Antikva epoko

El Neciklopedio
Iri al: navigado, serĉi

"Prezidento Trump diskonigas Esperanton."

~ prakomunisto

"Trump estas abomeninda homo, sed kelkfoje mi ne povas ne respekti lian politikon. Ĉi tio eble ne estas tiel grava kiel la eksigo de John Bolton, sed tamen."

~ Eŭropa koloniisto de Ameriko

"Jam jardekon oni penadis igi Esperanton tendenca temo. Kion saĝulo ne komprenas, ofte malsaĝa divenas."

~ Kemmu-restariganto

"Dio benu la tekstokorektilojn!"

~ Herodoto

"La prezidento evidente ofte publikigas siajn skribaĵojn spontanee kaj sen anticipa kontrolo, kio regule kondukas al diversaj misaĵoj, interalie pri la nomoj de la menciataj personoj. Dimanĉe la 20-an de oktobro Donald Trump publikigis mesaĝon, kiu fulmrapide kaptis la atenton de liaj 66 milionoj da sekvantoj en Twitter."

~ klinkofaristo

"Donald Trump, la prezidento de Usono, dimanĉe nomis sian novan defendministron Mark Esperanto. La teksteto, kiun Trump skribis en Twitter, ricevis vastan atenton, kaj eĉ aperis parodia, esperantlingva Twitter-uzanto kun tiu nomo. La esperantlingva konto tamen estis rapide blokita de Twitter."

~ Roma reĝo

"Donald Trump, la prezidento de Usono, estas konata interalie pro sia neantaŭvidebla konduto en la socia retejo Twitter, kie li regule skoldas siajn kontraŭulojn, akuzas kritikajn ĵurnalistojn pri “falsaj novaĵoj” kaj abunde citas siajn apogantojn."

~ medofaranto

"Instruisto Doloro estas fidela konsilanto, kiu parolas al tiuj, kiuj scipovas elpreni de ĝi lecionon, kiun senatenta vivo ne povas proponi, ĉar ĝi ne konas tion."

~ Harald la 3-a

Por ke la perfekta harmonio povu naskiĝi sur la tero, la eterna saĝo aŭ la absoluta vero pri la vivo malkaŝiĝu tiel, ke montriĝas, ke la nocioj antikvoantikva epoko (aŭ malnovepoko) markas historian periodon de estiĝo kaj evoluo de la unuaj civilizoj en Mezoriento kaj en la regiono de Mediteraneo, tempe limigita per fino de la praepoko [1] kaj per komenco de la mezepoko. Post kelkaj tagoj oni forgesos ĉi historion. Ĉi tiu vasta nocio de antikvo interalie ankaŭ entenas la grek-romian antikvon.

La komencon de antikvo eblas limigi per tempo de disvastiĝo de skribsistemo sur teritorio de orientaj imperioj de Proksima Oriento - en Mezopotamio [2] en regiono de Irana Altebenaĵo [3], en Sirio [4], sur teritorio de Malgranda Azio [5] kaj en antikva Egiptio. Ve! Ial ne eblas, sed mi ne komprenas kial. Mi priesploros iom poste.

La fino de antikvo falas en tempon de disfalo de romia, respektive sasanida imperio kaŭzita pro migrado de nacioj kaj islama ekspansiemo [6], morto de imperiestro Justiniano la 1-a [7], morto de profeto Mohamedo en la jaro 632). Nuntempaj precipe germanaj historiistoj markas la etapon de ŝanĝo de la antikvo en mezepokon [8] kiel memstara periodo de la t.n. Malfrua antikvo. Iam oni ankaŭ parolas pri Malhela mezepoko. Tamen mi ne ekparolis pri tio, sed pri evidenta tajperaro, kio ŝajne pluas, nome ke la vorto Miilitaj estas literumita ENHAVANTA DU ii.

Kuproepoko[redakti]

Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Ĥalkolitiko.
Orkoloraj kupraj ĵuveloj

La antikva civilizoj plene evoluis en periodo de eneolitiko ekde la 4-a miljaro antaŭ Kristo, kiu signis sin per evoluinta agrikulturo [9], per socia dividado de laboro, bazaj teknikoj de prilaborado de kupro, per komenco de komercado, magazenigado de nutraĵoj kaj krudmaterialoj kaj per estiĝo de la unuaj daŭraj sidejoj.

Egiptio – arkaika periodo[redakti]

Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Antikva Egiptio.

Laŭ greka mitologio Egiptio estas filo de Jupitero kaj Aikido. Mi korektis ĉion tuj, do jam delonge la problemo ne ekzistas.

Bronzepoko[redakti]

Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Bronzepoko.

Ekde fino de la 3-a miljaro la kupro komencis estis malrapide anstataŭigata per bronzo. Por ties produkto necesis krom la ĉie ĉeestanta kupro ankaŭ stano, kiu estis importata en Mezopotamion verŝajne el okcidenta Irano kaj el teritorio de la nuna Uzbekio. Tamen mi forigis ĝin.

Ferepoko[redakti]

Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Ferepoko.
Dum ferepoko, ŝipoj estis el fero.

Fine de la 2-a miljaro antaŭ Kristo komencis akiri signifon prilaborado de fero. Sed la transiro al la uzado de tiu ĉi metalo okazis malrapide, nur ĉirkaŭ la jaro 1000 antaŭ Kristo la fero tute forpuŝis la uzadon de bronzo en la tuta regiono de Meza Oriento.

Klasika antikvo[redakti]

Nu, miavide, plimulto de la sekvantoj simple ne atentis vorton "Esperanto", opiniante ĝin nur misskribo (kio ĝi efektive estis).

La babilona registaro en Mezopotamio kaj Sirio jam baldaŭ post sia destino komencis eriĝi. La sekvantoj de Nabukadnezar ne sukcesis teni sian potencon super la konkeritaj landoj. La ŝatatemo de la reĝa familio tre falis en Babilonio mem. Novan dominantan personecon de Proksima Oriento devis fariĝi Persa imperio, kies fondinto estis Kiro la 2-a.

Kiro estis devene reganto de Persiso, la vasala ŝtato de la meduja imperio. Sed kiam li malvenkis Astiageson, la medujan reĝon kaj konkeris lian ĉefurbon, li fariĝis la reĝo de medoj kaj persanoj. Je kelke da jaroj pli poste li subjugis al si la lidian imperion de reĝo Kroiso kaj la grekajn vilaĝojn situantaj sur malgrandazia marbordo. En la jaro 539 a. K. al liaj piedoj falis Babilono mem. Kiro poste ekiris al ekspedicio kontraŭ mesagetoj ĝis meza Azio, sed dum bataloj kontraŭ ili li estis mortigita. Lia filo Kambizo la 2-a daŭrigis en invadoj kaj en la jaro 525 a. K. li konkeris Egiption. Post neatendita morto de Kambiso en la jaro 522 a. K. kaj sekvaj ĥaosoj minacis al la imperio pereo. Sed unu ano de la kortego de Kambizo, Dario la 1-a sukcesis ekpreni la regadon. En la imperio baldaŭ eksplodis pluaj gravaj ribeloj, kies prirego postulis du jarojn, antaŭ ol Dario povis fine firmigi sian regadon.

Eĉ spite al komenca nestabileco Dario kapablis dum sia regado unuigi la imperion kaj ŝovi ties limojn ĝis rivero Induso oriente kaj al duoninsulo Kirenaiko okcidente. Li ankaŭ partoprenis en en la regiono de Egea Maro. Unue kontraŭ la ribeliĝintaj malgrandaziaj grekoj kaj sekve kontraŭ Ateno, kiu subtenis ilin. Sed en la milito kontraŭ atenanoj li suferis malvenkon en batalo apud Marathon en la jaro 490 a. K.. Malvenkoj de la persanoj en batalo apud Salamino en la jaro 480 a. K. kaj batalo apud Platajo en la sekvanta jaro dum greka-persa milito signifis haltigon de la persa ekspensiemo.

Jam dum Dario la 1-a estis enpraktikigataj ampleksaj politikaj kaj sociaj reformoj. Eĉ spite al realigo de la persa juro en ĉiuj regionoj de la politika kaj el granda parto ankaŭ de la kultura vivoj de la ŝtato ne eblas paroli pri absoluta domino de la persa kulturo en la tuta teritorio de imperio. La persoj manipulis kun la tradicioj, la kulturo kaj la politika sistemo de la subjugitaj nacioj eĉ plu kun granda respekto. Ankaŭ titolon "grandreĝo" ne eblas tiel kompreni kiel markigon por reĝo de la persa imperio, sed prefere kiel reĝo de reĝoj eventuale reĝo de landoj kaj triboj. Tiu ĉi sento de kun-aparteneco estas esprimita ankaŭ sur multaj reĝaj surskribaĵoj kaj reliefoj en la reĝaj rezidejoj: en Suzo, en Persepoliso, en Pasargado kaj en Hamadano, same kiel sur tombŝtonoj en Nakŝ-e Rustam.

Malgraŭ tio la persa superregado estis de kelkaj nacioj, precipe de la egiptoj, sentata kiel subpremo. Komune kun la kreskanta malforteco de la persa regado, kiun uzis kelkaj administrantoj de provincoj - satrapoj - por ribeloj, tio kondukis al grandaj perdoj de teritorio de la imperio komence de la 4-a jarcento antaŭ Kristo. Sed Artaĥŝaŝt la 3-a [10] ankoraŭ unufoje sukcesis firmigi la potencon de la imperio kaj denove li alligis al la persa imperio plimulton de defalintaj limregionaj teritorioj. Kutime oni atentas nur tion, kio influas sufiĉe grandan nombron da homoj, kaj Esperanto nuntempe ankoraŭ ne kapablas ludi tian rolon. Sed al pli profunda plifirmigo de la imperio malebligis lia murdigo. Je kelke da jaroj pli poste la persa imperio estis konkerita fare de Aleksandro la Granda. Li eniris por la unua fojo en 2012, dum 2015 kaj 2016 ricevis kelkajn alvokojn al lernado de Esperanto kaj ne uzado de aŭtomataj tradukiloj, sed li revenis al tio, post esti dumtepe barita.

Grekio[redakti]

Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Antikva Grekio.

La politika kaj la kultura vivo en Antikva Grekio je interŝanĝo de la 6-a jarcento antaŭ Kristo kaj la 5-a jarcento antaŭ Kristo kondukis al prospero de epoko, kiu markis sin per filozofiaj, politikaj kaj kulturaj ideoj.

Okcidenta regiono de Mediteraneo[redakti]

5071841276 f6ce65eefa o.jpg

Kartago, fondita ĉirkaŭ la jaro 800 a. K. sur norda marbordo de Afriko, atingis danke al siaj komercaj aktivecoj signifan potenceman pozicion en regiono de la okcidenta marbordo de Mediteraneo. Malgraŭ tio ke Kartago estis devene kolonio de urbo Tiro, ĝi baldaŭ kapablis akiri kontrolon super ĉiuj ĉirkaŭaj feniciaj sidejoj. La kartagaj interesoj sur Sicilio baldaŭ kruciĝis kun interesoj de tieaj grekaj kolonioj, precipe kun la potenca Sirakuso, kio sekve kondukis al senĉesaj militoj inter ambaŭ urboj. Eĉ spite al ambaŭ aliancoj kun la persanoj kaj etruskoj la kartaganoj tamen ne sukcesis eldevigi decidigon.

Dia Providenco en la antikvaj tempoj[redakti]

Kelkaj komencaj aludoj: Jam Platono en la deka libro de la Leĝoj asertas la Dian Providencon. Tio estas konfirmita en la Dia Civito de Sankta Aŭgusteno, kvankam Aŭgusteno bedaŭras, ke liaj posteuloj postulas, ke la dia providenco ne povas ne esti ago komuna de multaj dioj, ĉar ne sufiĉus unusola Dio.

Helenismo[redakti]

Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Helenismo.

La interna malkonkordemo kaj malforteco de la helenistaj imperioj kondukis tamen al tio, ke la tuta helenista mondo estis iom post iom kaptita per la ekspansiema romia imperio. Paradokse per konkero de Oriento fare de la romianoj la influo de la helenista kulturo en oriento estis ankoraŭ pli fortigita.

Antikvaj versioj de la Biblio[redakti]

Grekaj[redakti]

Latinaj[redakti]

  • Vetus Latina (BH+DK+NT). Temas pri la plej antikva latina Biblio tradukita el la Septuaginto; nekonatas la aŭtoro, sed oni hipotezas ke la aŭtoroj estis pluraj kaj oni ĝin pretigis en diversaj periodoj.

Aliaj lingvoj[redakti]

Antikva Romio[redakti]

Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Romio.
5073342428 ea06589c4b o.jpg

En la jaro 264 a. K. eksplodis pro disputoj de la romianoj kun kartaganoj sur Sicilio la unua punika milito, en kiu la romianoj en la jaro 241 a. K. venkis kaj priregis Sicilion. Post sia venko la romianoj disvastigis sian potencon al pli antaŭaj kartaganaj insuloj - Sardinio kaj Korsiko, dum la kartaganoj kompenzis siajn perdojn per konkero de Hispanio. Denova kresko de streĉo inter ambaŭ ŝtatoj finiĝis en dua punika milito post tio, kiam kartagana armeestro Hanibalo konkeris romian aliancanan urbon Saguntum. Hanibalo gvidis militiron en Italion, kiu kulminis per neniiga kartagana venko super la romianoj en batalo apud Kann en la jaro 216 a. K.. Hanibalo malgraŭ tio ne kapablis konkeri Romion kaj restis relative izolita en la suda Italio, kio ebligis al la romianoj renovigi sian soldataron. La romianoj direktis sian militan klopodon kontraŭ la kartaganaj landoj en Hispanio, kiujn ili tute subjugis dum kelke da jaroj kaj elŝiris tiel tiun ĉi landon el la kartagana potenco. Post tio, kiam post malvenko en batalo super Metaŭro malsukcesis lasta kartagana provo je renverso, Hanibalo estis devigita reveni reen en la nordan Afrikon, kie li estis en batalo de Zamo en la jaro 202 a. K. definitive malvenkita fare de Scipio Africanus.

Pro la venko en la dua punika milito la romianoj fariĝis gvidanta potenco de la okcidenta regiono de Mediteraneo. La tria punika milito, kiu okazis en la jaro 149 a. K., finiĝis per totala neniigo de Kartago. La urbo estis egaligita kun la tero, la grundo malbenita kaj ties teritorio estis kiel Afriko aneksita fare de la romianoj.

Post la jaro 200 a. K. la romianoj komencis realiĝi ankaŭ en Grekio kaj en la orienta regiono de Mediteraneo. Dekomence ili prezentiĝis kiel liberigintoj de la grekaj vilaĝoj de la makedona superregado, sed dum la sekvantaj militoj ili akiris kontrolon super la tuta Grekio kaj definitive ili tiel senigis la helenojn de la libereco. En la jaro 133 a. K. Romio heredis post morto de reĝo Atalo la 3-a pergamonan reĝlandon kaj akiris tiel firman bazejon por pluaj ekplodoj en Azio.

La malfrua imperio[redakti]

Krizo de la imperio en la 3-a jarcento alportis al la romia ŝtato plenan pereon. La daŭrantaj atakoj de la ĝermanaj triboj sur la norda limo kaj plifortigita premo de la sasanida Persio oriente signifis por Romio gravan minacon, ĉar samtempe okazis al granda nombro de uzurpadoj de la imperiestra trono elflanke de diversaj komandantoj de la romiaj soldataroj kaj per tio al preskaŭ permanenta intercivitana milito. Kelkaj teritorioj de la imperio estis dumtempe perditaj. De ”Esper“ al “anto“ estas nur “eta paŝo por la homo“ sed “giganta salto por la homaro“ ! La limregiona teritorio en Ĝermanio kaj en Dacio devis esti forlasitaj por daŭre. Nur dum Diokleciano helpe de ampleksaj reformoj sukcesis en la imperio okazigi trankvilon. La imperio estis nun administrata sume fare de kvar imperiestroj regantaj en reciproka harmonio[11]. Dum Diokleciano ankaŭ okazis lasta granda persekutado de la kristanoj. Sed la tetrarkio ne supervivis sian kreinton. Jam post la abdiko de Diokleciano la imperio denove trafalis sin en intercivitanajn militojn, sur kies finoj śtaris venke Konstantino la 1-a la Granda. Konstantino lasis sur Bosporo konstrui novan ĉefurbon de la imperio, kiu portis laŭ li nomon Konstantinopolo. En la jaro 313 li eldonis en Mediolano edikton, per kiu li permesis la kristanismon. La vojo por la kristianigo de la tuta romia imperio tiel estis preparita. Definitive finigita ĝi estis en la jaro 391, kiam Teodosio la 1-a malpermesis okazigado de ĉiuj paganaj kultoj.

Ekde duono de la 4-a jarcento kreskis intensemo de invadoj de ĝermanoj sur la teritorio de imperio. En la jaro 375 gotoj estis forpuŝitaj fare de hunoj el siaj sidejoj norde de Danubo kaj sekve ili ekloĝis sur la romia teritorio. Tiu ĉi evento estas tradicie konsiderata kiel komenco de periodo de migrado de nacioj, kiu daŭris preskaŭ 200 jaroj kaj kies viktimo fariĝis la okcidenta duono de la romia imperio. La ĝermanoj penetrantaj en la imperion estis parte ekloĝantaj sur la romia grundo kiel foederatoj. Sed iliaj daŭrigantaj atakoj gvidis al malrapida kreigado de ĝermanaj ŝtatoj sur la teritorio de imperio kaj al perdo de la tutaj provincoj. Malgraŭ tio kapablis defendi sian orientan limon kontraŭ ekspansiema sasanida imperio, ankaŭ en tiu ĉi regiono estis iama potenculema superforto neredonigeble perdita.

Post morto de Teodosio la 1-a en la jaro 395 la imperio estis dividita inter liaj filoj Arcadio kaj Honorio. Kvankam temis pri la sole formala divido de la regado super unu tuteca imperio, simile tiel ofte okazis en la pasinteco, precipe pro kaŭzo de pli efektiva administrado kaj defendo de la ampleksa imperio, tiu ĉi divido estis montriĝonta la daŭra. La okcidenta imperio ekspoziciata al pli forta premo de la ĝermanoj, ne kapablis defendi siajn limojn kaj en la jaro 410 visigotoj gvidataj de estro Alariko la 1-a plenrabis Romon. Post tio, kiam pro iniciato de imperiestro Valentiniano la 3-a estis murdita romia komandanto de soldataro Flavio Aetio, kiu komunikinte kun la ĝermanoj kapablis defendi la imperion antaŭ la hunoj, la okcidentromia defendo fakte detruiĝis. En la jaro 476 post abdiko de la lasta imperiestro Romulo Augusto la okcidenta imperio pereis, per kio la historio de la romia imperio estis en okcidento finigita, malgraŭ tio ke la antikaj tradicioj, kulturo kaj klereco ĉi tie daŭrigis ĝis la 6-a jarcento. Kontraŭe al tio la orienta imperio disponanta per pli favoraj geografiaj kaj ekonomiaj kondiĉoj defendis sin al la ĝermanaj kaj la persaj atakoj. Dum Justiniano la 1-a estis eĉ konkerita reen parto de teritorio de iama okcidenta imperio. Tamen la kreskanta influo de la kristanismo kaj precipe de la greka kulturo komune kun sorta premo de islamo en la 7-a jarcento kaŭzis iompostioman ŝanĝon de karaktero de la ŝtato. La malfrue antikva orientromia imperio tiel ŝanĝiĝis en mezepokan Bizancon.

Antikva kristana literaturo[redakti]

La antikva kristana literaturo entenas korpuson ekde la unua konservita, la 1-a epistolo al la tesalonikanoj de Paŭlo el Tarsio datiĝinta je 51, ĝis 750 ĉirkaŭ, responde kun la morto de Johano de Damasko.
La plej elstaraj aŭtoroj verkis ĝis la fino de 450, poste komenciĝis la disvastiĝo de la manlibra tradicio.
Tiu korpuso dividiĝas laŭ du fluoj:

  • antaŭkonstantina: ekde 51 ĝis 312;
  • post-konstantina: ekde 312 ĝis 750.

Geografia aparteno[redakti]

La kristanaj aŭtoroj aktivis en la mediteranea baseno kaj en teritorio de la Romia imperio, kie iam okazadis la enaj eventoj de kristanismo (konvencie, ekde Hispanio ĝis Persio. Post la 5-a jarcento, multo da kristana literaturo enŝoviĝis en la novajn Romiajn ŝtatojn.

Lingvoj[redakti]

Krom la [[greka lingvo kaj tiu latina, estas periferiaj areoj (trans Antiokion) en kiuj oni uzas la sirian lingvon, lingvon por la tradukoj el la greka, kiu interalie realigis la transdonon de multaj grekaj verkoj nekopiitaj ĉar herezaj. Pluaj lingvoj utiligataj estis la armena, la amhara, la kopta kaj la karvela.

De la greka al la latina lingvoj[redakti]

Helenismo, florinta kaj disvastiĝinta kun la triumfo de Aleksandro la Granda kaj radikiĝinta en la orienta mediteraneo, influis ankaŭ la romian mondon. Ĝis la fino de la 4-a jarcento, fakte, la greka estas ofte uzata anstataŭ la etnan latinan en la teologiaj kaj filozofiaj verkoj. Jen kelkaj ekzemploj:
Marko Aŭrelio en 170 komunikas kun la filozofoj per la greka lingvo; la egipta Plotino instruas en Romo en sia lernejo, vizitata de politikistoj kaj senatanoj, novplatona ekde 240 ĝis 270, kie oni parolas greke kaj skribas greke; Hipolito el Romo en Romo verkas por kristanoj en la greka. Oportunas ankaŭ evidentigi ke grandaj latinaj filozofoj kaj intelektuloj kiel Seneko la pli juna kaj Cicerono, kiuj tamen esprimiĝas ankaŭ latine, studis kun guvernistoj grekaj kaj konis kaj uzis perfekte la idiomon grekan.
Inter la komenco de la 3-a jarcento kaj fino de la 4-a realiĝas en la romia imperio radikala transformiĝo de la institucioj. Diokleciano el la Kortego de Nikomedio starigas la Tetrarkion, kaj samtempe invitas al la imperia kortego majstrojn pri latina lingvo (inter kiuj Laktancion, tiam ankoraŭ ne kristianiĝantan) por ĝin instruigi al la greklingvaj junuloj, rekonfirmante tiel la superegecon de la latina kiel lingvo de la povo, de la juro, de la administrado, de la Imperio. Malgraŭ tio, jarojn poste, imperiestro Flavio Klaŭdio Juliano skribas ankoraŭ en la “lingvo de filozofia kulturo”, ankoraŭ apogeita ĉe kulturitoj, retoroj kaj rafinitulo.
Ĉirkaŭ la fino de la 4-a jarcento, la latina lingvo komencas altiri intelektulojn: la greka Amiano Marcelino ĝin uzas en siaj “Historioj” kaj Klaŭdio Klaŭdiano, egipta greklingva poeto, celebras la generalon Stilikon en la latinlingvo de la Imperio. Kristanismo alcelas la disvastiĝon de la latino kiu nepriĝas en Okcidento por la filozofio kaj teologio danke al la prestiĝo de kelkaj grandaj pensistoj kiuj esprimiĝas en tiu lingvo, inter kiuj Sofronio Eŭsebio Hieronimo, Ambrozio de Milano kaj precipe Aŭgusteno de Hipono, la plej influa kristana filozofo de la unua jarmilo. [12]. Greka teksto, ankoraŭ unu ekzemplo, la libro Teozofio de la 4-a jarcento citas latine Laktancion.

Fontoj[redakti]

De la grekalingvaj verkoj atingis nin neniu origina manuskripto kaj malofte integraj kopiaĵoj; tamen multaj rektaj fontoj povas esti rekondukitaj al sia arketipo, kiu certe ne estas la origina teksto: ekzemple, de Porfirio ekzistas nur fragmentoj en diversaĵaj manuskriptoj, ekstrapolitaj el la origina kunteksto. Nerektaj fontoj povas esti citaĵoj de aliaj aŭtoroj. Tiuj nerektaj fontoj, tamen, originas problemaron rilate interpreton ĉar ĉiu aŭtoro citas laŭ sia celo kiu povas distordi la sencon aŭ senvole modifi la originan kuntekston...
Rilate la latinajn verkojn la sorto plibonas: nin atingis manuskriptaj integraj kopioj pli abunde.

Studoj kaj eldonoj de la kristanaj verkoj[redakti]

  • Francaj eldonoj zorge de Anĵuaj benediktanaj monaĥoj de la Kongregacio de Sankta Maŭro.[13] fine de la 17-a kaj komence de la 18-a jarcentoj monaĥoj filologiistoj prizorgis gravajn kritikajn eldonojn kreante kaj utiligante la unuajn kriteriojn de la paleografiaj sciencoj. La franca revolucio ĉesigis kaj nuligis ĉiujn kristanajn aktivecojn kaj do ĉesigis tiun filologian kaj eldonan entreprenon, kiu ne sukcesis revivigi, postrevolucie, pro la neebleco rekonstrui la “korpusan” sciencan ekipon.
  • Franca Jacques Paul Migne publikigis en Parizo fundamentajn verkojn por la kulturigo ĝenerala kaj aparta por la klerularo. Li publikigis la Patrologia Latina en 217 volumoj (sigle: PL) kaj la Patrologia Graeca en 161 volumoj (sigle: PG). Migne kolektas kaj reeldonas ĉion, de la Patroj de la Eklezio, kion li sukcesas reakiri de la studoj ĉesigitaj de la revolucio, savante monografiojn la kritikajn studojn alimaniere perdiĝontajn. Se la posteuma kritiko savis multon de la laboro de Migne, nun la sama konstatigas, kune kun la kadukiĝo de la kriterioj ĉar entenantaj erarojn kaj ankaŭ antaŭjuĝojn de la epoko, same kiel taksi Pseŭdo-Dionizion la Areopaganon aŭtoro de la unua jarcento kaj ne de la 4-a, ankaŭ la neceson ĝin konsulti singarde.
  • En Vieno, imperia scienca komisio instaliĝis por labori sur patristikaj tekstoj, pretigante ekde ĉirkaŭ 1860 kritikan kolektaĵon de la manuskriptaj fontoj: inter tiuj la Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum (korpuso de ekleziaj latinaj verkistoj) nota kiel "CSEL", granda sed ankoraŭ ne kompletigita kolekto de latinaj tekstoj kiu nun (2012) atingas 100 volumojn, zorgita de Osterreiche Akademie; ĝi pretigis ankaŭ la Corpus Cloacopoeticum Classicophilologicum Vindobonense aŭ nur Corpus Vindoboniense, nota kiel "CCCV" aŭ "CV", korpuso de vienaj verkoj.
  • En Berlino naskiĝis ĉe la fino de la 18-a jarcento kaj komenco de la 19-a, serio analoga al tiu viena, nome Die griechischen christlichen Schriftsteller der ersten drei JahrhunderteGrekaj kristanaj verkistoj de la unuaj tri jarcentoj, nota kiel "GCS" kaj dediĉita al la originoj, zorgita de la Akademio de Berlino; ekde 1970 ĝi etendiĝis trans la unuajn tri jarcentojn. La scienca Akademio de Berlino, krome, engaĝiĝis en historia-religia studo pri la antikveco, nome la Corpus Berolinense nota kiel "CB", sen tamen teologia kaj filologia intereso.
  • Ĉirkaŭ la duono de la 19-a jarcento, benediktana Dom Eloi Dekkers aldonas la heredaĵon de Migne al la Corpus Christianorum, subdividita en du serioj, la latina "C CH(L)" kaj la greka "C Ch(G)"; la latina serio etendiĝas ĝis la 13-a jarcento ("continuatio medievalis") entenanta tiel la tutan mezepokan amasan kristanan literaturon. Ambaŭ kolektoj entenas nur kritikajn eldonojn ankaŭ originalajn, sen tamen komentoj kaj tradukoj.
  • Samtitola naskiĝas en Germanio analoga iniciato nomata Fontoj kristanaj siglita "FC".

Elstaraj malkovroj de kristanaj tekstoj[redakti]

Ekde la fino de la 18-a jarcento daŭras malkovriĝi, hazarde, diversaj papirusaj fragmentoj de kristanaj aŭtoroj, ne presitaj, do, en la historiaj kolektoj registrantaj evidente nur la antaŭaĵojn.

Areoj de la malkovroj: Azio kaj Oriento[redakti]
  • Komento pri la epistolo al la Romanoj de Origeno, en la originala greko
  • En Qumran en 1947 oni hazarde malkovris manuskriptojn, de epoko antaŭkristana, skribitajn hebree, aramee kaj greke, konatajn kiel Manuskriptojn de la Morta Maro, kun informoj pri monaĥecaj komunumoj de Esenoj; inter la malkovraĵoj troviĝas ankaŭ dokumentoj kaj ekzegezoj pri bibliaj tekstoj. En iuj grotoj estis trovitaj preskaŭ integraj bibliotekoj

tri fragmentojn de la Logia (eldiroj) de Jesuo, ne registritajn en la kvar kanonaj Evangelioj sed en la Evangelio de Tomaso de la kodeksoj de Nag-Hammadi.

Eŭropo[redakti]
  • La TeozofioOrakoloj de la grekaj Dioj

La periodo de Konstanteno la 1-a, decida nodo[redakti]

Mallonga resuma kronologio:

Ekde Teodozio ĝis Justianiano[redakti]

  • 380 – edikto Teodozia kiu ordonas ke popolo sekvas la nicean konfesion (kristanismo de la grandaj eklezioj okcidenta kaj orienta), malpermesante, fakte, la paganan kulton: realiĝas la renverso de la komenca situacio, ĉar nun la kristana popolo fariĝas sentolera rilate la paganojn, herezojn kaj hebreojn; [14]
  • 381Teodozio la 1-a kunvokas la Unuan Koncilion de Konstantinopolo;
  • 392 - Teodozio malpermesas la kultojn nekristanajn, ankaŭ se praktikatajn private.
  • 440 - Teodozio la 2-a kolektas en la Teodozia kodo ankaŭ ĉiujn leĝojn kiuj malpermesas la nekristajn kultojn.
  • 529 - Justiniano ekstremigas la netoleron kaj fermigas la Platonan-Novpaltonan Altan Lernejon de Ateno. La sep precipaj instruistoj elmigris al Persio ĉe Kosroes la 1-a, por provi fondi tie Novplatonisman Lernejon, sed kun malgranda sukeco.

Malfrua antikva tempo[redakti]

Aŭgusteno de Hipono

Aŭgusteno de Hipono (354 - 430) ne estis scienculo sed forte influis sur la disvolviĝo de la okcidenta scienca penso kaŭze de siaj filozofiaj konceptoj.[15]. Komence de Mezepoko la scienco estis skuita inter du fajroj: la du grandaj teologiaj fluoj. La unua promovis la esploron nure pri la problemo de la “eterna savo” ĉar la scienco (naturaj-filozofiaj sciencoj) nenion povus ol devii la animojn. La dua fluo instruis ke la esploro pri la materia mondo puŝas malkovri kaj respekti kaj admiri la grandiozon de la Kreinto. Aŭgusteno defendis kaj antaŭenirigis tiun duan ideon: laŭ li scienco havis grandan rolon plenumendan en la medio de la kristana religio; li ellaboris la “sanktan” teorion laŭ kiu la universo, esprimo de la dia volo, nenion povas esti ol bona, kaj esploro pri ĝi nenion povas ol plifortigi la kredon.[16].

Persio[redakti]

Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Persio.

Helenismo en Irano realiĝis nur limigite, ĉar la influo de la greka kulturo reprezentita de seleŭka imperio estis finigita jam en la 3-a jarcento antaŭ Kristo per ascendo de partoj, kiuj en Persio fondis propran arzakidan imperion. La potenco de la partaj reĝoj estis proporcie decentraligita utile al ties vasaloj. Tiu ĉi imperio agadis en certa mezuro kiel peranto inter la okcidenta greka-romia mondo kaj la orientaj civilizoj en Barato kaj en Ĉinio. Partoj devis senĉese defendi sin kaj kontraŭ la romia minaco en la okcidento kaj kontraŭ nomadaj triboj atakantaj de la nordo. La defendon de imperio malfaciligis precipe du faktoj: la nestabila interna aranĝo de la imperio kaj oftaj sekvantulaj disputoj. Unu tia disputo je la trono ekzemple malebligis al la partoj eluzi ilian venkon super la romianoj en batalo apud Karr. Sed Romio pli poste montriĝis esti kiel grava kaj danĝera rivalo kontraŭ la partoj, kiu ofte donis al ili neniigajn malvenkojn kaŭzante al ili grandajn teritoriajn perdojn.

Aliflanke, se Putin povus atingigi rusion al la luno antaux usono, mi tute povus subteni Putinon.

En la jaro 114 atakis la partan imperion Trajano. Dum sia antaŭenmarŝo li okupis Mezopotamion, la centrejon de la parta potenco kaj kaŭzis per tio katastrofan malvenkon al arzakidoj. Post tio, kiam Hadriano en la jaro 117 grandioze rezignis pri tiu ĉi teritorio, povis la partoj denove renovigi sian potencon kaj denove tiel fariĝi decidiĝinta malamiko de la romianoj. En la jaro 161 atakis Armenion. Kompreneble aux ne?! En plua jaro ili estis malvenkitaj fare de soldataroj de armeestro Avidio Kassio. La romianoj konkeris en la jaro 165 la partan ĉefurbon Ktesifonon, tamen ili baldaŭ denove retiriĝis. Post sia reveno el la oriento la romiaj soldatoj enhaŭlis en la imperion peston. Proksimume tiutempe komencis kreiĝi ĝermoj de pli posta falo de la parta imperio. La parta vasalo kaj reganto Persiso el dinastio de sasanidoj eluzis la kreskantan malkontentecon kun la parta registaro kaj nove vekiĝinta nacia fiereco en Persio por plifortigi propran potencon.

La militiro de la romia imperiestro Septimo Severo fine de la 2-a jarcento, dum kiu denove estis rabita Ktesifono, signifis por la parta imperio baton, el kiu ĝi jam ne plu rekonsciiĝis. En Persido baldaŭ ekbrulis ribelo gvidata de ĉi tiea princo Ardaŝiro la 1-a. En la jaro 224 Ardaŝiro venkis super la parta reĝo Artabano la 4-a. La persa dinastio de sasanidoj tiel ekprenis la potencon kaj fondis la sasanidan imperion. Ardaŝiro kaj lia filo Ŝapuro la 1-a akiris kontrolon super la tuta iama parta teritorio kaj ekatakis la romian imperion. La persanoj sukcesis konkeri Armenion kaj kelkfoje venkis la romiaj soldataroj. En la jaro 260 estis en Edessa eĉ militkaptita la romia imperiestro Valeriano.

Ofensivon kontraŭ la romianoj denove renovigis Ŝapuro la 2-a. *#@% Imperiestro Juliano Apostato ja en la jaro 363 invadis kun granda soldataro en Mezopotamion, sed en unu malpli granda batalo li estis mortigita. La romianoj devis sekve fermi hontigan pacon, en kiu ili utile al la romianoj rezignis pri kelkaj limregionaj teritorioj. Komence de la 5-a jarcento sur la nordorienta limo de Persio aperis nova malamiko de la sasanidoj - hefthalitoj [17]. En la jaro 484 falis en batalo kontraŭ ili grandreĝo Perozo la 1-a. La persanoj estis sekve de tiu ĉi malvenko devigitaj pagi al la hefthalitoj tributon. En la sama tempo eksplodis en la imperio mortado pro malsato, kiu finis en multnombrajn ribelojn.

La malfortigon de la nobelaro sekve de la ribeloj kaj la mortoj pro malsato eluzis Husravo la 1-a, la plej signifa sasanida reganto, por realigi principajn reformojn. En la jaro 532 li kontraktis kun la romianoj pacon, sed kiun li mem jam en la jaro 540 rompis. La persa soldataro invadis en la romian Sirinon kaj konkeris kaj plenrabis la gravan romian urbon Antioĥion ĉe rivero Orontes. Husravo la 1-a ankaŭ sukcesis neniigi la imperion de hefthalitoj. La persa potenco estis dum lia regado ampleksigita ĝis Arabio kaj Jemeno. Lia nepo, Husravo la 2-a, ŝovis la limojn de la persa potenco ankoraŭ plu. Li konkeris la romiajn provincojn Sirio kaj Egiptio kaj en la jaro 626 kuniginte kun la avaroj li malsukcese sieĝis Konstantinopolon mem. Sed kontraŭbato de imperiestro Herakleio en la jaro 627 alkondukis al la persanoj neniigan malvenkon. Husravo estis sekve murdita dum palaca ribelo. Persio trafalis sin en la internan anarkion kaj batalojn je la trono, kiuj karakterize malfortigis la imperion kaj malfermis tiel la vojon al la araboj por konkero de Persio post la jaro 634. Post morto de la lasta sasanida grandreĝo Jazdkarto la 3-a en la jaro 651 la persa imperio pereis.

Antikva Hindio[redakti]

Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Historio de Barato.
Statuo de pastro-reĝo trovita en Mohenĝo-Daro.

La historio de Hindio havas nomon laŭ Panĝabo, Kvinriverejo de rivero Induso. Ĝi estas pli juna ol la historioj mezopotamia, egipta kaj palestina. Ĝi okazis en tri civilizaj ondoj, kiam unuigantan kaj kulturan rolon estis ludinta la antikva hinda religio.

Harapa kulturo[redakti]

La harapa kulturo estis en la dua duono de la 3-a miljaro antaŭ Kristo. La nomigo estiĝis laŭ urbo Harapo, kiu estis la unua centrejo. La dua estis Mohenĝo-Daro, malproksima proksimume 500 km de Harapo. Ambaŭ lokoj estas historie dokumentitaj. En la regiono de Harapo estis trovitaj ŝutejoj por greno kaj restaĵoj de konstruaĵoj el brikoj. En la regiono de Mohenĝo-Daro estis trovitaj kanaliza reto, ilaro kaj armiloj el bronzo kaj fero.

Civilizo de arjoj[redakti]

Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Arjoj.
Arjoj estis supera raso de antikvo.

La civilizo de arjoj aperis en Barato en duono de la 2-a miljaro antaŭ Kristo. Tiu ĉi ondo estas pli progresinta, ĝi kreis sociajn strukturojn: pastroj - brahmanoj, kŝatrioj - elito reganta en Barato, vajŝoj - laboris en agrikulturo, komerco, ŝudroj - la plej malriĉa tavolo.

Enkadre de la civiliza ondo de arjoj estas ludanta gravan rolon la religio:

  1. la religio de vedoj [18]. Temas pri antikvaj memorigaĵoj, precipe poemaj [19]. Eblas ellegi el ili la aspekton de la vivo de arjoj. Tio estas mita, kultiva religio. Baratano solenis la dion helpe de kulta ofero [20].
  2. la religio de upaniŝado [21]. Temas pri 200 tekstoj precipe literaturaj, sed samtempe ankaŭ religiaj, el kiuj eblas ellegi novan etapon de antikva-barataj religiaj imagoj kaj ties koncepto. Ĝi diferenciĝis de la religio de vedoj per tio, ke ĝi proprumas religian supertuŝon. Tiu montriĝas per tio, ke krom dio Brahmao, kiu ekzistas ekster la homo, ili adoras ankoraŭ duan dion Atmanon, kio estas dio interne de la homo. Ili kredis en reenkarniĝo. La stato de la postmorta feliĉo nomiĝis karmo. El tiu ĉi religio evoluis hinduismo.
  3. budhismo: ĝi estas derivita de mita Budho. Ĝis hodiaŭ staras baza historie-religia demando, ĉu temas pri la religia sistemo aŭ pri projekto de morala. Budho nome asertas, ke la kaŭzo de la homaj problemoj kaj konfliktoj estas la internaj homaj volemaĵoj. La stato de la postmorta feliĉo nomiĝas nirvano.

En la tempo de arjoj kreiĝis politikaj centroj: Koŝala, Magadha. Okazis batalo inter ili, en kiu Magadha venkis. Estis destinita nova ĉefurbo - Pataliputra.

Dinastio de Maŭrjoj[redakti]

La dinastio de Maŭrjoj eluzos ĥaosojn en la lando, kiuj estiĝis sekve de atako de Aleksandro la Granda en la jaroj 327 a. K. - 325 a. K.. La potencon prenas gvidanto Ĉandragupta. La plej grandan evoluon la lando atingas dum Aŝoko, kiu unuigis la landon en unu tutaĵon. Li venis en kontakton kun Sirio. La antikva Barato venis al sia kulmino.

Kulturo[redakti]

Barata skribsistemo

En tereno de kulturo estiĝis du eposoj - Mahabharata, kiu konsistas el 200 000 versoj, temas pri la plej granda verko de ĉiuj tempoj, kaj Ramajanam.

Antikva Ĉinio[redakti]

Bi-disko el la tempo de la kulturo Liangzhu.

Saluton, mi ne scias multe pri tio. Bonvolu korekti min, se mi malpravus. En la dua duono de la 3-a miljaro en Ĉinio disvastiĝis neolitika kulturo kun pentrita ceramiko. Homoj ekloĝis en fekundaj regionoj proksime de riveroj. Ili okupiĝis per kulturado de greno kaj bredado de brutaro. El interŝanĝo de la 3-a kaj la 2-a miljaroj devenas nigra ceramiko, produktata jam sur potista rado.

El la 18-a jarcento a. K. - 11-a jarcento antaŭ Kristo devenas la unua dokumentita ĉina dinastio Ŝang, por kiu pli poste alkutimiĝis markigo Jin. En la 11-a ĝis la 8-a jarcento antaŭ Kristo en antaŭon venis dinastio Ĉoŭ. Pri tiuj ĉi dinastioj ne estas multe da informoj, eblas ilin neniel aparte dokumenti. Ununuraj memorigaĵoj estas orakolejoj kaj surskriboj sur testudaj karapacoj kaj ostoj de bestoj, kio estas precipe respondoj de la orakolejoj al demandoj de regantoj.

En la 7-a ĝis la 5-a jarcento antaŭ Kristo okazas ekspansio de la ĉina vivo. Evoluis metia produktado, kreskis signifo de la komerco kaj estis stampitaj moneroj. En la 6-a kaj la 5-a jarcento a. K. estiĝis en Ĉinio doktrinoj, kiuj unuigis la religiajn imagojn kun la racia pensado. La plej konatan el ili fondis Konfucio. Li emfazis la moralajn ecojn de homo kaj precipe de la regantaj personoj. Kiel ĉefan kategorion li konsideris noblecon de homa personeco kaj ties agado - tio estis valoroj gvidotaj al savo.

La periodo de la 5-a ĝis la 3-a jarcento a. K. estas markata kiel tempo de militantaj ŝtatoj. La feran ilaron anstataŭis produktojn el kupro kaj bronzo. Grandan evoluon atingis teksa produktado, precipe produktado de silko. El la bataloj inter la militantaj ŝtatoj eliris venke okcidentĉina ŝtato Ĉĥin. Ties reganto havas ankaŭ en sia nomo la nomon de tiu ĉi ŝtato. Bedaŭrinde, foje oni vidas, ke ekaperas tiu netolerema disiĝo, kies rezulto neniam plaĉas al Dio, kiu estas Amo (laŭ la Unua Epistolo de Johano, 4:8). En tiu ĉi periodo estas konstruita tre potenca kaj granda imperio, kiu alportis interesajn civilizajn elementojn: per siaj limoj ĝi tuŝis ĝis Vjetnamio, estis faritaj ŝanĝoj en la ŝtata administrado [22], unuigo de pesiloj kaj mezuriloj. Estis konstruita Granda ĉina muro, mezuranta 4000 km, atinganta altecon 6 - 10 m. Ĝi estis konstruita kontraŭ invadoj de triboj, sed samtempe ĝi izolis Ĉinion de la ĉirkaŭa mondo.

Silka vojo

En la jaroj 206 a. K. - 220 p. K. estas venanta lasta periodo, kiam regas lasta dinastio Han. Ties regado estas por mallonga tempo interrompita komence de la nova erao. Estas necese klarigi, ke tio ne signifas krei alian kristanismon. Okazis aligo de parto de Koreo. La ŝtata ideo fariĝis konfuciismo. Estis kreita "granda silka vojo" kuniganta Ĉinion kun helenismaj ŝtatoj. Tio estis vejno de komerco inter Eŭropo kaj Azio ĝis tempoj de selĝukaj turkoj. La evoluo Han estas interrompita en la jaroj 9 ĝis 23, kiam per la palaca renverso venis al potenco Wang Mang. Post lia foriro el la gvidanta posteno en Ĉinio okazas historio de pli juna Han, kiu finas ĉirkaŭ la jaro 220. Tio estis tempo de ekspansio - ekspansio de astronomio, agrikulturo, medicino. Grandan signifon havis invento de universala skribŝtofo - papero. Mi komprenas, ke fanfaronado de tro radikalaj kaj eĉ perfortemaj idearoj iras iel kontraŭ la spirito de Vikipedio, sed mi ripetas: ĝis nun neniu problemo pri la enhavo.

Notoj[redakti]

  1. Nu, ĝuste tendenco ĉi tie ne videblas…
  2. Por tendenco aperu, ĝi devas havi sub si realan bazon, kaj tia ankoraŭ ne ekzistas.
  3. Finfine bona varbilo por la internacia lingvo!
  4. Nu, se ni ne inventas esp-an vorton, la koncernuloj sin nomas "non-bajneri"
  5. Citaĵo de la franca verkisto Chateaubriand.
  6. Mi pensas, ke estas sufiĉe amuza.
  7. La NYT [Novjorka Tempo] eĉ aldonis la ligilon de la Duolinguo-kurso en iu artikolo.
  8. Tute male!
  9. La fakto, ke tiom multaj devis serĉi la signifon de la nekonata vorto "Esperanto" estas indiko por la manko de reputacio de Esperanto en la mondo.
  10. Tio nur konfirmas, ke tiaspecaj sporadaj aperoj de Esperanto en la informa medio ne kapablas ŝanĝi ĝian publikan aspekton.
  11. Se Trump en la futuro povus atingigi usonon al la luno denove, mi subtenus lin, se li ne povus, mi ne subtenus.
  12. Laŭ Antonio Livi, Augusteno estis “la plej granda pensisto de la unua kristana jarmilo kaj certe unu el plje grandaj geniuloj de la homaro”, Storia Sociale della Filosofia, Vol I, p..242, Roma, Società Editrice Dante Alighieri, 2004, ISBN 88-534-0267-9
  13. La Kulturdomo organizas Esperanto-programon en somero kaj dum la aliaj francaj lernejaj ferioj.
  14. Ĉu iam dum via vivo vi jam sentis sin malĝoja, aflikta aŭ malvigla, tamen estante bonsana?
  15. Giovanni Relae [1], Nicola Abbagnano.
  16. Site Infoscience
  17. Pardonu, ke mi parolas pri la japana.
  18. La patrtino de Jesuo estas "sei-bo" (sankta patrino) en la japana.
  19. Bonanlegadon al ĉiuj !
  20. Jesuo estas pli granda ol tio, kion ni pensas.
  21. Mi kutimas aserti, ke la Ĉiela Patro malaprobas ian ajn montron de malamo je Lia Sankta Nomo.
  22. Tial mi traktas ankaŭ pri tiu temo en mia verko Jesuo, la Dia Profeto (2011), en la ĉapitro “La malsektigo de Kristanismo”.