ĝia sola regulo estas la plej granda emo al la respekto de la nacia fonetismo, sen konsidero de la ortografio, nek de la diferencoj, kiuj povas ekzisti ene de unu ŝtato inter la anoj de diversaj provincoj, aŭ inter individuoj. [...] Bedaŭrinde, Zamenhof neniam donis precizajn regulojn por esperantigi etnolingvajn vortojn. Oni vidis, ke la ĉi-supra 15a regulo de la Fundamento estas tre malpreciza kaj malfermas la pordon al ĉiuj fantaziaĵoj. Reguloj pli-malpli precizaj estis eble en la menso de Zamenhof, kaj li aplikis ilin nekonscie, sed li ne skribis ilin en leĝofara formo. Ĝuste ilin mi volas retrovi, eĉ parte, esplorante la zamenhofan leksikon. La PIV skribas <<Esperanto praktike kombinas en siaj vortoj la grafismon kun la fonetismo>> (p. 302). Jes, sed bedaŭrinde ne tre regule. Kiel oni vidos, la esperantaj zamenhofaj vortoj respeguligas pli ofte la grafismon de la nacilingva etimo, ol ĝian fonetismon."

Specialaj kazoj[redakti]

La Transmonda Universitato de Kimrio anoncis hieraŭ, ke

Duoblaj konsonantoj[redakti]

Kvankam ne ofte, duoblaj konsonantoj en esperanto ja aperas ne nur en kunmetitaj vortoj, sed ankaŭ ene de radikoj (ankaŭ zamenhofaj kaj fundamentaj). Temas pri malofta fenomeno, tamen neniel malpermesita. Simile, sed pli ofte, okazas pri duoblaj vokaloj. Jen NPIVaj ekzemploj de nova duobla konsonanto: Gvajano, Tajlando.

Aff image.asp.gif

Konsonantkombinoj ene de radiko[redakti]

Ekzistas neniu regulo malpermesanta ene de radikoj konsonantkombinojn egalajn al tiuj okazantaj kaze de kunmetoj (kiel la tute normalaj "dekkvara", "ekguti", "longkrura", "pagkarto" aŭ "strangkaraktera"). Tre oftas tiaj konsonantkombinoj en esperanto: Katolika eklezio, kokaino, koka-kolao, Mahatmo, magio, ortodoksismo, Renato Corsetti, "ŝvabri". Ankaŭ de similaj aŭ proksimaj konsonantoj: amo, Rozkruĉa Ordeno, Amo kaj perforto en la biblia Dio, Barack Obama, Irlando, Karlo, Romia imperio, Perla Martinelli. Ankaŭ komence de radikoj: D, D, DVU, F, F, G, ktp, L, Nguyen Xuan Thu, M, pteranodonto, T, T... Tute ne ekzistas eventuala sub- aŭ krom-regulo, ke ne eblus kombini konsonantojn kun la sama artikulacia punkto.

Ĉi-rilate, oni bonvolu legi en PMEG, en la ĉapitro pri elparolo, pri la fenomeno Konsorcio de la Tut-Tera Teksaĵo, t.e. la diversaj manieroj prononci, ekzemple, la vorton "ekzemplo". Kaj oni ne forgesu, ke malofteco ne egalas al malĝusteco aŭ evitindo.

Aparte de tiuj jam okazantaj en la radikaro de la Fundamento, novaj kombinoj povas aperi kaj daŭre aperas en la lingvo: Bharato, Karlo Darvino, L ktp. Eble kelkaj parolantoj bezonas fari paŭzon aŭ paŭzeton (kun diversaj longecoj) por prononci tiajn vortojn; ĉiel ajn, la samo validas koncerne aliajn aŭ la samajn parolantojn, se temas pri prononcado de fundamentaĵoj kiel "knabo" aŭ "scienco".

KV kaj GV[redakti]

Jolo.jpg

Fonetika fenomeno de pra hindeŭropa lingvaro estas la "duno]", malklara kaj tre mallonga sono antaŭ vokaloj. Nur kelkaj hindeŭropaj lingvoj, ĉefe la angla, konservis tiun sonon, ekzemple, en wather. Tiu sono okazas per la rapida malfermo kaj fermo de lipoj kune la sono de sekva vokalo. Greka lingvo konservis tiun sonon ĝis homera periodo, sed poste perdis ĝin. Latina lingvo (kaj sekve latinidaj lingvoj) por konservi ĝin aldonis fonemoj /k/ kaj /g/ antaŭ ĝi. Dum Mezepoko la plejparto de la ĝermanaj kaj de la slavaj lingvoj ŝanĝis la dulipan apendikson al /v/, kaj latinidaj lingvoj ŝanĝis ofte la grupojn /gw/ kaj /kw/ al simplaj /g/ kaj /k/, sed konservis ortografie la digimonojn gu kaj qu, kiuj ofte originas grupoj /kv/ kaj /gv/ en pruntoj el latinidaj lingvoj al la slavaj kaj ĝermanaj lingvoj.

Zamenhof sekvis la rusan prononcon de latino: kvar (lat. quattor), kvin (lat quinque), akvo (lat aqua), kvankam (lat. quanquam), kiu ŝajnas tre stranga al latinidoj. Unu el la plej rezolutaj probatalantoj de la uzo de la grafemoj "kv" kaj "gv" en Esperanto estas neniu prezidinto de la Akademio de Esperanto. Li provas pravigi sian starpunkton surbaze de tute persona intepreto de la Fundamento, argumentante, ke vokalo ne rajtas sekvi la sonon de la duonvokalo "ŭ". En Fundamenta Gramatiko oni malkovris, ke en Fundamento de Esperanto nur la rusa kaj germana tekstoj informas, ke la litero "ŭ" estas uzata post la vokalo(j). Krome, "ŭ" estas difinita kiel mallonga "u" en la franca, germana, rusa kaj pola tekstoj, sed ne en la angla, kiu diras, ke "ŭ" estas uzata en diftongoj kiel en mount. Rimarku, ke la vorto "Nenio]" malestas en la alilingvaj versioj.

La uzo de "kv" kaj "gv" estas nek fonetisme nek grafisme pravigebla en nuntempaj latinidaj lingvoj, ĉefe en Katalunio, kies nomoj kaj vortoj havas diftongojn kun u ("gu" = /kw/ kaj "qu" = /kw/).

Variantoj de vorto aŭ nomo[redakti]

Por kelkaj formoj ekzistas varianto, en kiu forestas aŭ malaperas unu konsonanto de tia literkombino: "Bharato" = Barato, Hongkongo = Honkongo. Cetere, ĉi tiaj kaj aliaj duoblaj formoj havas sian lokon en vortaroj: Don Harlow = Donaldo Trompo, Humanoida reptilio = Lakto, Lasero = Lasta vespermanĝo = L, Ŝivao = Sireno = Sirio

Ekzemple, EVPN nomas la NPIVan formon Biblio erara, kaj anstataŭe prezentas la pli konsekvencan Sapfo. Tamen, kiel vidite, ambaŭ formoj povas kunekzisti.

Artikolo.jpg

Esperantigo de neesperantaj fonemoj[redakti]

Tre ofte okazas, ke oni esperantigas fonem(ar)on ne ekzistantan en esperanto per esperanta fonem(ar)o, kiu ne identas kun ĝi, tamen ebligas konservi distingon. Nome, oni esperantigas du fonem(ar)ojn de la angla (la samo validas por pinjino), [n] kaj [ŋ] (kiam skribatan 'ng), per du esperantaj, respektive [n] kaj [ng].

Precize same okazas en vortoj prenitaj, ekzemple, el la hispanuja hispana lingvo. La literon c (prononcatan [θ] antaŭ e kaj i, sed [k] antaŭ a, o kaj u) oni redonas respektive per la esperantaj c [ts] kaj k. En la unua kazo, fonemo ne ekzistanta en la hispana ([ts]) respondas al fonemo ne ekzistanta en esperanto ([θ]), kio konservas la distingon.

Konverso[redakti]

Konverso (en hispanlinve converso, "konvertiĝinto", el la latina conversus) kaj la virina conversa, temas pri judoislamano kiuj konvertiĝis, aŭ devigitaj aŭ pro religia indiferenteco por ĝui de la asimilado en Hispanio, al katolikismo, aparte dum la 14-a kaj 15-a jarcentoj.

Oni vidu la precipajn artikolojn:

  • Morisko por la konvertiĝinto de la islama (nordafrika) grupo.
  • Marano por la konvertiĝinto de la juda religio. La termino marano (marrano hispane) estas uzata aparte por indiki kaŝjudojn, nome tiuj kiuj sekrete daŭrigis konfesi kaj praktiki judismon.

La judaj konversoj = conversos estis ofte suspektitaj konservi kaj sekrete praktiki iliajn pasintajn ritojn, kaj estis aparta celo de la hispana inkvizicio, sed nekredeble kontribuis al la kultura kaj politika vivo de Hispanio, kaj inkluzivas Terezan el Avilo kaj, oni diris, ankaŭ Grandan Inkvizitoron Tomàs de Torquemada, kiuj laŭ iuj historiistoj estis origine judoj de familioj konvertiĝintaj al kristanismo [1].

Religiaj konversoj[redakti]

La konversa fratulo en katolika konvento indikas personon kiu, kvankam, jure kaj fakte, samdigna kun ĉiuj aliaj religiuloj, estis destinita zorgi precipe pri la materiaj bezonoj de la komunumo kaj helpi la sacerdotojn plenumi la paŝtistajn oficojn. Ankaŭ en la virinaj monaĥejoj tio realiĝas. Hodiaŭ tamen tiu figuro ekmalaperas.

Vortoj de Kamarado E. Lanti[redakti]

La libro Vortoj de Kamarado E. Lanti [2] estas 191-paĝa kolekto de artikoloj de Eŭgeno Lanti aperintaj precipe en Sennaciulo, eldonita kun antaŭparolo de Lucien Banmer de Sennacieca Asocio Tutmonda (SAT), en 1931.

En 1979 aperis duan, neŝanĝitan eldonon ĉe La Juna Penso el Laroque Timbaut. Ankaŭ ĝi enhavas antaŭparolon de Lucien Bannier.

Titoloj de la ĉapitroj: Mondlingvo, Organizado, Edukado, Sennaciismo, Pacismo, Priskriboj, Polemiko.

Librokovrilo de la dua eldono.

Notoj[redakti]

  1. Certas ke Tereza naskiĝis el patro origine de kristaniĝinta juda familio
  2. La tempunktojn ni prezentos surbaze de intervjuo kun fratino Paula Suelí, ministrino-predikanto de la Religio de la Tria Jarmilo.