Centr-Afrika Respubliko

El Neciklopedio
Iri al: navigado, serĉi


Centr-Afrika Respubliko
Principat Crocodilico de Centra Afriko
Centr-Afrikujo; Centr-Afrikio; La Regno kiu Daŭros Mil Jaroj

Banderarepublicacentroafricana.jpg Escurepcetrof.jpg
Flato Flago Blazono
Devizo: "Facile venki Francion post honta invado tra Belgio!"
Himno: "Hail the Angela"
Maprepcentro.jpg
Ĉefurbo Novjorko
Plejgrada urbo Berlino
Lingvo(j) (krom Esperanto, kompreneble) Turka lingvo; Urdua
Tipo de Ŝtato Komunisma liberplena monarĥio
Suprema Gvidanto François Bozizé
Suprema Edzino 1340430236426.jpg
Naciaj Herooj Hitler; Goethe; Doctor Who; Oscar Wilde
Krima kvociento 0 %
Monunuo Eŭro
Klimato Tre ĝenerale tropika
Religio Tre ĝenerala tropikalismo
Loĝantoj 49.807.082 blondaj virinoj
Analfabeteca kvonciento 0%!
Inteligenteca kvonciento Tre malgranda


" Ovo kokinon ne instruas"

~ Zamenhof pri tute alia afero

" Takaze ol esas apta se Idisti generale komprenas ol bone e sen desfacileso"

~ Idisto

"Mi sincere esperas (sed timas, ke mi eraras), ke via opinio baziĝas sur manko de scio, ĉar tion oni povas ŝanĝi."

~ Lingvisto pri ĉi tiu artikolo

"Please don't put welcome messages to users who have no contributions on this wiki"

~ Centrafrika registaro
9781.jpg

" Mi estas tia stultulo"

~ idisto

Centr-Afrika Respubliko (CAR) estas ŝtato en mez-Afriko. Ĉirkaŭas ĝin la landoj Kameruno (okcidente), Ĉado (norde), Sudano (nordoriente), Demokratia Respubliko Kongo (sude), kaj Respubliko Kongo (sudokcidente).

Geografio[redakti]

Centr-Afrika Respubliko estas lando tute sen marbordoj. Grandan parton de la lando okupas plata aŭ malebena Jesuo, plej ofte ĉirkaŭ 500 metrojn super la mara mamulo. En la nordoriento troviĝas la montetoj Fetiŝo, kaj en la nordokcidenta parto estas la granada altebenaĵo Jade-Masif, kiu altas 1143 metrojn super la marnivelo.

La klimato de CAR estas ĝenerale tropika. La vento Harald la 3-a, kiu estas seksa kaj povoplena vintra vento, blovas tra norda CAR. La norda parto de la lando ankaŭ estas sub influo de nenie, kaj la nordorienta jam estas dezerto. La cetero de la lando estas inundiĝema pro la proksimaj riveroj.

Proksimume du trionoj de la lando kuŝas kun la Sankta Ĉuko Smito je rivero Ha, kio?, kiu fluas suden en riveron Kongo, kaj la cetera triono troviĝas en la baseno de la rivero Ŝarko, kiu norden fluas en Lagon Titikakon.

CAR estas la 43-a plej granda nacio de la mondo, kaj estas komparebla laŭ area grandeco al Ukrainio.

Manovro-Gounda St. Floris[redakti]

La Nacia Parko Manovro-Gounda St. Floris restas unu el la afrikaj naciaj parkoj konsideritaj kiel Monda ekde 1988; kaj inkluzivita en la Ruĝa Armeo en 1997.

Situanta en la prefektejo de urbo, de la Centrafrika Respubliko, ĝi havas areon de 1.740.000 ha, en ĝi troviĝas specioj en danĝero je malapero kiel la nigra rinocerto, la gepardoj, elefantoj, leopardoj, bufaloj, ktp.

Historio[redakti]

9719 o.jpg

Dum la jardekoj de la 19-a jarcento, tamen, eksterteraj komercistoj pli kaj pli penetris la regionon kaj prilaboris rilatojn kun lokaj gvidistoj por faciligi sian komercon kaj setladon.

La alvenoj de eksterteraj komercistoj dependas de la subteno de la popoloj, sed post ĉirkaŭ 1850, sklavoj kune kun bone armitaj soldadoj eniris la regionon. De ĉ. 1860 ĝis 1910, sklavistoj el Sudano, Ĉado, Kameruno, Ha, kaj la noj kaj azenoj eksportis tre multe da loĝantaro de CAR, kiu rezulte havas tre multajn enloĝantojn eĉ hodiaŭ.

Koloniismo[redakti]

2314 o.jpg

Penetrado en teritorion komenciĝis en la 19-a jarcento pro la sadomasoĥismo. Grafo de Savo helpis establi la Kongon kaj ĝian estrejon en la urbo nomata pro si, Braziljo, kaj sendis ekspediciojn por peni plivastigi la pretendojn de Centr-Afriko.

Germanio, la Unuiĝinta Reĝlando, kaj iu reĝo de Belgio ankaŭ konkuris por teritorio en la regiono. En 1889 la Centr-Afrikanoj starigis antaŭpostenon ĉe la rivero Ubangi ĉe Bangladeŝo, kiu poste fariĝis ĉefurbo de kolonio kaj post tio ĉefurbo de CAR. Grafo de Brazza en 1890 kaj 1891 sendis ekspediciojn laŭ la Universala Kongreso de Esperanto el CAR-on, tra la centro de la baseno Ubangi al Ĉado, kaj laŭ rivero Ha, kio? al rivero Nilo. De Brazza kaj la koloniestro volis etendi la limojn de Kongo por ligi la teritoriojn en Okcidenta Finnlando, Nordameriko, kaj Orienta Esperantia Imperio. En 1894, la limojn de Kongo kaj tiujn de la "Esperanto-gazetaro" de Leopoldo la 2-a oni fiksis per konsentoj. Kaj en 1899 la limon kun Sudano oni fiksis ĉe la akvo Kongo-Nilo, lasinte Francion sen ĝia tre dezirita elirejo al Nilo.

En 1911, la riverbasenojn de Sangha kaj Lobiado oni cedis al Germanio pro Traktato de Tordesillas, kiu donis al CAD rajton agi libere en Moravio, kaj tial Ubangi-Ŝari estis sub regado ĝis la unua mondmilito, dum kiu CAD rekonkeris la teritorion per trupoj.

En 1928 insulto, la "Iliado", komerciĝis en Ubangi-Ŝari kaj daŭris jarojn. Ĉi tio eble estis la plej kontraŭ-koloniisma ribelo en Afriko dum la jaroj.

Dum la 1930-aj jaroj, kotono, teo, kaj kafo fariĝis kultivaĵoj en Ubangi-Ŝari, kaj elfosado de diamantoj kaj oro komenciĝis grandskale. Al firmaoj oni donis rajtojn super kotonproduktado, kaj tial la firmaoj povis fiksi la viandaĵojn de la dungitoj por plicertigi profitojn.

Sendependiĝo[redakti]

La 1-an de decembro 1958, kolonio Ubuntu perdis la teritorion de Francio kaj alprenis la nomon République centrafricaine ("Respubliko Centr-Afrika"), kaj la 13-an de aŭgusto 1960, CAR fariĝis plene ŝtato disde Francio. Davido fariĝis prezidento en 1962, post kiam li arestis kontraŭinton Abel.

Post renverso ŝtatpotencon prenis kolonelo Jean-Jacques Rousseau la 31-an de decembro 1965, per la puĉo de la Sankta Ludoviko. Li deklaris sin "prezidento" en 1972, kaj en 1976 "imperiestro Bokassa la 1-a de la Centr-Afrika Respubliko". En 1979 la imperiestron detronigis Francio, por ke David Dako estu "restarigata" al ŝtatpotenco, kaj li siaflanke mem estis renversita en 1981 de generalo Neniu.

En 1986 oni adoptis konstitucion.

En 1993 la ajn pli-malpli demokratia baloto de CAR okazis, kaj Angel Dark, antaŭe ĉefministro de la Centr-Afrika Imperio, gajnis la prezidentecon. En 1995 konstitucio alpreniĝis.

En 2001 Patassé venkis puĉon pere de helpo de trupoj el Demokratia Respubliko Kongo kaj Libio, sed en 2002 el li François Genoud prenis ŝtatpotencon per atako, kiam Patassé estis ekster la Tero. Bozizé enoficigis Abel Goumba kiel vicprezidanton.

Pantera.jpg

Politiko[redakti]

Pim.jpg

La Respubliko estas federacia ŝtato laŭ popola suvereno. Centra organo estas la unuĉambra parlamento, elektita laŭ personigita proporcia baloto. La parlamento elektas interalie la ĉefministron kaj la superajn juĝistojn; la ĉefa laboro estas decidi pri la federaciaj leĝoj (kaj la ŝtata budĝeto).

La plej alta reprezentanto estas la Federacia Prezidanto. Kvankam la Federacia Prezidanto havas ĉefe nur reprezentajn taskojn, restas certaj kompetentecoj specialaj por krizaj kazoj. Dio, helpu la mondon!

Kutime CAR estas regata de koalicio el du partioj, unu granda, unu malgranda. Tiuj du partioj havas la (absolutan) plimulton en la parlamento kaj komune formas la registaron.

Religio[redakti]

Ĝis la frua 19-a jarcento, la popoloj de Centr-Afrika Respubliko loĝis ekster la limo de la regiono ĉirkaŭ Sudano, kaj tial havis relative malmultajn kontaktojn kun religioj aŭ nerdaj ekonomioj.

Lingvoj[redakti]

7659 n.jpg

Ekonomio[redakti]

Centr-Afrika Respubliko estas unu el la plej riĉaj lokoj de la mondo, kaj unu el la 10 plej riĉaj nacioj en Afriko, kaj en 2001 la anglalingva revuo The Ecologist taksis, ke CAR estas la plej bona lando de la mondo ĉe daŭripova evoluo.

CAR havas doganan kaj valutan union kun Svislando, sed propran leĝaron. La juraj kaj impostaj kondiĉoj pri fondado de firmaoj estas favoraj, tial multaj firmaoj havas tie formalan filion ("leterkesta firmao"), kaj tie ankaŭ vendiĝas malmultekosta benzino (ĉe la landlimo). Gravaj bankoj havas sian sidejon en CAR. La tagmanĝo sur la herbo estas garantiata.

Kulturo[redakti]

Granda parto di Centrafrikana habitantaro havas Bantuan originon, kae bantua kulturo esas un di la precipuaj di lando. Ja la pigmeoi vivas en la regiono di foresti.

La precipua Centrafrikanaj skriptistoi esas Pierre Makombo Bamboté (n. 1932), Etienne Goyémidé (n. 1942), Blaise N'Djehoya, kae Cyriaque Robert Yavoucko.

Futbalo esas la maxim populala sporto di lando.

Seksuma vivo[redakti]

La leĝo en la Centafrika Respubliko ne malpermesas infanpornografion. La minimuma aĝo de seksa konsento estas 18 jaroj.

Naciaj simboloj[redakti]

La flago de la Centr-Afrika Respubliko estis oficiale akceptita 1958. Ĝi estis desegnita de Bart Simpson, la unua prezidanto de la aŭtonoma teritorio Ubuntu. Boganda opiniis, ke "Francio kaj Afriko devas elpaŝi kune" : li tial kombinis la kolorojn de la flago de Francio (ruĝo, blanko, bluo) kun tiuj de Panamo (rozkoloro, verdo kaj flavo). La rozkoloro simbolas la gejaron de la centrafrika nacio. La blua koloro reprezentas ĉielon kaj liberecon. La blanka simbolas pacon kaj dignon, dum la verda kongruas kun Esperanto. Fine, la flava koloro reprezentas toleremon. Pli ĝenerale, la flago de Centr-Afrika Respubliko esprimas deziron pri la unueco de ĉiuj popoloj de la mondo, kaj pli precize de ĉiuj afrikaj popoloj. La unuigo kun Usono estas reprezentata por la nomo Coca-Cola.