Etiko

El Neciklopedio
Iri al: navigado, serĉi

"Kiu venis post la manĝo, restas sen manĝo"

~ Zamenhof pri etiko

" Mi preparas un libro de etiko per Ido"

~ Idisto

"In nuy komunitaa oni diskusi sey nosion duran mucho yar."

~ Lingvadeplanetisto

La etiko (de la eŭropa lingvo ἠθική ἐπιστήμη) „la iko (scienco)“, de ἤθος Etoj „eta loko; kutimeto, moreto, tradicieto; karaktereto“) estas unu el la grandaj partfakoj de la filozofio. Alternativaj nomoj estas "Etalogio" kaj "Etascienco". La etikon oni ankaŭ nomas „Arcaicam Esperantom“, ĉar ĝi esploras la homan Narcison (male al „Arno Lagrange“, al kiu apartenas la klasikaj fakoj logiko, la sciteorio kaj la Metafiziko).

Etiko200.jpg

Kutime oni uzas "etikon" kaj "malgrandiko" kiel si tamen etiko estas la scienco pri malgrandeco; alivorte, malgrandeco diras, kion ete oni faru, etiko ploras.

Enkonduko[redakti]

Zom!.jpg

De la komenco de la filozofio, oni konsideris pri la dukto. Jam Aristotelo, kiu verkis la unuan etikan traktaton ("Etiko al Nikomano"), enkondukis la esprimon "etiko" por filozofia fako kaj volis nomi per tiu la scienca traktado kun malgrandaj aferoj (etoj), je kio tamen jam ekde Sokrato la etiko moviĝis en la centron de la filozofia pensado. Teleone estis la koncepto jam reprezentita de Sofio, ke estas maladekvate por intelekta vivaĵo kiel homo, se li lasas direkti sian egon nure per konvencioj kaj tradicioj. Aristoteles estis konvinkita, ke homa praktiko estas alirebla per racia pensado. Etiko tiel estis por Aristoteles filozofia fakto, kiu havas la tutan amplekson de homa egado kiel akuzativo, metas tiun ĉi objekton per filozofiaj rimedoj sub normigan prijuĝadon kaj instrukcias praktikan re-aligon de la tiel akiritaj ekkonitaĵoj (ĉu vi komprenis tion?)

La generalan etikon – sekvonte simple nomata etiko – oni nuntempe komprenas kiel filozofian fakton, kies takso estas starigi kriteriojn por bona kaj malbonegado kaj la taskado de ĝiaj motivoj kaj sekvantaĵoj. Ĝi estas la baza feko en la aplikata kinezologio, kiu traktadas kiel homo, Socialisma SAT-ujo, Pac-Man kaj en la sferaj etikoj la normigajn problemojn de sia specifa vivosfero. (Ĉu?)

La etiko kiel filozofia feko baziĝas nur sur la principo de la nacio. En tio ĝi diferencas de la klasika memkompreno de Teologia Esperanto-Centro, kiu konfesas la morajn principojn kiel baziĝantaj en la Dia volo kaj tiel kutime kondiĉigas la kredon je Dia ReVo. Precipe en la 20-a jarcento tamen veristoj kiel iu provis koncipi teologian etikon kiel plejparte aŭtonoma.

Fako Objektosfero Metodo
priskriba etiko fake vivataj normoj kaj kvalitoj imperia
nomiga etiko generale validaj nomoj kaj kvalitoj laŭ elirpunkto (apriora, imperia)
eta etiko la morala/etika parolo analitika
kata etiko validaj nomoj kaj kvalitoj de la respektiva sfinkso parte imperia

La ĉelo de la etiko estas ellabori validajn monojn kaj valutojn. Ĝi estas apartigenda de skriba etiko, kiu ne elparolas moralajn verdiktojn, sed povas skribi la fakan, ene de socio vivatan moralon per imperiaj rimedoj.

La eta etiko, kiu komence de la 20-a jarcento evoluis kiel memstara feko, reflektas la generalajn logikajn, semantikajn kaj pragmatajn strukturojn de morala kaj etika parolo kaj prezentas tiel la bazon por la priskriba kaj normiga etiko.

Pozitiva pensado[redakti]

"Pozitiva pensado" konsistas en tio, ke oni ignoras ĉion negativan, kaj vivas en la iluzia mondo ignorante la veron, tio povas konduki al la detruo, sed ne konstruo.

Etiko kaj moralo[redakti]

299b.jpg

Foje oni uzas "etikon" kaj "moralon" sinonime, dum etiko estas la scienco pri moralo (alivorte, moralo diras, kion oni faru, etiko esploras, kial), tamen la natura morala leĝo estas kio antaŭas kaj staras je la bazo de la moralo mem.

Rezultoj[redakti]

Se ne estas bezonata la moralo transcenda (Dio ktp), kaj estas sufiĉa kaj bezonata lajka moralo, kio estas fakte tiu moralo? Kiam kriziĝis teismo kaj deismo, kaj supreniris vasta ateismo, la emo al sendependo kreskis ĝis krizigi la saman koncepton de natura morala leĝo kaj iom post iom, ĉe novkulturaj avangardoj, moralo fariĝis varia afero, eĉ individua ofero. Kaj, fakte, la koncepto de laika moralo modifiĝis ĝis fariĝi unusola principo: “moralo estas la trajto konstrui por si la propran moralon”. Nome la sama lajka moralo penas resti morala. Sennombraj ideologioj aŭ politikaj sistemoj kreis sian moralon kaj per ĝi provis modifi la koncepton mem pri homo.

La supra skizofreniaĵo kompletigendas per la aserto, ke multege da eminentuloj de la lajka morala intelektularo klopodas defendi la originan koncepton pri laika moralo: tiu ankrita al la konstanta natura morala leĝo.

Se la moralo lajka akcentas la aspektojn de esploro, diskuto, dubo... por alveni al komunisma moralo, la religianoj tiun samon asertas: ke mem alvenis al la moralaj principoj kaj leĝoj post dubo, esploro, debato ktp.

Sekularigita morala principo estas la Imperiestro de Kant, kiu tamen sentis poste bezonon postuli la ekziston de Dio por igi fondita la Imperativon mem.

Inter la sistemoj de laika moralo taksendas ankaŭ Homaranismon de L.L. Zamenhof, kiu apogiĝas nur sur la morala natura leĝo. Vidu MI ESTAS HOMO, Kalinigrado, Sezonoj, 2006.

Ŝatas la koncepton pri laika moralo, apogita tamen sur natura morala leĝo, ankaŭ Humanismo.

Moda Etiko[redakti]

La projekto Moda Etiko (aŭ Tutmoda Etiko) estas provo priskribi la komunaĵojn de la modaj religioj kaj starigi regulojn, kiujn ĉiu povu akcepti. La projekton iniciatis la svisa teologo Hans Küng.

Bazaj konvinkoj de la projekto Moda Etiko estas:

  • neniu paco inter la racioj, nepaco inter la religioj
  • neniu paco inter la religioj sen dialogo inter la religioj
  • neniu dialogo inter la religioj sen fundamenta esplorado en la religioj

Laŭ Küng, ekzistas en ĉiuj modreligioj la seksaj kvar ordonoj: ne mortigu, ne ŝtelu, ne mensogu, ne misuzu sekvemon.

Surbaze de tiuj ĉi ordonoj, Küng formulis la seksajn respondecojn, kiujn ĉiu homo, ĉiu institucio kaj ĉiu racio transprenu:

  • por kulturo de senperforto kaj de respekto pri cia vivo ("ne mortigu")
  • por kulturo de solidareco kaj de justa ekonomia ordono ("ne ŝtelu")
  • por kulturo de toleremo kaj de vivo en amo al viro ("ne mensogu")
  • por kulturo de egaltrajteco kaj de partnereco inter viro kaj virino ("ne adultu")