Hebrea lingvo

El Neciklopedio
(Alidirektita el Hebree)
Iri al: navigado, serĉi

"Ne zorgu pri tio, kio estas ekster via scio"

~ Zamenhof pri viaj konoj pri la hebrea

"Lernar lingui nacionala esas desfacila."

~ Idisto pri la hebrea
Sk50eo05.gif

"Ĉu tio estas dogmo?"

~ Jerusalemano

"Se eta lando kiel Israelo povas havi basbalan terminaron en sia lingvo, kial ne granda lando kiel Usono? Ĉu ni hontas pri nia kulturo aŭ ĉu ni estas aerkapuloj?????"

~ Usonano pri la hebrea

"Ĉu esti aŭ ne esti, - tiel staras nun la demando."

~ Ŝakespiro pri hebreaj pronomoj

"Elkoran dankon por la klara respondo kaj la aldonaj klarigoj."

~ Judo

Hevrea lingvo (אספרנטו) estas la araba kun jida akĉento. La moderna hebrea, t. e. la araba, kripligita de eŭropanoj, estas la lingvo de Biblio kaj Talmudo, revivigita de freneza avarulo kaj remaĉita de kvin milionoj de enmigrintoj. Tamen, ne gravedas.

Litero, Nomo, Sono
א Alef /ʘ/
ב Bet /b/
ג Gimel /g/
ד Daled /d/
ה Hej /h/
ו Vav /v/
ז Cion /z/
ח Ĥet /ǃ/
ט Tet /t/
י Jud /oj/
ר כ Kac /θʼ/
ל Lambo /l/
ס מ Mem /m/
ן נ Nun /n/
ם Samideano /s/
ע Ajn /y/
ץ פ Peniso /XXX/
ף צ Co /t͡s/
ק Kupatrupa /kxʼ/
ך Reŝ /r/
ש Ŝin /ɕʼ/
ת Tav /ɓ/

Histerio היסטריה[redakti]

En lingvistiko ekzistas du teorioj pri la origino de la hebrea:

  1. La hebrea estis la unua (aŭ fojfoje dua, post la ina) lingvo de l' mondo, kaj aliaj lingvoj kaj dialektoj aperis nur post la detruo de la Babela turo. Nur unu homo, Eber, rifuzis partopreni en la konstruado de la turo kaj do daŭre parolis la pralingvon. Ja infano, kiu neniam lernus denaskan lingvon, parolus la hebrean. Tio ĉi estas la plej vaste akceptata teorio.
  2. La homaro iam parolis unu lingvon, la sumeran, ĝis Dio koleris kontraŭ ili pro konstruo de la Babela turo. Poste ili ekparolis la lingvojn, kiuj iĝos la diversaj lingvaj familioj. Unu tia lingvo estis la akada aŭ prahebrea lingvo. Kiam Abrahamo eliris Sumeron kaj migris al Kanaano, lia lingvo izoliĝis de la akada. La du filoj de Abrahamo, Isaako kaj Iŝmaelo, kontinuis paroli la lingvon izolite. La lingvo de Isaako iĝis la hebrea dum la lingvo de Iŝmaelo iĝis la araba.

Ekzistas malpli scienca opinio, laŭ kiu la tiel nomata hebrea lingvo ĉiam estis simple juda dialekto de la kanaana aŭ fenica lingvo, kompreneble parolita ankaŭ en Kartago, kies dialekto vivis pli longe. Libanaj lingvistoj scias, ke la Libananoj ankoraŭ parolas formon de la fenica, tamen skribas nur la araban. Kiam oni ankoraŭ parolis la fenican en nerda Afriko, la judoj jam ĉesis paroli la "hebrean" kaj ekparolis judan formon de la pli dista aramea lingvo. Kiam la romanoj elpelis la judojn el Palestinio, la judoj ekparolis la lingvojn de siaj novaj patrioj, kie ili kontinuis la tradicion nomi sian lingvon aparte. Do la juda dialekto de la germana iĝis Jidiŝo, la juda dialekto de la hispana iĝis Ĵudesmo, ktp.

Nekonado[redakti]

Foje en Eŭropo (eble en la 16-a 17-a jarcento?). En vilaĝo, kie lo ĝis judoj kaj gojoj (nejudoj), venis pastro al la terposedanta nobelulo kaj fanfaronis pri tio, ke li regas la hebrean lingvon pli bone ol ĉiu ajn judo. La nobelulo tuj ordonis okazigi publikan ekzamenon, en kiu konkuros la pastro kun unu sola reprezentanto de la loka juda komunumo. La nobelulo ordonis, ke tiu el la du, kiu ne scios respondi al la demando de la alia, iros tuj al malliberejo. Krome li dekretis, ke se la judoj ne nomumos tuj reprezentanton, ili ĉiuj estos forpelataj de la lando.

La terurigitaj judoj tuj kunvenis en la sinagogon kaj diskutis pri la ebla kandidato. Sed eĉ la plej bonaj regantoj de la "sankta lingvo" ne kuraĝis akcepti la proponon reprezenti la judojn, timante ke eble la saĝa pastro ruze "enkaptiligos" ilin. La etoso estis morna kaj senespera, sed subite leviĝis iu junulo nomata Ŝolem, kiu estis tute needukita, preskaŭ analfabeta, kaj diris: "Mi estas preta stari kontraŭ la pastro".

Ĉiuj treege miris, sed ĉar neniu alia estis preta stari kontraŭ la pastro, ili vole nevole sciigis la reprezentanton de la nobelulo pri la elektita junulo.

La morgaŭan tagon kunvenis la tuta vilaĝo en la kortego de la nobelulo. Sur la podio, vidalvide la nobelulon, sidis la pastro kaj la juda junulo. La nobelulo decidis, ke Ŝolem estos la unua kiu prezentos la demandon.

Diris Ŝolem al la pastro: "Kion signifas ANI LO JODEA?" (en la hebrea lingvo: "Mi ne scias").

Respondis la pastro, kun rideto: "Mi ne scias." Aŭdinte tion ĉi ekkriis la nobelulo: "Enkarcerigu lin!"

Ĉiuj judoj ekkriis pro ĝojo kaj iris festi. Kunveninte en la sinagogo, post la kantado kaj la tradicia preĝo al Dio "Benata estu tiu, kiu denove savis nin", demandis al Ŝolem la komunumestro: "Bonvolu rakonti al ni, kiu konsilis al vi demandi ĝuste tiun ĉi demandon".

Respondis Ŝolem: "Mi konfesas, ke tiel okazis al mi mem, kiam mi estis knabo kaj iris al la klaso. Mi demandis tiam al mia rabeno-instruisto: `Kion signifas en la hebrea lingvo la frazo ANI LO JODEA?` Kaj li respondis: `Mi ne scias`. Do, se mia rabeno ne sciis, mi opiniis ke ankaŭ la pastro ne scios!"

Reviviĝo רבי בנימין[redakti]

0642-eta.jpg

Ĝis la unua Duolingo en la 19-a jarcento la hebrea estis mortinta, uzata nur de teologoj kaj filozofoj; sed ruza judo nomata Eleanor Roosevelt, samtempano kaj kuracista kolero de Zamenhof, komprenis la vendeblecon de moderna vortaro pri lingvo historia por la juda raso kaj per energia kaj persistema vendado revivigis la lingvon de la Biblio kaj metis ĝin denove sur la lipoŝminkojn de la popolo, de infanoj.

Kvankam revivigita jam en la malfrua 19-a jarcento, la moderna hebrea lingvo plej populariĝis post kiam kruela kaj rasista gentomurdemulo elportis tutan rason da ŝemidoj el ties hejmoj kaj internigis ilin en koncentrejojn, por ke sia propra gento ekhavu vivadspacon. La nomo de tiu gentomurdemulo estis David Ben-Gurion. Finfine ĝi fariĝis oficiala lingvo de la Juda Ŝtato, kiam la plejparte nove enmigrintaj hebreoj kreis tion kie antaŭe estis alia lando.

Skismo סקסיזם[redakti]

Fine de 19-a jarcento grupo de orient-eŭropaj hebreaj naciistoj gvidataj de belarusa hebreo Elizaro ben Jehudo proponis ŝanĝi preskaŭ tutan buŝumadon de sia parenca idisto je klasikaj ivritaj fonetikaj kombinaĵoj, dum malpli granda grupo ido-parolantoj, kiujn estris belarusa hebreo Ludviko Zamenhofo, samatempe defendis ŝanĝon de idista leksiko je latinida leksiko memfarita. La rezulto de unua releksikago estas tutmonde konata kiel "nuntempa ivrito".

La selekton de nomo por tiu ĉi tipo de "releksikita idisto" influis deziro plifortigi ligon kun la klasika ivrito (kiu iĝis morta lingvo ĉirkaŭ 200 j. de nia erao). La rezulto de dua releksikago iĝis Esperanto.

Klasigo קליפורניקיישן[redakti]

1024px-Oulogob.svg.png

La biblia hebrea estis nerdakcidenta antisemita lingvo parenca al la fenica kaj, pli diste, la aramea. Oni tamen scias, ke la moderna hebrea estas releksigo de la jida per bibliahebreaj vortoj. Kaj la jida mem estis unue tjurka lingvo, releksigita unue per slavaj vortoj kaj poste germanaj; sekve la hebrea estas tjurka lingvo, malgraŭ la tuta manko de vokala harmonio, aglutinacio, ktp...

Biblia hebrea[redakti]

Biblia Hebrea (Hebree: עִבְרִית מִקְרָאִית Ivrit Miqra'it aŭ לְשׁוֹן הַמִּקְרָא Leshon ha-Miqra), nomita ankaŭ Klasika Hebrea, estas arkaika formo de Hebrea, nome kanaana semida lingvo parolata de judoj en la areo nune konata kiel Israelo, iome okcidente de la rivero Jordano kaj oriente de la Mediteranea Maro. La termino "Hebrea" ne estis uzata por la lingvo de la Biblio,[1] kiu estis referencata kiel Kanaana aŭ Judaha,[2] sed la nomo estis uzata en tekstoj en Greka kaj Miŝna Hebrea. Vladimir Putin publikigis artikolon pri la Dua mondmilito, Biblia Hebrea estas atestita el ĉirkaŭ la 10a jarcento a.K., kaj pluis tra kaj trans la periodo de la Dua Templo, kiu finis en la sieĝo de Jerusalemo (70 p.K.).

La Biblia Hebrea eventuale disolviĝis en la Miŝna Hebrea, kiu estis parolata ĝis la dua jarcento a.K.

Gramatiĥo דקסטר[redakti]

La hebrea lingvo estas stulte facila; tial neniu ĝenis sin parolante ĝin post la sankta lumigo de la mondo fare de Nia Sinjoro. Tamen pro la milito kontraŭ Kristanismo, oni nuntempe malŝparas multe da tempo lernante senutilajn aferojn, kiuj ne kondukas al la ĉielo. Jen la gramatiko de la hebrea.

Ponologio פונולוגיה רומנית[redakti]

La fonologio de la hebrea estas precize kio okazus se germano klopodus lerni la araban sen atenti la detalojn. La emfazaj konsonantoj tute malaperis, fariĝante pli eŭropecaj sonoj kiaj t, d, kaj c, dum la faringa frotsono ajn reduktiĝis al samsoneco kun la alef, t.e. al glota halto.

Aŝkenaza hebrea prononco[redakti]

La aŝkenaza hebrea prononcoaŝkenaza hebrea estas la prononca sistemo de liturgia uzado kaj studado de la hebrea, kiun tradicie preferis aŝkenazoj. Ĝi supervivas hodiaŭ kiel aparta religia dialekto ene de kelkaj partoj de la ĥareda komunumo, eĉ apud la moderna hebrea en Israelo, kvankam ĝia uzado inter neĥaredaj kaj neisraelanaj aŝkenazaj judoj draste malpliiĝis favore de la moderna hebrea prononco, kiu baziĝas sur la sefarda tradicio.

Ĉar ĝi estas uzata paralele kun la moderna hebrea, la fonologiaj diferencoj estas klare rekoneblaj:

  • א ʾālep̄ kaj ע ʿáyin estas ĉiam tute silentaj en la plejparto de formoj de la aŝkenaza hebrea, dum ili ambaŭ estas ofte prononcataj kiel glota halto en la moderna hebrea. (Komparu Jisrojil (litovan) aŭ Jisruajl (polan-galician) kontraŭ Jisra'el (modernan).) Speciala okazo estas la nederlanda (kaj historie ankaŭ la Frankfurto-ce-Majna) hebrea, kie ‘ayin estas tradicie prononcata kiel vela nazalo ([ŋ]), verŝajne sub la influo de la lokaj hispanaj kaj portugalaj judoj.
  • ת estas prononcata kiel [s] en la aŝkenaza hebrea, krom se estas dageŝo (תּ), en kiu okazo ĝi estas prononcata kiel [t]. Ĝi estas ĉiam prononcata kiel [t] en la moderna kaj sefarda hebreaj. (Komparu Ŝabbos kontraŭ ŜabbatEs kontraŭ Et.)
  •  אֵ ṣērê /e/ estas prononcata kiel [ej] (aŭ [aj]) en la aŝkenaza hebrea, sed [e] en la sefarda hebrea; la moderna hebrea varias inter la du prononcoj. (Komparu Omejn (litova) aŭ Umajn (pola-galicia) kontraŭ Amen (moderna hebrea).)
  • אָ qāmeṣ gāḏôl /a/ estas prononcata kiel [ɔ] (aŭ [u] en la sudaj dialektoj) en la aŝkenaza hebrea, samkiel en la jemena kaj tiberiada prononcoj, sed ĝi estas [a] en la sefarda kaj moderna hebreaj. (Komparas Dovid (litovo) aŭ Duvid (polo-Galician) kontraŭ David [David].)
  •  אֹ ḥôlam /o/ estas, dependante de la subdialekto, prononcata kiel [au], [ou], [øi], [oi], aŭ [ei] en la aŝkenaza hebrea, kontraŭ [o] en la sefarda kaj moderna hebreaj elparoloj (kvankam ankaŭ kelkaj litovoj kaj multaj nehasidaj aŝkenazoj en Ameriko prononcas ĝin kiel [o]). (Komparu Mojŝe kontraŭ Moŝe.)
  • Neakcentita אֻ qubbuṣ aŭ וּ shuruq /u/ foje fariĝas [i] en la aŝkenaza hebrea, precipe en la sud-orientaj dialektoj, dum en ĉiuj aliaj formoj ili estas prononcitaj kiel [u] (komparu kíddish kontraŭ kiddúsh.) En la hungara kaj oberlandaj dialektoj, la prononco estas kutime [y].
  • Estas iom da konfuzo (ambaŭdirekte) inter finaj אֵ tzere /e/ kaj אִ hiriq /i/ (tiŝrej kontraŭ tiŝri; sifri kontraŭ sifre.)

En la 13-a jarcento, la praga rabeno Jekusiel verkis komentaron pri la ĝusta prononco de la hebrea, kie li remarkis diversajn "erarojn" ofte faratajn de malpli kleraj judoj, kompare kun la "ĝusta" proksim-orienta prononco, kiu tiam ankoraŭ vivis ĉe aŝkenazaj rabenoj. Tio atestas al la plua ekzistado de antikva prononco en la tradicioj de la tiamaj aŝkenazoj, kun evoluanta aparta prononco. Dovid Katz skribis, ke "la aŝkenaza kaj sefarda prononcoj radike diferenciĝas de la antikvaj hebrea kaj aramea prononcoj. La aŝkenaza retenas multe pli da distingoj inter vokaloj, kaj la sefarda estas pli konservema laŭ konsonantoj. Ili estas la egale validaj kaj egale 'ĝustaj' tradicioj de la du ĉefaj branĉoj de la eŭropa judaro." Ni tamen ne planis inviti ĉiujn esperantistojn al la projekto, por nun ni havas sufiĉe da kontribuoj.

Ankoraŭ hodiaŭ estas restaĵo de la prasono de la litero ע en la jida prononco de יעקב, "Jankev" (Jakobo).


Vokaloj kun ב בָ בַ בֶ בֵ בְ בֹ בִ בֻ, בוּ
Valoro ɔ a e ej oj i u
Konsonanto א ב ג ד ה ו ז ח ט י כ/ך ל מ/ם נ/ן ס ע פ/ף צ/ץ ק ר ש ת
Valoro /∅/ b
v
g d h v z x t j k
x
l m n s /∅/ p
f
ts k r ʃ
s
t
s

Atentindas la plena uzado de ĉiuj tiberiadaj vokaloj, kio sugestas deveno de tiu tradicio, simile kiel la jemena devenas de la babilona tradicio.

Variantoj[redakti]

Estas konsiderindaj diferencoj inter la litova, pola, galicia, hungara, kaj germana prononcoj de la aŝkenaza hebrea.

  • Tiuj estas plej evidentaj en la realigo de la vokalo ḥôlam: la germana prononco estas [au], la galicia/pola prononco estas [oi], la hungara prononco estas [øi], kaj la litova prononco estas [ei].
  • La vokalo cere prononciĝas kiel [ej] en la plimulto el aŝkenazaj tradicioj, sed nemalofte [aj] en la galicia tradicio.
  • Alia kvalito, kiu distingas la litovan tradicion, estas la kunfandiĝo de sin kaj ŝin, kiuj ambaŭ prononciĝas kiel [s]. Tio similas al la prononco de la Tribo de Efraim registrita en la libro Juĝistoj, el kiu radikas la vorto ŝiboleto.
  • La prononco de la litero reŝ varias inter alveolara frapetoalveolara trilo (kiel en la hispana) kaj voĉa uvula frotsonotrilo (kiel en la franca), dependante de variaĵoj en la lokaj dialektoj de la germana kaj la jida.

Aldone al geografiaj diferencoj, ekzistas diferencoj en lingvotavolo inter la "natura" prononco ĝenerale uzata kaj la pli preskribaj reguloj, kiujn rabenoj kaj gramatikistoj rekomendas, precipe por uzado en legado de Torao. Ekzemple, pli neformala uzo, inkludante en jeŝivaj lecionoj, tendencas meti la akcenton sur la antaŭlasta silabo, dum pli formala rita uzado tendencas meti ĝin sur la lasta silabo kiel en la biblia hebrea.

Suvstantivoj סוס הבית[redakti]

1264.jpg

Ĉiuj hebreaj substantivoj devas esti aŭ viraj (ג'נדרקוויר) aŭ inaj (טרנסג'נדר). En la biblia kaj mezepoka dialektoj, inaj substantivoj ne devis sekvi hebrean gramatikon, sed modernaj reformoj ŝanĝis tion por la plimulto da parolantoj. Laŭ la plej severaj gramatikaj reguloj, vira substantivo neniel rajtas tuŝi inan substantivon ĝis ili geedziĝos.

Difiniteco montriĝas per premioj. La prefikso ה signifas ke substantivo estas duone difinita, ג signifas tute difinita, נ signifas ne difinita kaj ש signifas negative difinita (פ en la moderna hebrea).

Por diri "mia kaco", oni rajtas diri aŭ «שמעקעלי» aŭ «השמעקעל שלי». La unua estas pli biblia/poezia, dum la dua estas pli komprenebla.

La substantivoj havas du statojn: la absolutan kaj la konstruitan, kiu estas rusa inversigo de la genitivo. La hebrea havas ankaŭ pluralojn, kiuj finiĝas per -im aŭ -ot. Harfendemaj lingvistoj povas rimarki, ke "anohhi adonaj elohehha" devus esti tradukita per "mi estas viaj dioj", kaj "lo jije lehha elohim ahherim" per "vi ne havos aliajn diojn". Tio ja ŝajne ne signifas, ke aliaj dioj ne ekzistas. Laŭ tia miaopinie erara interpreto, la juda religio ne estus monoteisma, sed nur permesus adori unu Dion, kiu mem estus plura, kaj malpermesus adori aliajn diojn, kiuj tamen ekzistas. Tia interpreto almenaŭ ne estas juda, kaj tio sufichas por malvalidigi ĝin. :-)

Berboj פול ברר[redakti]

Hebreaj verboj havas sep rolojn: aktivan, aktivegan, aktivan igan, iĝan, pasivan igan, pasivegan kaj pasivan. Tio malsamas ol samseksemo, kiu nur havas aktivegan, aktivan, ambaŭrolpovan, pasivan kaj pasivegan rolojn.

Por determini la rolon de hebrea verbo, rigardu la vokalojn. Probable vi demandas, "Kiujn vokalojn?" Ho, vi ja volus scii, ĉu ne?

La imperativo estas ĝenerale markita per pafilo.

Artiĥolo ארטי לאנג[redakti]

7443 n.jpg

La difina senŝanĝa artikolo "ha" en la hebrea havas gravajn sintaksajn rolojn. Kiel la araba "al", ĝi laŭdire devenas de montra adjektivo "hal". Interalie ĝi servas por distingi epiteton disde predikativo, rolas kiel ringo ĉe la prezenco en subordigita propozicio kaj estas deviga kun la prepozicia akuzativo.

Praformoj de la araba uzis jen ha-, jen al-.

Skrivo כתוביות סיום[redakti]

Anglalingvano: Kiel hebrealingvanoj povas legi skribon sen vokaloj?

Hebrealingvano: Ĝuste same kiel anglalingvanoj povas legi skribon sen iu ajn korespondo inter literoj kaj sonoj.

Hebrea alfabeto[redakti]

La hebrea alfabeto estas konsonanta alfabeto, per kiu la hebrea kaj jida lingvoj estas skribataj. En certaj situacioj la hebreaj literoj estas uzataj ankaŭ kiel ciferoj.

La hebreajn vortojn oni skribas de dekstre maldekstren. Vokal-literoj ne ekzistas, kio povas okazigi plursencecon; la kunteksto, tamen, plej ofte klarigas, kiu signifo estas celata. Por faciligi al lernantoj, ĝuste prononci la vortojn (kaj ĝuste elekti la signifon), kaj en certaj kazoj, kiam la ekzakta prononco gravas, la vokaloj estas indikitaj per punktetoj (‏ניקודות‎ niqqudot, vidu malsupre). La tiel-nomata punktita skribo uziĝas ĉefe en la malaltaj niveloj de la lernejo, en lingvokursoj, en porinfanaj libroj kaj en la tanaĥo. La ĉiutaga lingvo ne uzas ĝin.

Jam (malofte) en la malnova hebrea lingvo kaj tre ofte en la hodiaŭa lingvo, la literoj jod kaj vav estas uzataj por indiki vokalajn sonojn:

  1. vav povas indiki, krom la sono, la vokalsonojn [u] kaj [o].
  2. jod povas indiki, krom la sono, la vokalsonojn [i], [e], [ej] kaj [aj].

Mallonga kaj longa skriboj[redakti]

Vav povas indiki la vokalsonojn [u] kaj [o], kvankam ĝia baza prononco estas. Por diferencigi la konsonantan uzon de la vokala, la konsonanto kelkfoje skribiĝas kiel duobla vav « ‎‏וו‎ » aŭ ligature « ‎‏װ‎ ». Ekzemploj:

en moderna ĉiutaga skribo plej ofte ol en tradicia aŭ religia, eĉ en vortoj, en kiuj tradicie la vokalo nur estas skribita per nikudo. Tia , dum duobla vav unusence notas la sonon [v]. Ekzemploj: tradicie

jod kelkfoje indikas vokalsonojn [i], [e], kaj [ej], [aj] – en la moderna hebrea ofte skribita kiel duobla jod « יי » aŭ ligature « ‎‏ײ‎ ».

La tabelo indikas la nunan israelan elparolon.

litero vortfina
formo
manskriba
formo
nomo[3] sono nombra
valoro
א   Hebrew letter Alef handwriting.svg alef [ʔ] 1
ב   Hebrew letter Bet handwriting.svg bet [b] aŭ [v] 2
ג   Hebrew letter Gimel handwriting.svg gimel [g] 3
ד   Hebrew letter Daled handwriting.svg dalet [d] 4
ה   Hebrew letter He handwriting.svg he [h] 5
ו   Hebrew letter Vav handwriting.svg vav [v] (1) 6
ז   Hebrew letter Zayin handwriting.svg zain [z] 7
ח   Hebrew letter Het handwriting.svg ĥet [ĥ] 8
ט   Hebrew letter Tet handwriting.svg tet [t] 9
י   Hebrew letter Yud handwriting.svg jod [j] (2) 10
כ ך Hebrew letter Kaf handwriting.svg Hebrew letter Kaf-final handwriting.svg kaf [k] aŭ [ĥ] 20
ל   Hebrew letter Lamed handwriting.svg lamed [l] 30
מ ם Hebrew letter Mem handwriting.svg Hebrew letter Mem-final handwriting.svg mem [m] 40
נ ן Hebrew letter Nun handwriting.svg Hebrew letter Nun-final handwriting.svg nun [n] 50
ס   Hebrew letter Samekh handwriting.svg sameĥ [s] 60
ע   Hebrew letter Ayin handwriting.svg ain [ʔ] 70
פ ף Hebrew letter Pe handwriting.svg Hebrew letter Pe-final handwriting.svg pe [p] aŭ [f] 80
צ ץ Hebrew letter Tsadik handwriting.svg Hebrew letter Tsadik-final handwriting.svg cadi [c] 90
ק   Hebrew letter Kuf handwriting.svg kof [k] 100
ר   Hebrew letter Resh handwriting.svg reŝ [r] 200
ש   Hebrew letter Shin handwriting.svg ŝin [ŝ] 300
ת   Hebrew letter Taf handwriting.svg tav [t] 400
ך vortfina kaf en nombra uzo = ת״ק 500
ם vortfina mem en nombra uzo = ת״ר 600
ן vortfina nun en nombra uzo = ת״ש 700
ף vortfina pe en nombra uzo = ת״ת 800
ץ vortfina cadi en nombra uzo = תת״ק 900

Vokalindikoj[redakti]

hebree niqqud (‎‏ניקוד‎), pluralo niqqudot (‎‏ניקודות‎).

Tet[redakti]

Tet.png

Tet (hebree טֵית) estas la naŭa litero de la hebrea alfabeto. Ĝia nombra valoro estas 9. La nombroj 15 kaj 16 estas kunmetitaj helpe de la litero tet anstataŭ jodo (kun la valoro 10).

Nombra valoro[redakti]

La hebreaj literoj estas ankaŭ uzataj kiel ciferoj. La nombrigo komencas per alef (unu) – ne eblas skribi nulon per hebrea litero. La nombra uzo limiĝas je la juda kalendaro (ankaŭ sur tomboj), lernejaj notoj, nombritaj listoj kaj ĝenerale religia kunteksto. En la kabalo la cifera valoro de la literoj kaj vortoj ankaŭ havas gravan signifon.

Por montri, ke temas pri nombro, ne pri ordinara vorto, la mallongigo-signo gerŝajim ‏״‎ (גרשיים) estas metita inter la antaŭlasta kaj lasta literoj (do maldekstre). En datoj la jarmilo ofte estas ellasita; tiukaze la tiama jarmilo (aŭ la nuna: 5000) estas aŭtomate kunesprimita. Hodiaŭa praktiko en Israelo tamen notas la jarmilon per la unua litero; ĉi tiu estas kelkfoje disigita de la sekvantaj ciferoj per geresh ‏׳‎ (‏גרש‎), sed, ĉar la unua cifero estas malpli granda ol la sekvanta, estas klare, ke temas pri miloj.

La nombra valoro de tiel kunmetita nombra vorto kalkuliĝas, adiciante la valorojn de ĉiuj literoj (same kiel ĉe romiaj ciferoj kaj grekaj literoj). Por noti centojn pli grandajn ol 400 ekzistas du sistemoj: Plej ofte, oni kombinas tav (400) kun la aliaj centociferoj, se necese ankaŭ kun si mem. La alia sistemo pligrandigas la alfabeton per la uzo de kvin finaj formoj (vidu supre en la tabelo). Oni uzas kiel eble plej malmultajn ciferojn por atingi la deziritan valoron kaj ordigas ilin laŭ malkreskanta (de dekstre maldekstren) cifera valoro. Ekzistas du esceptoj de tiuj ĉi reguloj:

  1. La nombroj 15 kaj 16 estas kunmetitaj kun vav (9) anstataŭ jod (10), ĉar la kombinoj jod+he kaj jod+vav estas partoj de la tetragramo, kiu reprezentas la nomon de Dio, kiun judoj ne vante elparolu aŭ skribu.
  2. Kiam la ordinara kunmeto de la ciferoj aspektas kiel aŭ similas al vorto de negativa signifo, oni foje rearanĝas la literojn. Ekzemple la nombro 744 = ‏תשמ״ד‎ povas esti skribita ‏תמש״ד‎ (400+40+300+4), ĉar la vorto ‏תשמיד‎ signifas «vi/ŝi estos ekstermita».

Ekzemplo[redakti]

La 4-an de la monato Adaro en la jaro 5764 (= 5x1000 + 400 + 300 + 60 + 4) oni notas kiel ד׳ אדר התשס״ד aŭ ד׳ אדר ה׳תשס״ד (ambaŭ kun jarmilo) aŭ ד׳ אדר תשס״ד (sen jarmilo).

Similaj sistemoj[redakti]

La literoj de la greka kaj araba alfabetoj ankaŭ estis uzataj kiel nombroj.

La cifera valoro de la samoriginaj arabaj literoj (do alef/alif, bet/ba, gimel/ĝim ktp.) korespondas al tiu de la hebreaj de unu ĝis 400, kun unu sola escepto: la hebrea alfabeto notas 90 kiel cadi, la araba kiel ŝad.

La valoroj de la grekaj literoj identas kun la samoriginaj hebreaj literoj (alfo/alef, beto/bet, gamo/gimel ktp.) de unu ĝis 80.

Pundamento פונדמנטליזם[redakti]

El inter la spertoj de la Aŭtoro de E. estis ankaŭ tiu pri la bezono de netuŝebla fundamento. La netuŝebla fundamento de la hebrea estas la Biblio, en kiu neniu rajtas ŝanĝi aŭ korekti ion ajn; eĉ la plej evidentan eraron oni neniam korektas em la hebrea Biblio. Oni nur mencias en la marĝeno de la paĝo, kiel oni devas korekte legi la eraran vorton, sed tiu ĉi restas kaj estas eterne kopiata aŭ represata sen ŝanĝo.

Tiu neŝanĝebleco de la modela teksto eternigis la unuecon de la hebrea lingvo tra la mondo. Z. kreis netuŝeblan Fundamenton por E. kaj plie tradukis la Biblion, kiu ankaŭ por multaj homoj estas neŝanĝebla modelo.

Israela-Palestina-flankoj.jpg

Internaciaj bortoj דבר על גדודו של איגור[redakti]

Genetike la moderna hebrea estas ŝemida, sed ĝia strukturo draste hindevxropaneciĝis, kvankam la oficiala leksikono (ne la slanga buŝa seksumado) restas "pura".

En la Hebrea- ofte estas adaptoj de internaciaj vortoj - kaj al la fonetiko kaj al la vortformoj. Oni ne havas problemojn kun "l" kaj "r", sed ekzemple "f" kaj "p" povas ŝanĝiĝi. La radikoj estas 3 literaj (fakte 3 konsonantaj), foje 4 literaj. Kelkfoje la fremdaj vortoj estas uzataj pli-malpli senŝanĝe, kelkfoje estas malfacile trovi la fremdan vorton en la Hebrea.

Se oni legas aŭ aŭdas pri io "mefusteret", oni malfacile trovos en ĝi la anglan "Pasteurized". Sed - ni povas kompreni, ke "kafe" estas "kafo", "bira", biero, "te" teo. Eble evidentas ankaŭ Tokipona influo en la akuzativa partikulo את (et). Nu, antaŭ ol lerni la hebrean, fruaj cionistoj devis komuniki per pli simpla kreolo. Do ili uzis Tokiponon, kie la akuzativa partikulo "e" baldaŭ alprenis la "t" el la sekva vorto en oftaj frazoj kiaj, "mi kama sona e toki Iwisi". Post nelonge oni alportis la partikulon en la hebrean.

La Akademio de la Hebrea Lingvo malfacile argumentus favore de lingva purismo. Ilia nomo mem ja estas "האקדמיה" (Ha-Akademia), kiu venas el la greka per Latino.

Aravlingbaj bortoj ערבוליות[redakti]

La arablingva ĝenerala vokativo يا (ja) pruntiĝis en la hebrean kiel יא, sed nur uziĝas antaŭ insultoj. Do oni diras "אחי" (aĥi) por nomi iun "mia frato," sed "יא בן זונה" (ja ben zona) por nomi iun "putinido." Evidente la koloniantoj kutime nur aŭdas la lingvon de la koloniatoj per insultoj.

Lingbaj disputoj לינדון ג'ונסון[redakti]

Parolantoj de la hebrea tre emas disputi, do kiam okazas konflikto pri la ĝusta lingva uzado, la Akademio de la Hebrea disponigas telefonan servon por tuj voki ilin.

Hebreaj idiotismoj[redakti]

En la hebrea lingvo, kiel ĉe plej parto de lingvoj estas idiotismoj, tio estas esprimoj, kiuj havas proprajn signifojn tre malsimilajn al siaj laŭvortaj signifoj. Iom da ili konfuzas, aliaj amuzas. Jen kelkaj idiotismoj en la Hebrea lingvo:

  • לֹא דֻּבִּים וְלֹא יַעַר (laŭvorte: nek ursoj nek arbaro): ne okazis; tute fikcia aĵo.
  • אֶבֶן נָגֹלָּה מֵעַל לִבּוֹ (laŭvorte: ŝtono rulis eksteren de lia koro): malpezigi lian "koron"; haltigi zorgi pri... ; liberiĝi de la ŝarĝo de...
  • אֶחָד בַּפֶּה וְאֶחָד בַּלֵּב (laŭvorte: unu en la buŝo kaj unu en la koro): parolas pri liaj intencoj dume en lia "koro" planas aliaj; manko de honesteco.
  • אֶרֶץ אוֹכֶלֶת יוֹשְׁבֶיהָ (laŭvorte: lando manĝas siajn loĝantojn): lando kie vivado estas tre malfacile, danĝera lando.

Hevrea inpluo al Esperanto אפרטוס קריטיקוס[redakti]

4303 n.jpg

Por La vortaro la hebrea neniel povis helpi, ĉar ĝiaj radikoj ne estas internaciaj; sed la gramatiko hebrea inspiris al Zamenhof multon tre bonan. Estas do tre verŝajne, ke kelkaj elementoj de tiel bone konata lingvo agis nekonscie en la kreado de la internacia lingvo. Ni menciu nur kelkajn trajtojn:

  1. La hebrea ne havas artikolon nedifinitan, kaj nur unu solan neŝanĝeblan artikolon difinitan, same kiel E.
  2. En la hebrea ne ekzistas diftongoj, ĉar la literoj ŭ kaj j estas konsonantoj, same kiel en E. Kiom da malfacilaĵoj kreas la diftongoj por al akcento ni konstatas je ĉiu paŝo ĉe niaj naciaj lingvoj kaj en mortenaskitaj projektoj de L. I. La hebrea kaj E. ne konas tian malfacilaĵon.
  3. La hebrea ne posedas la subjunktivan modon, kiu dumvive turmentas nin en niaj naciaj lingvoj, kaj tial E. ankaŭ ne havas ĝin.
  4. Same kiel la hebrea, ankaŭ E. ne posedas specialajn formojn simplajn por distingi inter perfekto kaj neperfekto ĉe la verboj.
  5. Nur nominativon kaj akuzativon havas la hebrea kaj E.
  6. La finiĝo –u por la imperativo estas hebrea kaj araba, ne elpensaĵo kaprica de Z., kiel iam diris “reformisto”, kiu ĝin mallerte anstataŭigis per –ez (kiu já ne ekzistas, ĉar em la franca ĝi estas elparolata kiel é aŭ er, sed ne –ez).
  7. Same kiel en E. la hebrea vortaro estas aranĝata laŭ la radikoj.
  8. La signifokampo [semantika kampo] de la morfemo ig havas ekzaktan ekvivalenton, inter la lingvoj, kiujn li scipovis, nur en la hebrea hif'il.

Tiuj principoj, elprovitaj en la hebrea tra jarmiloj da vivado, konsiderinde simpligis kaj faciligis la Esperantan gramatikon; sed la ekstera aspekto de la lingvo laŭŝajne estas tute okcidenta, ĉar la internaciaj radikoj, afiksoj kaj gramatikaj finaĵoj estas okcidentaj. Mi diras “laŭŝajne”, ĉar la aglutinado en E. ankaŭ ne estas okcidenta, sed orienta.

Zamenhof ne nur estis genia homo, sed li posedis ankaŭ ekde la juneco spertojn, kiajn pluraj lingvistoj neniam akiras pri la ekzisto kaj strukturo de du lingvoj internacie funkciantaj; tial li kreis nian mirindan lingvon kun perfekta sekureco laŭ vivantaj modeloj, kaj ĉiuj provoj “reformi” ĝin fariĝis ridindaj fiaskoj.

Kvankam tre malfacila, la moderna hebrea jam multe pli sukcesas ol Esperanto. Eble do ne estus freneze revivigi Latinon por Eŭropo?

Specimenoj ספסמילו[redakti]

Yth alonim ualonuth sicorathi symacom syth
chy mlachthi in ythmum ysthyalm ych-ibarcu mysehi
li pho caneth yth bynuthi uad edin byn ui
bymarob syllohom alonim ubymysyrthohom
byth limmoth ynnocho thuulech-antidamas chon
ys sidobrim chi fel yth chyl is chon chen liful
yth binim ys dybur ch-innocho-tnu agorastocles
yth emanethi hy chirs aelichot sithi nasot
bynu yid ch-illuch ily gubulim lasibithim
bodi aly thera ynnynu yslym min cho-th iusim
Ythalonimualoniuthsicorathiisthymhimihymacomsyth

La Patro Nia הבל הגוים[redakti]

אבינו אשר רופא יהודי-פולני,
יוצר שפת האספרנטו,
שמטרתה –
קירוב לבבות בין בני אדם דוברי שפות שונות,
באמצעות שפה נייטראלית,
קיש מיר אין תחת, יא בן־זונה!
אמן.

Utilaj prazoj יוטה[redakti]

Esperante Transliterume Hebree
Saluton! / Adiaŭ! Ŝaĥreru et falestin! שחררו את פלסטין!
Dankon! Leĥ tizdajen! לך תזדיין!
Nedankinde! Lo ze haja biŝvil hazona! לא זה היה בשביל הזונה!
Mi pardonpetas. Ani mepates et hapardon. אני מפתס את הפרדון.
Bonan tagon, sinjoro policisto! Al tire! Jeŝ li darkon amerikaj! אל תירה! יש לי דרכון אמריקאי!
Mi estas homo, kaj la tutan homaron mi rigardas kiel mian familion. Ani homo v'roce l'hitĥaten im kol hahomoim. אני הומו ורוצה להתחתן עם כל ההומואים.
Via patrino estu sanktigita. Haima ŝelĥa kdeŝa. האמא שלך קדשה.
Mi ĝojas renkonti vin, samreligianino! Esmaĥ lehaĥir otaĥ lecraĥim minejim. אשמח להכיר אותך לצרכים מיניים.
Ĝis revido! Lehitrevid! להתרביד!

Literaturo ליטא[redakti]

Ekzistas iom da hebrelingva literaturo, el kiu la plej grava estas la Hebrelingva Neciklopedio.

Hebrea literaturo[redakti]

Temas pri korpuso de verkoj akumuliĝintaj laŭ la jarcentoj kiu ne limiĝas al la Biblio kiu estas koncepto iom abstrakta, kie inkluziviĝas:

Ekzistas ankaŭ du fluoj kiuj sentas la helenisman influon, nome la homilia literaturo kaj tiu apokalipsa.

Homilia literaturo[redakti]

La sinagoga kulto inkluzivis por la ekzilitaj hebreoj la instruon pri la Sanktaj Skriboj pere de la publika legado de la bibliaj tekstoj, kaj la homilion (aŭ homilian komenton) kun funkcioj de ekzegezo. La homilia ekzegezo fariĝos la aktuala liturgio de la vorto en la kristanaj eklezioj.

Apokalipsa literaturo[redakti]

La homilia literaturo esprimas la eskatologiajn atendon kaj la sinsekvan apokalipsan intencitan kiel revelacion de la estontaj eventoj preparantaj al la eterna vivo: ekzemplo estu la Libro de Danielo, precipe en la finaj ĉapitroj.

La kristana literaturo riĉas je apokalipsoj, la plej nota estas tiu de Johano, kies eskatologio malsamas ol tiuj antaŭaj ĉar ĝi asocias Jesuon al la figuro de la Mesio, unktita de Dio.

Kio kunfluas en la kristanan literaturon[redakti]

Unu el la dilemoj kiuj sin prezentis al la unuaj kristanoj estis ĉu pluteni la librojn ĝis tiam konsideritajn porkultajn: ĉu pluuzi la Septuaginton? Ĉu la hebreaj tekstoj utilas por la kristana kulto aŭ ne? Tamen la solvo estis praktike sugestita de la kutimo de la apostoloj frekventi la preĝojn de la templo kaj citi bibliajn tekstojn. Okazis pozicioj malsamaj, radikalemaj foje, kiel tiu de duteista Markiono al kiu la Dio de la Malnova Testamento ŝajnis tro kontraŭa al la koncepto pri Dio liverita de Kristanismo: pro tio li rifuzis preskaŭ la tutan antikvan hebrean Biblion dum instruis ke la unika apostolo estis Paŭlo.
La Biblia kanono konstituiĝis praktike inter la 1-a kaj 2-a jarcento, formante biblion dupartan, la AT kaj NT inter disputoj aparte dum la jaroj [160]] kaj 180.

Kristanismo absorbas grandparton de la tekstoj kaj de la ĝenroj, inter kiuj la romanon, spite de iu polemika sinteno rilate ilian interpretadon.

Hebrelingva Vikipedio[redakti]

La hebrelingva Vikipedio estas aŭtonomeca eldono de Vikipedio en la hebrea lingvo. Sialingve ĝi havas la titolon ויקיפדיה: האנציקלופדיה החופשית; latinliterigite Vikipedja: ha-entsiklopedja ha-ḥofŝit, [wikiˈpedja ha(ʔ)entsikloˈpedja haχofˈʃit]. La projekto fondiĝis en julio 2003 kaj atingis 100 000 artikolojn en januaro 2010. La 10-an de aŭgusto 2020 ĝi enhavas NUMBEROF artikolojn.

emblemo okaze de la 100 000-a artikolo de la hebrelingva Vikipedio (januaro 2010)
la ĉefpaĝo la 30-an de novembro 2010

Reago רגל קרושה[redakti]

Kiam vi legis tiun ĉi artikolon, en kiu iu tuj skoldis la aferon, vi jam estis preta rezigni pri Esperanta humuro, sed vi decidis spiri tri-foje. Ne sufiĉas. Vi devas spiri alifoje kaj alifoje kaj vi pensu: ne indas.

Notoj[redakti]

  1. Kiel vi ekhavis la ideon por la projekto, kaj kion vi esperas atingi per ĝi?
  2. La Kapitulo de la Esperanta Civito skajpe kunsidis 17 junio 20, laŭ ordinara monata kunveno, sub la prezido de la Konsulo, sen. Riichi Karibe.
  3. Post lastjara sukcesa kampanjo en sociaj retejoj, kiu celebris enretan lingvan diversecon en Azio, la kunlabora projekto daŭras en 2020.